Dilin Ä°ÅŸlevleri Nelerdir?
Dil, insanlar arasında anlaÅŸmayı saÄŸlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde geliÅŸen canlı bir varlık, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaÅŸmalar sistemi, seslerden örülmüş içtimaî bir müessesedir. (Muharrem Ergin [1]) Düşünce, duygu ve isteklerin; bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanarak baÅŸkalarına aktarılmasını saÄŸlayan çok yönlü ve çok geliÅŸmiÅŸ bir dizgedir. (DoÄŸan Aksan [2]) Türk Dil Kurumu’nun ise “insanların düşündüklerini ve duyduklarını bildirmek için kelime [3]lerle veya iÅŸaretlerle yaptıkları anlaÅŸma, lisan” olarak tanımladığı dil, bu tanımlardan da anlaşılacağı üzere belli baÅŸlı özelliklere sahiptir.
Dilin başlıca özellikleri şöyle sıralanabilir:
• Dil, her şeyden önce sürekli gelişme gösteren canlı bir varlıktır.
• Dil, onu oluşturan topluma aittir, bunun için toplumsal bir değer taşır.
• Dil, sistemli ve gelişmiş bir iletişim aracıdır.
• Dil, düşünce ve zeka [4]nın bir göstergesidir.
• Dil [5], sosyal ve canlı bir varlıktır.
• Dil birliği, bir milleti oluşturan özelliklerin başında gelir.
• Dil, en küçük birimi olan ses [6]lerden örülmüş bir yapıdır.
• Dil, toplumsal rolü sayesinde kişiler arasında duygu ve düşünce ortaklığı sağlar.
• Bir milletin dili, onun tarihi [7], dini ve kültürüyle iç içedir.
Ä°nsanoÄŸlunun en büyük icatlarından biri olan dil, kiÅŸiler arasında iletiÅŸimi saÄŸlayan en önemli araçlardan biridir. Ä°letiÅŸimin dille gerçekleÅŸtirilen, jest ve mimiklerle gerçekleÅŸtirilen, resim, ÅŸekil, çizgi gibi sembollerle gerçekleÅŸtirilen ya da simgelerle gerçekleÅŸtirilen türleri vardır. “Bir bilginin, bir niyetin ilkel ya da geliÅŸmiÅŸ bir iÅŸaret dizgesinden yararlanarak, bir zihinden baÅŸka bir zihne ya da bir merkezden baÅŸka bir merkeze ulaÅŸtırılması” olarak tanımlanan bildiriÅŸimin saÄŸlanabilmesi için, iletiÅŸim öğelerinin bilinmesi gerekmektedir.
İletişim öğeleri şunlardır:
Kaynak (Gönderici): Duygu, düşünce ve isteğin aktarılmasında söz [8]ü söyleyen kişi ya da topluluk.
Alıcı: Vericinin gönderdiği iletiyi alan ve anlamlandıran kişi veya topluluktur.
İleti (Mesaj): Gönderici ile alıcı arasında aktarılmakta olan duygu, düşünce ya da istek.
Kanal (Oluk): Bildirişimde kullanılan yoldur. Alıcı ile verici arasındaki iletiler sözlü veya yazılı olabilir.
Dönüt (Geri Bildirim): Alıcının iletiye verdiği her türlü yanıt, geri bildirim. İletişim [9]in başarılı olduğuna işarettir.
Bağlam (Çevre): İletişimin gerçekleştiği ortam ve bu çevrenin uygunluğudur.
Dilin özelliklerini ve iletişim sürecinin öğelerini kısaca belirttikten sonra, dilin işlevleri [10] üzerinde durabiliriz. Dilin 6 tane işlevi bulunmaktadır. Bu işlevleri Roman Jakobson [11] adında bir Rus dil bilim [12]ci ortaya koymuştur. Bunlar şöyledir:
1. GÖNDERGESEL İŞLEV: Bir ileti dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi için düzenlenerek oluşturulmuşsa dil göndergesel işlevde kullanılmıştır. Bu başka bir ifadeyle dilin bilgi verme işlevidir. Herhangi bir konunun açıklığa kavuşmasını sağlayacak bilgilerin ortaya konulması, dilin göndergesel işlevine işaret eder. Burada amaç, gönderge konusunda doğru, nesnel, gözlemlenebilir bilgi vermektir. Bu işlev daha çok kullanma kılavuzlarında, nesnel anlatılarda, bilimsel bildirilerde, kısa not ve özetlerde karşımıza çıkar.
ÖRNEK: ” Hegel’in felsefesinin çıkış noktası bilim deÄŸil, tarih [7]tir.”
2. HEYECANA BAĞLI İŞLEV: Bir ileti, göndericinin iletinin konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla oluşturulmuşsa dil heyecana bağlı işlevde kullanılmıştır. Bu işlev, göndericinin kendi iletisine karşı tutum ve davranışını belirtir. Bu işlevde çoğunlukla duygular, heyecanlar, korkular, sevinç ve üzüntüler dile getirilir.
Dilin göndergesel işlevinde nesnellik, heyecana bağlı işlevinde öznellik hâkimdir. Özel mektuplarda, öznel betimlemeler ve anlatılarda, lirik şiirlerde, eleştiri yazılarında dilin heyecana bağlı işlevinden sıkça yararlanılır.
ÖRNEK: “Ben bu davranışınızı etik bulmuyorum, siz yanlış davranıyorsunuz.”
3. ALICIYI HAREKETE GEÇİRME İŞLEVİ: Bu işlevde ileti alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmiştir. İletinin bir çeşit çağrı işlevi gördüğü bu işlevde amaç, alıcıda bir tepki ve davranış değişikliği yaratmaktır. Propaganda amaçlı siyasi söylevler, reklâm metinleri, genelgeler, el ilanları genellikle dilin bu işleviyle oluşturulur. Dilin alıcıyı harekete geçirme işleviyle hazırlanan metinlerde gönderici, iletiyi alanı işin içine sokmayı, onu sorgulamayı ister.
ÖRNEK: “Sınıfı hemen terk et.”
4. KANALI KONTROL İŞLEVİ: Bir ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse dil, kanalı kontrol işlevinde kullanılmıştır. Gönderici ile alıcı arasında iletişimin kurulmasını, sürdürülmesini ya da kesilmesini sağlayan bu işlevde iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar. Törenlerde, uzun söylevlerde, aile yakınları ya da sevgililer arasındaki konuşmalarda; dilin kanalı kontrol işlevini yansıtan iletiler sıkça kullanılır.
ÖRNEK: “Beni anladınız deÄŸil mi?”
5. DÄ°L ÖTESÄ° (ÃœST DÄ°L)Ä°ÅžLEVÄ°: Bir ileti dille ilgili bilgi vermek üzere düzenlenmiÅŸse o iletide dil, dil ötesi iÅŸlevde kullanılmıştır. Dilin dil ötesi iÅŸlevinde iletiler, dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek için düzenlenir. Daha çok bilimsel metinlerde ve öğretme amaçlı konuÅŸmalarda karşımıza çıkan ve “yani, demek istiyorum ki, bir baÅŸka deyiÅŸle” gibi sözcüklerde kendini gösteren dil ötesi iÅŸleve, günlük yaÅŸamda da sıkça baÅŸvurulur.
ÖRNEK: “Beni yanlış anlamayın, ben bu sözcüğü mecaz anlam [13]da kullandım.”cümlesinde ileti, dille ilgili bilgi vermek, baÅŸka bir iletiyi açıklamak üzere düzenlenmiÅŸtir.
6. ŞİİRSEL (SANATSAL)İŞLEV: Bir iletinin iletisi kendisinde ise dil şiirsel işlevde kullanılmıştır. Dil bu işlevde kullanıldığında iletinin iletmek istediği husus, iletinin kendisindedir. Bu durumda ileti, kendi dışında herhangi bir şeyi ifade etmez, yansıtmaz. Obje iletinin kendisidir. Örneğin dilin şiirsel işlevde kullanıldığı metinler olan lirik anlatılarda ve şiirlerde şiirin amacı o şiirin kendisidir. Şiirsel metinler, kendinden başka bir şeyi ifade etmeye ihtiyaç duymaz, bir şiir sadece şiir olduğu için önemli ve anlamlıdır, yani şiirin gerçeği, şiirin kendisidir. Dilin şiirsel işleviyle kullanıldığı metinler [14]de gönderici alıcıda hissettirmek istediği etkileri uyandırmak için, dili istediği gibi kullanır, yani kendi özgün üslubunu oluşturmak için bir anlamda dili yeniden yaratır. Edebi sanatlar [8]dan, karşılaştırmalardan, çağrışım gücü yüksek sözcük [3]lerden yararlanarak imgeler oluşturur, sözcük [13]leri daha çok yan ve mecaz anlamlarda kullanır. Edebi metinler [15]de dil şiirsel işlevde kullanılır.
Dil ve konuşabilme yeteneği, insanoğluna yaratılışıyla birlikte bağışlanmış ve onu diğer canlılar üzerinde üstün kılmış en önemli özelliklerinden birisidir. İnsan adı verilen bu canlı türünün en üstün özelliği düşünebilmesi ve muhakeme edebilmesidir. Dil-düşünce ilişkisi ise, yüzyıllardan beri araştırılan bir konudur. Kimi dilbilimcilere göre, dil, düşüncenin evidir. Diğer bir söyleyişle, düşünce ancak dille oluşur ve yine dil sayesinde dış dünyaya aktarılır. Çok yeni sayılabilecek bir bakış açısına göre ise, adlandırma ve kavramlar olmadan düşünce üretilemez. Öyle anlaşılıyor ki insanı insan yapan bu iki temel özelliği, birbiriyle yakından ilgilidir.
Dil, bireye düşünce üretebilme, düşüncelerini dışa vurma, bilgi edinme, geçmişini hatırlama, gününü yaşama, geleceğine yön verme, kişiliğini kazanma, hayatını sürdürme gibi daha pek çok açıdan yardımcı olmaktadır. Bu yönüyle dil, daha çok bireyseldir. Çünkü, kişiliğimiz biraz da dilimizle kazanılır ve kişiliğimiz aslında dilimizde gizlidir. Dil, ferdî ve millî [16] kişilik ve kimliğimizi bünyesinde barındırır. Dil, hayatın her safhasını kapsayan, her an onun içinde yaşadığımız genişçe bir dünyadır. Kısacası, dil, aslında hayatın kendisidir.
İnsanoğlu, toplu hâlde yaşamaya mecbur ve muhtaç olan bir canlı türüdür. Hiçbir insan tek başına yaşayamaz. İnsanların bir arada yaşayabilmeleri için, aralarında birtakım ortak özelliklerin bulunması gerekir. İnsanları bir araya getirip aralarında ortak duygusal bağlar kuran vasıtalardan birisi de dildir. Dilin insanlar arasında iletişimi sağlaması, onun çok küçük bir yönünü ifade etmektedir. Dil, asla mekanik değil, duygusal bir iletişim aracıdır. Dilin asıl işlevi, insanlar arasında doğal, duygusal [17] ve ruhsal bağlar kurmasıdır.
Böylelikle diller, insan topluluklarını birbirlerine yaklaÅŸtırarak “millet” adı verilen sosyal kurumun oluÅŸmasına zemin hazırlarlar. Bu yönüyle dil, milleti oluÅŸturan bireyler arasında tam bir birleÅŸtirici unsur görevini üstlenir. Onları duygu, düşünce, hayal ve en önemlisi dış dünyayı algılama açısından birbirine yaklaÅŸtırır. Dil sayesinde ortak duygu, düşünce ve ideallere sahip olan bireyler arasında, aynı zamanda ortak bir ÅŸuur da oluÅŸur. Bu ÅŸuur ferdî ÅŸuurun çok ötesinde millî bir ÅŸuurdur. Millî ÅŸuur ise, bir milleti ayakta tutan, geçmiÅŸini hatırlatan, deÄŸerlerini bugüne taşıyan, bugününü en güzel ÅŸekilde yaÅŸatan ve bütün bunları kapsayacak ÅŸekilde geleceÄŸe yön veren hareketlerin bütünüdür.
Ä°leti, dilin göndergeyi olduÄŸu gibi ifade etmesi amacıyla düzenlenerek oluÅŸturulmuÅŸsa dilin “göndergesel iÅŸlev“de; ileti, göndericinin iletinin konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla oluÅŸturulmuÅŸsa dilin “heyecana baÄŸlı iÅŸlev“de; ileti, alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmiÅŸse dilin “alıcıyı harekete geçirme iÅŸlevi“nde; ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmiÅŸse “kanalı kontrol iÅŸlevi“nde; ileti, dille ilgili bilgiler vermek üzere düzenlenmiÅŸse “dil ötesi iÅŸlev“de ve iletinin iletisi kendinde ise dilin “ÅŸiirsel iÅŸlevi“nde (Poetik) kullanıldığı vurgulanır.
Edebî metinler [15]de, ÅŸiirsel iÅŸlevinin hakimiyetinde dilin diÄŸer iÅŸlevlerinin de kullanıldığı belirtilir. Bazı metinlerde, birkaç iÅŸlevin birlikte kullanılabileceÄŸi sezdirilir. Dil “ÅŸiirsel iÅŸlevi“nde kullanıldığında iletinin iletmek istediÄŸi husus, iletinin kendisinde aranmalıdır. Bu durumda ileti kendi dışında herhangi bir ÅŸeyi, herhangi bir olguyu ifade etmez, yansıtmaz. Obje [18] iletinin kendisidir. Ancak bu, iletinin insandan, hayattan ve yaÅŸanılan dünyadan soyutlanması deÄŸildir. Burada sanata özgü gerçeklik vurgulanmalıdır.
Bu konu ile ilgili “Dilin Temel Ä°ÅŸlevleri [19]” adlı yazıdan da yararlanabilirsiniz.
12 yorum var. (Aç | Kapat)
Yazının kaynağı: Bilgicik.Com - http://www.bilgicik.com
Yazının bağlantısı: http://www.bilgicik.com/yazi/dilin-islevleri-nelerdir/
URLs in this post:
[1] Muharrem Ergin: http://www.bilgicik.com/yazi/prof-dr-muharrem-ergin/
[2] DoÄŸan Aksan: http://www.bilgicik.com/yazi/prof-dr-dogan-aksan/
[3] kelime: http://www.bilgicik.com/yazi/sozcuk-turleri/
[4] zeka: http://www.bilgicik.com/yazi/zeka-iq-testi/
[5] Dil: http://www.bilgicik.com/tag/Dil/
[6] ses: http://www.bilgicik.com/yazi/ses-bilgisi/
[7] tarihi: http://www.bilgicik.com/yazi/turk-tarihi/
[8] söz: http://www.bilgicik.com/yazi/soz-sanatlari-edebi-sanatlar/
[9] Ä°letiÅŸim: http://www.bilgicik.com/yazi/iletisim/
[10] dilin iÅŸlevleri: http://www.bilgicik.com/tag/Dilin-islevleri/
[11] Roman Jakobson: http://www.bilgicik.com/tag/Roman-Jakobson/
[12] dil bilim: http://www.bilgicik.com/yazi/turkoloji-makaleleri-dilbilim/
[13] mecaz anlam: http://www.bilgicik.com/yazi/sozcukte-anlam/
[14] metinler: http://www.bilgicik.com/yazi/metinlerin-siniflandirilmasi-metin-turleri/
[15] Edebi metinler: http://www.bilgicik.com/yazi/edebi-metinler-sanat-metinleri-metinlerin-siniflandirilmasi/
[16] millî: http://www.bilgicik.com/yazi/milli-benlik-huseyin-nihal-atsiz/
[17] duygusal: http://www.bilgicik.com/yazi/icsel-duygusal-zeka-coklu-zeka-kurami/
[18] Obje: http://www.bilgicik.com/yazi/nesne-cumlenin-ogeleri-konu-anlatimi/
[19] Dilin Temel Ä°ÅŸlevleri: http://www.bilgicik.com/yazi/dilin-temel-islevleri/
Yazdırmak için buraya tıklayın.
12 yorum var. To "Dilin Ä°ÅŸlevleri Nelerdir?"
#1. Yorum: atalay konuralp | 17 AÄŸustos 2010 - 11:16
Dilimizi bozmadan,kullanmalıyız. Hatta yöre şivelerini yazılı eserlerde bırakıp öz Türkçeyi başatmalıyız. Söylemlerde, yazılı basında yabanci dillere hayranlığı çöpe atmalıyız. İşyeri tabelalarında Türkçe kelime yazmayanlar ya cahil, yada kimliğini inkar edenlerdir. Her yerde ÖNCE kendi ana dilini (TÜRKÇEyi) kullanmalıyız. Kendini bilmez kuş beyinlilerin giysilerinde ecnebi yazılar görüyoruz. Bunlarda eğitimsiz cahil asalaklardır. Kökeni ne olursa olsun herkes üst kimlikte ortak olduğundan yasada yazılı olan dili yazıp kullanmalıdır. İsteyen evinde başka dil kullanabilir (hatta kediye tapabilir, göbek atabilir, saksağanca konuşabilir..vb) Zenginleşen dilimizi saygısızlık yapılamaz.dilimizle övünmeliyiz. Çünki bayrağımız gibi en güzeldir. Lisanımızı ıstanbuldan başlayarak düzeltmek lazım. Kibarlaşmak adına Türkçeyi (gircem .gelcem, yapcam vb diyerek) bozmayalım.
#2. Yorum: esra | 01 Ekim 2010 - 09:51
Çok yararlı bir site allah razı olsun bu siteyi yapanlardan.
#3. Yorum: hüsam | 11 Ekim 2010 - 18:01
Atalay Konuralp siz Türkçe’yi yanlış kullanan insanlara o kadar laf söylemiÅŸsiniz , o kadar ÅŸey yazmışsınız. Åžimdi size sorarım onlara bu kadar laf etmenizle yazdıklarınız birbiriyle uyuÅŸuyor mu? O kadar laf etmiÅŸsiniz Türkçemizi yozlaÅŸtırıyorlar, bozuyorlar diye, yazınız berbat. “Çünki” nedir? Böyle bir kelime var mı sözlükte bir bakar mısınız rica etsem? Lütfen Türkçe’yi bozanlara laf yaparken önce kendinize bakın ben doÄŸru kullanıyor muyum öz dilimi diye.
Yani asıl cahiller bilmeyenler değil, sizin gibi bildiğini zanneden ama bilmeyenler. Türkçe sizin gibi insanlar yüzünden de yozlaşıyor.
#4. Yorum: Atalay konuralp | 14 Ekim 2010 - 18:42
Sn. Hüsam, Önce hüsam yazman kelimenin aslına hakarettir. Edebiyatçı olarak dilimizin önemini anlatmaya çalıştım. Siz ise (çünki kelimesine takılarak) yanlış kullanımı değil beni yargılamışsın. Yazacak kapasitede olamayanlar birilerine çamur atmayı sever. Önce yazınızda ki cümle bozukluklarına bak. Hüsam sıgara içen doktorun dediklerinemi bakıyor yoksa yaptıklarına mı? Sonuçta dilini bozanların birliği iletişimi, nesiller arası anlaşmayı, hatta kimliğini bozmaktadır.
#5. Yorum: hadshocks | 21 Kasım 2010 - 14:05
Ä°letısım ogelerı ve dılın ıslevlerı aslında cok kolay ama dersı dersde ogrenmek gerek.bnde dersı dersde ogrenmeyenlerdenım . Sımdı ıyı anlıyorum . Yarına kadar bıtmesı gerek …
[atalay sanane kımın ne dedıgınden sana demıyor ya ona bak . Turkceyı duzeltmek sana mı kldı bırakda TDK yapsın.]
#6. Yorum: dilan | 13 Aralık 2010 - 23:03
Gerçekten güzel bir paylaşım..emeği geçenlere teşekkür ediyorum kendi adıma. Ayrıca lütfen ağır yorumlarla birbirinizi eleştirmeyi bırakın. Zaten Türkçeyi biliyorum diyen aslında birşey bilmeyenlerdir! Sonuçta ne kadar anlatmaya çalışrsanız çalışın herkesin Türkçesi kendine. Lütfen yazdıklarım yanlış anlaşılmasın kimseyi eleştirmek yada hakaret amaçlı yazmıyorum. Sadece düşüncelerimi söylüyorum. TEŞEKKÜRLER.
#7. Yorum: kemal | 23 Ocak 2011 - 20:16
Valla ne çok iyi nede çok kötü idare eder.
#8. Yorum: kıymet | 15 Mart 2011 - 23:01
Güzelmiş paylaşım için tesekkürler. :)
#9. Yorum: sümeyye | 20 Mart 2011 - 14:24
Ya ben kısa bir şey istiyorum ve deftere kolayca yazmak da istiyorum yani açıkca söyleyeyim yani.
#10. Yorum: Bilge | 12 Nisan 2011 - 16:36
Aslında gerçekten çok iyi bir site bu site yaa ÅŸu ana kadar ödevlerimin konularına bakıyorum bu sitede yok yok yanii o kadar belirtiyim sizlere ama bu sitede sadece ‘TÃœRKÇE ve EDEBÄ°YAT’konuları var bnce sadece bu konularla yetinmemeli daha birçok deslerde olmalı bnden sölemesi o zaman muhteÅŸem ve muhteÅŸem ötesi bir site olur bu site.
#11. Yorum: Atalay KONURalp | 16 Nisan 2011 - 20:48
Yukarıda ”hüsam” ile ”hadshocks” rumuzlu zatlar dilimizin önemini kavrayamamış.Her milletin dili kendisinin namusudur ÅŸerefidir aynasıdır özmalıdırkültürüdür velhasıl herÅŸeyidir.Böyle sitelerde isim veya rumuzlar bile dilimize saygıyı gösterier.Yabanci dile öncelik vermek yada kendi dilini hafife almak en azından kendisine de saygısızlıktır.Her milletin dili dini kadar özeldir ve deÄŸerlidir..Türkçemizi, beyenmeyen veya bozanların yada tenkit edenlerin milliyetini deÄŸiÅŸtirmelerini öneririm.KonuÅŸurken veya yazarken dilimizin güzeliklerine sahip çıkarak hatasız olmaya çalışmalıyız.Dil bayrak gibidir iletiÅŸimi be beraberliÄŸi kuvvetlendirir.
#12. Yorum: YahÅŸi Bala | 26 Nisan 2011 - 11:56
Bence dilin en önemli işlevi, kültürün korunması ve aktarılmasıdır. Çünkü kültür, ancak dil öğeleri sayesinde başka kuşaklara aktarılabilir. Şöyle düşünün ki dilini kaybeden toplumlar da benliklerini kaybederler. Bunu ulu önder Atatürk söylüyor.
Bu açıdan bence dil, milletlerin devamını saÄŸlama ve kültür aktarımını saÄŸlama açısından önemlidir. Mesela bizim atalarımızın temizliÄŸe önem verdiÄŸini, Divanü Lügatit Türk’teki temizlikle ilgili sözcüklerin çokluÄŸuna bakarak anlayabiliyoruz.
Eee şimdi de temizlik imandandır diyoruz; hâlbuki bunu bundan 1500 sene önce de söylemiş atalarımız.
Ne mutlu TÃœRK’üm diyene!