FİİLİMSİLER (Eylemsiler)

Fiilimsiler kökü eylem olmakla birlikte aldığı yapım ekleriyle (fiilden isim yapan yapım ekleri) isme, sıfata veya
zarfa dönüşen sözcüklerdir. Fiilimsiler eylem ve hareket anlamlarını yitirmişlerdir..
Çalışmaktan hepimiz çok yorulmuştuk. Koşarak kısa sürede kasabaya vardık.
Cümlelerde yüklem haricinde bulunduklarında yan cümlecik yaparlar ve o cümleyi birleşik cümle haline
getiriler.

Eve gelirken gazete almayı sakın unutma.
Adamı kurtarıp hemen hastaneye kaldırdılar.

Fiilimsiler yüklemde bulunduklarında cümle isim cümlesi olur.

2008′de ilk hedefimiz birinci olmaktı.
Gerçek problem, herkesin kendini düşünmesiydi.

Eylemler gibi çatı eklerini alabilirler.

Tam da bu aşamada bir çözüm üretilmesi gerekiyor.
Bu meselenin alelacele geçiştirilmesi yanlış.

Üç tür fiilimsi vardır: isim-fiil (ad-eylem), sıfat-fiil (ortaç), zarf-fiil (bağ-eylem, ulaç)

1. isim – fiil (Ad – Eylem)

Eylemler “MAK-MEK, Ifi-ifi ve MA-ME” eklerini aldıklarında isme dönüşürler. Bunlara mastar da denir. ismin
tüm şekilsel özelliklerini gösterirler. Aynı zamanda hareket ve eylem anlamlarını da kaybetmezler.
Yaklaşmak, görünüşü, çalışması isim-fiiller cümlede herhangi bir öğede bulunabilir.

Okumayı ben de çok seviyorum. (nesnede)
Konuşmalardan bir şey anlamadım. (dolaylı tümleçte)
Hayattaki tek nasibim sevmekti. (yüklemde)
Koşu yapmak herkes için gereklidir. (öznede)

Cümlelerde yan cümlecik yapıp onları birleşik cümle haline getirirler.

Müdürün odasına girmek kesinlikle yasaktır.

Yan cümlecik Temel cümlecik

“MA” mastarıyla “ma” olumsuzluk ekini karıştırmamak gerekir. Eğer aynı sözcükte her ikisi de bulunursa
önce olumsuzluk eki, sonra mastar gelir.

Sözlerimi anlamanı istiyorum. (mastar)
Beni hiç anlamadılar. (olumsuz)

“Iş” isim-fiil ekiyle “ış” işteşlik eki farklı eklerdir.

Görüşünüze değer veriyorum. (isim-fiil)
Yarın akşam görüşelim mi? (işteş eki)

Ad-eylem ekleri hareket ve eylem anlamlarını kaybedebilirler.
O zaman fiilimsi olmaktan çıkıp sıradan bir isim olurlar.

Dondurma (yiyecek), kazma (alet),
Dolma (yemek), asma (bağ),

Yazma (örtü), çizme (giyecek),“MA” ekiyle oluşan isim-fiiller bazen sıfat olarak da
kullanılabilirler.
Dönme dolap, yazma eser…

2. Sıfat – fiil (Ortaç)

Eylemler “AN-EN, ASI-ESi, MAZ-MEZ, ACAK-ECEK, MIfi-Mifi, DIK-Di/i, AR-ER-R-IR” eklerini alıp sıfat görevi
üstlenebilirler. Sıfatların tüm özelliklerini gösterirler, aynı zamanda eylem
anlamlarını da kaybetmezler.

Hareket anlamını yitirdiklerinde fiilimsi olmaktan çıkıp nesne ismi olabilirler.

Ceketi diken adama baktı. (eylemsi)
Elime bir diken battı. (eylemsi değil)
Sıfat-fiiller genellikle niteleme sıfatı yaparlar.
Yapacağım yemekleri hemen çöpe attı.
Dökülen yapraklar bize hüzün verirdi.

Sıfatlar gibi adlaşabilirler.

Yapacaklarım
Çalışanlar
Gördükleriniz

“MEZ, AR, ECEK ve Mifi” ekleri, kip eki olarak da karşımıza çıkabilir. Böyle kullanımlarda cümlenin
yükleminde bulunur, sıfat ya da adlaşmış sıfat yapmazlar.

Bu durumda sıfat-fiil eki olmaktan çıkarlar.

O adam hiç kimseyle görüşmez. (kip eki)
Anlaşılmaz davranışları vardı. (sıfat-fiil eki)

“ECEK ve DIK” ekleri çekim eklerini (iyelik ekleri) alabilir.

Yapacağım işler…
Çalışacağımız konu…
Sevdiğim

3. Zarf – fiil (Bağ – fiil, Ulaç)

Eylemlerin, aldığı eklerle zarfa dönüşmüş şekline zarf fiil denir. Zarf fiiller, bağlama, durum ve zaman anlamı katarlar.

Fiiller yukarıdaki yapım eklerini aldıklarında zarfa dönüşürler.

Koşarak içeri girdi.
Pencereyi açınca içeri hava doldu.

Bazen durum zarfı bazen de zaman zarfı yaparlar.

Bu işleri istemeden yapıyordu. (durum)
Müzik dinlerken uyuyakalmışım. (zaman

Cümleyi diğer eylemsiler gibi birleşik hale getirirler. Genellikle cümlenin zarf tümlecinde bulunmakla birlikte
diğer öğelerde de yer alabilirler.

Anlamadan dinlemeden yorum yapmayın. (Zarf tümlecinde)
Bütün olumsuzluklar üst üste geldikçe sinirleniyordu. (zarf tümlecinde)
Severek evlenen çiftler daha mutlu oluyorlarmış. (Öznede)

EYLEM ÇATISI

Eylem çatısı, eylemin bazı fiilden fiil yapma eklerini alarak farklı anlamlara gelecek şekilde kullanılmasıdır. Çatı,
sadece yüklemi fiil olan sözcüklerde aranır. Yüklem ekfiil almış bir ad ise orada çatı aranmaz.
Eylemde çatı, öznesine ve nesnesine göre ele alınır.

Öznesine göre: etken, edilgen, dönüşlü, işteş; nesnesine göre de geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen
olur.
Çatı sorularını yanıtlarken önce fiilin aldığı çatı ekine, daha sonra da cümlenin anlamına bakılır.

A. Öznesine göre (Özne – yüklem ilişkisine göre)

Öznesine göre fiiller dörde ayrılır:

1. Etken çatılı fiiller

Eylem edilgen,dönüşlü ve işteş eklerini “fi,L,N” almaz. Başka ekler alabilir. Cümlede eylemi yapan bir özne mevcuttur.

Cemil dün yolda para buldu.
şakir kardeşini çok severdi.

2. Edilgen çatılı fiiller

Eylem “ıL,ıN” edilgenlik eki alır. Cümlede gerçek özne ortadan kalkar, yerini sözde özneye bırakır. Cümleye başkası
tarafından yapılma anlamı katar.

Para az önce bulundu.
şakir’in kardeşi çok sevilir.
Olay ona da bildirildi.
Bazı geçişsiz eylemler edilgen yapıldıklarında cümlede
hiçbir şekilde özne bulunmaz.
Yarın akşam yola çıkılacak.
Önümüzdeki hafta Adana’ya gidilecek.

3. Dönüşlü çatılı fiiller

Eylem yine “ıL, ıN” eklerinden birini alır. Fakat bu sefer gerçek özne ortadan kalkmaz. Özne eylemi kendi kendine yapar.

Cemil dünkü toplantıda da bulundu.
fiakir de bu duruma çok sevinmiş.
Akşamki yemek için her yer süslendi.

4. İşteş çatılı fiiller

Fiil “fi, LAfi” eklerinden birini alır. Cümlede eylemi karşılıklı yapma ya da birlikte yapma anlamı katar. Gerçek

özne yine vardır.

karşılıklı işteşlik

Mahmut arkadaşıyla buluştu.
iki şair, ustaca atıştılar.

birlikte işteşlik

Yolcular durakta beklefliyorlar.
Bekçiyi görünce kaçıştılar.

B. Nesnesine göre (Nesne – yüklem ilişkisine göre)

Türkçede, bazı eylemlerin kullanıldığı cümlelerde nesne bulunmaz, diğer bir grup fiilin kullanıldığı cümlede ise
nesne olabilir. Eylemin nesnesine göre çatısı, bu durumu buldurmaya yöneliktir.
Fiiller nesnesine göre dörde ayrılır: geçişli, geçişsiz, ettirgen, oldurgan.

Nesnesine göre eylem çatısı sorulduğunda söz konusu eylemin nesne alıp alamayacağına bakmak
gerekir. Eğer fiil nesne alabiliyorsa geçişli; alamıyorsa geçişsizdir. Geçişli fiile “T,R,TIR” ekleri getirilirse
fiil ettirgen olur. Aynı ekler geçişsiz fiile getirilirse, fiil oldurgan olur.

1. Geçişli fiiller

Nesne alabilen tüm eylemler geçişlidir. Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için özneye “ne, neyi” gibi sorular
sorabiliriz. Ya da “onu” ifadesini getirerek de fiilin geçişli olup olmadığını anlayabiliriz.

Akşama kadar kitap okudu. (onu okudu – nesne var)
Etrafı hızlıca topladı. (onu topladı – nesne var)

Örnek

Bir saattir burada bekliyorum. (nesne yok) Daha önce de söylemiştim.

2. Geçişsiz fiiller

Nesne alamayan durum ve oluş eylemleri bu gruba girer.

Akşamleyin eve gidiyorum. (nesne yok)
Sen ne zaman geleceksin? (nesne yok)

3. Oldurgan fiiller

Geçişsiz bir eyleme yapım eki olan “T, R, TIR” eklerinden biri getirilirse bu fiiller geçişli hale döner. Geçişsizken geçişli
yapılan bu tür fiillere oldurgan çatılı fiil denir.

Bir başına üç çocuk büyü-t-üyordu.
Yaptığı esprilerle hepimizi gül-dür-dü.
Galiba vapuru kaç-ır-dı.

4. Ettirgen fiiller

Geçişli eylemlere “T, R, TIR” ekleri gelirse, bu fiillerin geçişlilik derecesi artar. Ettirgen fiiller, çoğunlukla eylemi bir
başkasına yaptırma anlamı katarlar.

Son derste öğrencilerine şiir oku-t-tu.
içe yeni başlayan arkadaşına çevreyi gez-dir-di.
Yatmadan önce bebeğe şurup iç-ir-eceksin.

Fiil Çatısı ile ilgili Ayrıntılar

Bir eylem ya da eylemside birden çok çatı eki bulunabilir. O zaman bu sözcüğün en son aldığı çatı eki,
onun çatısını belirler.

Gez – dir – il – di: Ettirgen ve edilgen ekleri almış.
Sonda edilgen eki olduğu için sözcük de edilgendir.
At – ış – tır – ıl –ıyor:

işteşlik, oldurganlık ve edilgenlik eki almış. Ancak en sonda edilgenlik eki olduğu için, fiil edilgen-geçişsizdir.

Öznesine göre edilgen çatılı olan eylemler nesnesine göre daima geçişsizdir.
Defterler aceleyle kaplandı. (Edilgen-geçişsiz)

Öznesine göre dönüşlü ve işteş olan eylemler nesnesine göre büyük olasılıkla geçişsizdir.

Bir dostuyla buluştu. (işteş-geçişsiz)
Banyoya girip yıkandı. (Dönüşlü-geçişsiz)
Hızlıca üstünü giyindi. (Dönüşlü-geçişli)

Öznesine göre etken çatılı olan eylemler nesnesine göre geçişli ya da geçişsiz olabilir.

Kalemlerini yerden masadan topladı. (Etken-geçişli)
Yavaşça masaya oturdu. (Etken-geçişsiz)

Nesnesine göre ettirgen veya oldurgan olan eylemler, seçeneklerde “etken ve geçişli” olarak da verilebilir.
Anılarını bir başkasına yazdırdı.
(Etken-ettirgen)
(Etken-geçişli)

Uyarı: Yukarıdaki Konu Anlatımı veya Testlerin, Bahar Yayınevinden İzin Almadan Yayınlanması Yasaktır..
Türkçe YGS- LYS Konu Anlatımı ve Konu Testine Geri Dön