Ana Sayfa » Cümle Türleri » Türk Dili » Cümle Türleri – 1
37



(1. Bölüm)

 

Cümleler, kendini oluşturan sözcüklerin anlamlarına, cümlede bulundukları yerlere, türlerine göre değişik özellikler gösterir. İşte bu özelliklere göre cümleler değişik gruplar altında incelenir. Bu grupları biz dörde ayırabiliriz.

A. Yüklemlerine Göre Cümleler

B. Öğe Dizilişlerine Göre Cümleler

C. Anlamlarına Göre Cümleler

D. Yapılarına Göre Cümleler

  

A. YÜKLEMLERİNE GÖRE CÜMLELER

Buna “yükleminin türüne göre” de denilebilir. Çünkü cümleyi yüklemine göre incelerken yüklemi oluşturan sözcüklerin türüne bakılır.

1. Fiil Cümlesi: Yüklem durumunda bulunan söz, çekimlenmiş bir fiilse, cümle fiil cümlesidir.

Örnek: “Soğuk günler artık geride kaldı.” cümlesinde “kaldı” yüklemdir. Bu yüklem “kalmak” fiilinin bilinen geçmiş zamanda çekimlenmesiyle oluştuğundan, cümle, yüklemine göre fiil cümlesi olur.

2. İsim Cümlesi: Yüklem çekimli bir fiil değilse, ister isimden ister edattan isterse fiilimsiden oluşsun isim cümlesi sayılır. Yani adına aldanıp sadece ismin yüklem olduğu cümleler olarak anlamamak lazım bunu. 

Örnek: “Bu roman, yazarın okuduğum ilk kitabıydı.” cümlesinde yüklem “kitabıydı” sözü üzerine kuruludur ve “kitap” ismi “idi” ekfiilini alarak yüklem olmuştur. Elbette yüklem bu cümlede “yazarın okuduğum ilk kitabıydı” şeklinde bir isim ve sıfat tamlamasından oluşan söz öbeğidir.

  

B. ÖĞE DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER

’de cümleyi oluşturan öğeler belli bir mantık dizilişine göre sıralanır. Hatta tamlamayı oluşturan sözcüklerin bile bir sıraya göre dizilmesi gerekir. Bu dizilişlerde en önemli unsur yüklemdir. Çünkü dilimizde yüklemin daima sonda bulunması gerekir. İşte öğelerin bu sıralanışına göre, cümleler iki grupta incelenir.

1. Kurallı Cümle: Yüklemi sonda bulunan, yani öğelerin Türkçe’nin kurallarına göre sıralandığı cümlelerdir.

Örnek: “Buralarda eskiden çok güzel evler vardı.” cümlesinde “vardı” yüklemi sonda bulunduğu için cümle kurallıdır.

 2. Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan cümlelerdir.

Örnek: “Bu kitabı iki yıl önce okumuştum ben.”cümlesinde yüklem “okumuştum” öğesidir. Ondan sonra “ben” öznesi geldiğinden yüklem sonda değildir. Öyleyse cümle devriktir.

Bazı cümlelerde ise cümlenin temel öğesi olan yüklemin bulunmadığı görülür. Gerçi “öğe dizilişine göre” dendiğinde sadece kurallı, devrik anlaşılır, ancak yüklemin bulunmaması da cümlede öğe dizilişini etkiler. Yüklemin bulunmadığı cümlelere ise eksiltili cümle denir.

3. Eksiltili Cümle: Yüklemi bulunmayan cümlelerdir. Yargının ne olduğu okuyucunun yorumuna bırakılır.

Örnek: “Karşımızda geniş ve yemyeşil bir ova… Onun tam ortasında küçük ama çok güzel bir göl…” cümlelerinde yüklem yoktur. Üç noktalar yüklemin eksik olduğunu gösterir. Ancak biz cümlede “vardı, görünüyordu, bulunuyordu” gibi bir yargının verilmek istendiğini anlıyoruz. Öyleyse bu cümleler eksiltili cümlelerdir.

 


C. ANLAMINA GÖRE CÜMLELER

Elbette her cümlenin bir anlamı vardır. Ancak cümleler bu anlamı değişik yapılarla bildirir. Bazen bir yargıyı haber verir. Bazen anlamı, soruyla bildirir. Bazense bir duyguyu aktararak ifade eder. İşte bu bildirme şekillerine göre cümleyi üç grupta inceliyoruz.

 1. Haber Cümlesi: Bir yargıyı olumlu ya da olumsuz biçimde aktaran cümlelerdir. Bir eylemin yapıldığını, yapılabileceğini, bir varlığın bulunduğunu ifade eden cümleler olumlu, tersini ifade edenler olumsuzdur. Olumlu cümlelerde mantıkça istenen bir durumun bulunması gerekir.

 Aşağıdaki yüklemleri inceleyerek bunu açıklayalım.

Olumlu: geldi, koşmalı, var, paralı, güzel

Olumsuz: gelmedi, koşmamalı, parasız, güzel değil

Görüldüğü gibi olumlu yüklemler “-ma, -me” olumsuzluk ekiyle, “değil” olumsuzluk edatıyla, “-sız” gibi olumsuz anlam veren eklerle olumsuz hale getirilebiliyor. Bazı cümlelerde ise yapıca yukarıdaki olumsuzluklar bulunduğu halde cümle anlamca olumlu olabilir. Bu, çoğu kez iki olumsuzluğun bir arada bulunduğu yargılarda görülür.

 

Örnek: “Aslında o seni tanımıyor değildi.” cümlesinde “tanımıyor değil” yükleminde iki olumsuzluk vardır ve bunlar yüklemin “tanıyor” şeklinde olumlu bir yargı vermesini sağlamışlardır.

Bazı cümlelerde ise olumsuzluk, soru yoluyla sağlanır.

Örnek: “Ben onu unutabilir miyim hiç?” cümlesinde yüklem olumlu olduğu halde cümlenin anlamı soru yoluyla olumsuz hale getirilmiştir.

Bazı cümlelerde olumsuzluk bağlaçlarla sağlanır. 

Örnek: “Ne konuyu biliyor ne soruyu soruyor. cümlelerinde ne… ne…. bağlacı,

Örnek: “Sanki o seni seviyor da.”cümlesinde “sanki” bağlacı cümleye olumsuz anlam katmıştır.

  

2. Soru Cümlesi: Cevap almak amacıyla hazırlanan cümlelerdir. Bunlar değişik soru sözcükleriyle sağlanır.

Örnek: “Siz de bizimle gelir misiniz?”

“Sana bu ceketi kim almıştı?”

“Ne zaman bizi ziyaret edeceksiniz?” cümleleri birer soru cümlesidir.

 Soru cümlelerinde de olumluluk-olumsuzluk olabilir. Bunu yüklemin yapıca olumlu ya da olumsuz olması belirler.

 Örnek: “Bu olayı o da biliyor mu?” cümlesinde yüklem olumlu olduğundan cümle olumlu soru cümlesidir.

Örnek: “Dünkü davete o da gelmedi mi?”cümlesi yüklemi olumsuz olduğu için, olumsuz soru cümlesidir.

 

3. Ünlem Cümlesi: Yargıyı bir duygu aktararak ortaya koyan cümlelerdir. Çoğu zaman kızgınlık, sevinme, alınma, heyecan gibi bir duygu aktarır ya da seslenme bildirir. 

Örnek: “Ne güzel bir kitap bu!” 

Örnek: “Hey, bana baksana sen!”cümleleri ünlem cümlesidir.

 

Bunların dışında bazı kaynaklarda istek cümlesi, şart cümlesi, emir cümlesi, gereklilik cümlesi gibi anlamına göre cümleler de verilmiştir. Ancak bu, cümlenin yapısıyla ilgili olmayan sadece anlama bağlı özelliktir. Eğer bunu göz önüne alırsak, her cümleye bir ad bulmak gerekebilir.

 Örnek: “Konuşabilirsin ama biraz alçak sesle.” cümlesi şart,

 Örnek: “Şimdi bir soğuk su olsa da içsek.” cümlesi istek,

 Örnek: “Yarına kadar bu ödevler bitecek.” cümlesi emir,

 Örnek: “Bugünün işini yarına bırakmamalısın.”cümlesi gereklilik anlamı veren cümlelerdir.

 

|» Cümle Türleri Sayfasına Dön! « |

 

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

 



İle Yorum Yap!
37 Yorum Bulunmaktadır
nesrin on Kasım 24th, 2007 at 08:04

ya bu süper bişey çook teşekür ederim!!

ELK on Ocak 25th, 2008 at 19:34

bana halide edipin ateşten gömlek romanına ait yapısına göre cümle çeşitlerine örnek verirseniz ne iyiolur sayfa sayıları da olsun lütfen

SeneP* on Ocak 31st, 2008 at 22:04

çok hoş yaa

ece on Şubat 2nd, 2008 at 16:15

çook güzel. tbrkLerr Tam aradıkjarım.!

———————————————————-
Yönetici Notu: Türkçeyi, TÜRK’çe kullanın.

seyma on Şubat 12th, 2008 at 19:40

Bence güzel olmuş biraz daha fazla örnek verseydiniz.

kazım on Şubat 23rd, 2008 at 20:44

Çok güzel olmuş.Ama örnekler az.çoğaltırsanız çok iyi olur

esra on Mart 6th, 2008 at 22:55

bana şeyh sait isyanı ile ilgili çok sayfalı yazarsasnız sevinirim. benim için çok önemli…

asude on Mart 7th, 2008 at 20:09

size çok teşekkür borçluyum bu konuyu bilgisayara kim koyduysa ona sevgilerimi yolluyorum

yağmur on Mart 10th, 2008 at 17:17

merhaba..size ne kadar teşekkür etsem azdır fakat benim birde 50 soruluk bir teste ihtiyacım var testi benim adresime yollarsanız sevinirim. konu CÜMLELENİN YAPISI. şimdiden teşekkürler

Enes on Mart 16th, 2008 at 20:42

COK GÜZEL SİTENİZİDE BEGENDİM ALLAH RAZI OLSUN..

meltem on Mart 20th, 2008 at 18:25

süper bir site yapmışsınızz. Tebrikler!! gerçekten. Bizim hocadan daha güzel anlatmış ve örnekler vermişsinizz

begüm on Mart 23rd, 2008 at 11:17

bence de süper bir site yapmışsınız. çok güzel olmuş!! ben de çok beyendim gerçekten de okullardan daha güzel anlatmışsınız :-)

çicek on Nisan 3rd, 2008 at 18:29

çok güzel bilgiler veriyosunuz tşk

manolya on Nisan 8th, 2008 at 15:51

SÜPER ÇOK BEĞENDİM. UMARIM HER ÖĞRENCİĞE YARAYACAK.

alara on Nisan 8th, 2008 at 15:54

Çok güzel ben çok beğendim. Çünkü bütün konular verilmiş. bütün sınıflar için

merve on Nisan 9th, 2008 at 16:47

çok iyi bir çalışma yapmışsınız ben çok beğendim. inşallah benim gibi nice insanlar da beğenir…

serdar arap on Nisan 17th, 2008 at 11:36

Çok değişik bir site çok hoşuma gitti.

okan on Nisan 24th, 2008 at 09:40

Ohh be. En sonunda ısıme yarayan bır sıte buldum. Gercekten cok guzel bır sıte. Sızın sayenızde artık dıl anlatımdan zayıf almayacagım her konu var ya ..

ece on Nisan 27th, 2008 at 17:15

Güzel bir site ama eksikleri var. Onları tamamlarsanız sevinirim… Mesela anlamlarına göre cümlelerde olumlu olumsuz cümleler, emir cümleleri, dilek, şart cümleleri vs yok…

şirine on Nisan 28th, 2008 at 17:26

Çok güzel olmuş tebrikler. Güzel güzel de örnekleri daha ayrıntılı olsa daha bir güzel olurdu. :-)

aylin on Nisan 29th, 2008 at 18:01

Ece sana katılıyorum ama yine de çok güzel bir sıte.

özgeee on Mayıs 1st, 2008 at 18:22

Çok tesekkurler, gercekten cok ısıme yarıyor. Umarım yarınkı sınavım iyi gecer. Dua edin bana.

ahmet on Mayıs 6th, 2008 at 01:39

Gerçekten mükemmel bir hizmet. Emekleriniz için çok teşekkür ederiz…

tuğçe on Mayıs 28th, 2008 at 21:57

Bu site çok işime yaradı.Teşekkür ederiz.

kübra on Haziran 11th, 2008 at 22:32

Ya gerçekten hazırlayanların emeğine sağlık. Eger öss de yapabileceğimiz bir soruya bile vesile olurlarsa ki inanıyorum ben büyük hakları gececektir üstümüze. Helal edin hakkınızı. Teşekkürler.

Sınava girecek arkadaşlara başarılar. Unutmayın arkadaşlar önce allahın izniyle olur her şey.

iRm! on Haziran 14th, 2008 at 10:43

Gerçekten çok güzel bir siteymiş. Emeğe saygı. Çok işime yaradı bu site. Çok teşekkürler.

aylin on Aralık 3rd, 2008 at 17:03

Şahsen benim işime hi yaramadı ama bazı arkadaşların yaramış. Ayrıca tümcenin 17 tane anlamı var ben onları görmedim çok az yazmışsınız. Hazırlayanların eline sağlık diyeceğim ama bilgiler alıntı.

Ama şunu unutmayın ki bir şey yapılıcaksa tam yapılmalı yarım yamalak olmaz.

Türkçe on Aralık 9th, 2008 at 16:44

Size çok teşekkür ederim. Bu konu benim performans ödevimdi. Cok işime yaradı. Tekrar teşekkür ederim. İyi yayınlar…

Yunus Emre on Ocak 19th, 2009 at 19:09

Gerçekten çok iyi ve düzenli bilgiler sunduğunuz için size çok teşekkür ederim. Gerçekten de çok işime yaradı bu bilgiler. Ödevlerimin çoğunu buradan yapıyorum. Bu sitenin kurucusundan Allah razı olsun diyiyorum. Şehitlerimize saygı gösterelim.

emine on Şubat 16th, 2009 at 13:28

Testler olsun, etiketler olsun çok güzel bir site.Emeği geçen herkese TEŞEKKÜR EDERİM.

]-[!lal on Mayıs 30th, 2009 at 14:41

Çok güzel olmuş tebrikler

banu on Haziran 8th, 2009 at 18:14

Bu site çook site. Emeği geçen herkese çoooook teşekkürler. Sınava gireceğim inş. Bu pazar. Herkese bol şanslar. Tekrar sağ olun.

sercan on Kasım 1st, 2009 at 22:00

Selamın Aleykum. Öncelikle bu sitede emeği geçen herkese teşekkürlerimi iletmek istiyorum. Dilimizin yaşıyor olduğunu görmek, bana umut veriyor. Allah’ın izniyle her zaman yolunuz açık olsun, sadece dilimizi hor görenlere,yutmaya çalışanlara uymayalım diyerek öneride bulunmak istiyorum. İnşallah gereken takdiri görüyorsunuzdur. Başarılarınızın devamını dilerim,selametle kalın.

ilayda on Mart 20th, 2010 at 16:09

Dilimiz gerçekten yok oluyor. MSNede coq qüzel, spr,bye,waLLa vb. gibi birçok acayip sözcükler kuruyorlar. Bir nokta koyup cümleye büyük harfle başlamak için veya özel isimlerin baş harfini büyük harfle yazmak için “Caps Lock” tuşuna basmak zor mu?

Bu site TÜRKÇE’ye önem veriyor.Teşekkürler. Kutlarım.

ahet on Nisan 30th, 2010 at 09:52

Çok iyi bir site çok renkli ve eglenceli. :=}

onur on Ağustos 8th, 2011 at 11:19

Saolun Bu Bilgiler İçin…

ali on Aralık 15th, 2011 at 13:17

çok verimli bi site tebrik ediyorum……………..

Yazı Detayı
  • Yazının Bağlantısı: Cümle Türleri – 1
  • Yazının Kategorisi: Cümle Türleri, Türk Dili
  • Yazar:
  • Eklenme Tarihi: 9 Eylül 2007
  • Bu yazıya yapılan yorumları RSS kaynağı ile takibe alın.
  • Bu yazıya kendi sayfanızdan geri izleme yapın.
  • Diğer kaynaklarda arayın:
  • Etiketler:, , ,