• Yeryüzünde bir yatak boyunca yükseltinin az olduğu yöne doğru akan sulara akarsu denir. Akarsular yağışlarla, eriyen karlarla, kaynak sularıyla beslenirler. Akarsular büyüklüklerine göre ırmak, çay, dere gibi isimler alır.
• Akarsular yeryüzünün şekillenmesinde en etkili olan dış kuvvettir. Akarsular ayrıca yeryüzündeki su döngüsününde önemli bir parçasıdır.
• Akarsu konusunun daha iyi anlaşılması için bazı tanımların bilinmesi gerekir.

• Akarsu Kaynağı : Akarsuyun doğduğu yerdir.
• Akarsu Ağzı : Akarsuyun denize veya göle döküldüğü yerdir.
• Akarsu Yatağı : Akarsuyun aktığı, oluk şeklindeki sürekli inişi olan doğal su yollarıdır. Akarsu yatağına çığır veya mecra adı da verilir. Yatağın kaynağa yakın kısmına yukarı çığır, sularını boşalttığı yere aşağı çığır, aradaki yerlere ise orta çığır denir.
• Akarsu Havzası : Akarsuyun kollarıyla beraber sularını toplandığı alanlardır.
• Akarsu havzalarının genişliği o bölgedeki iklim koşullarına, yer şekillerine ve arazinin kayaç yapısına bağlıdır.
• Dünya’da havzası en geniş olan akarsuyun Amazon nehri olmasında yağışların çok olmasının etkisi çoktur.
• Ülkemizde ise Fırat havzası en geniş olan akarsudur. Bu durum da yer şekillerinin engebeli olmasından kaynaklanır.
• Akarsular eğer sularını denize veya okyanusa ulaştırıyorsa açık havzalı eğer sularını denize veya okyanusa ulaştırmıyorsa kapalı havzalı olur.

Biryerde kapalı havzanın oluşmasında;

• İklim özellikleri
• 
  Arazinin yer yapısı
• Yerşekilleri

gibi faktörler etkili olmaktadır.

[cografya_ygs_hazirlik]

Dünya üzerindeki akarsu kaynakları;

Karalar üzerinde bir yatak (vadi) içinde akan ve önemli su kaynaklarından olan akarsular çeşitli özelliklerine göre gruplara ayrılır:

1. Rejimlerine göre Akarsular

Akarsuyun yatağı içinde yıl boyunca göstermiş olduğu akım değişimine, akım düzeni veya rejimi denir. Akarsu seviyesi yıl içinde önemli değişiklikler gösteriyorsa düzensiz, göstermiyorsa düzenli bir rejime sahiptir. Yağışın yıl içinde düzenli düştüğü alanlardaki Amazon ve Kongo gibi nehirlerin akımı düzenli, yağışın yılın bir döneminde düştüğü alanlardaki Ganj ve Indus gibi nehirlerin akımı düzensizdir.

Örnek:

Amazon ve Kongo nehirlerinde akımın fazla olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Havzalarında bitki örtüsünün gür olması
B) Okyanusa dökülmeleri
C) Boylarının uzun olması
D) Ekvatoral bölgede olması
E) Eğimlerinin az olması

Çözüm:

Amazon nehri, Güney Amerika’da Ekvator çizgisinde bir bölgededir. Kongo nehri de Afrika’da Ekvator çizgisinin geçtiği bölgede yer almaktadır. Her gün yağan sağanak yağışlar nedeniyle bu akarsular çok fazla su taşırlar.
Yanıt D

2. Beslenme Kaynaklarına Göre Akarsular

Akarsuların başlıca beslenme kaynakları; göl, yağmur, kar, buz ve yer altı sularıdır. Çok uzun yol kateden bazı akarsular birden fazla kaynakla beslenmektedir. Bu tür akarsulara karma rejimli akarsular denir.
Örneğin; Nil ırmağı.

Örnek:

Aşağıda akım grafikleri verilen ve yalnızca yağmur sularıyla beslenen beş akarsudan hangisinin bulunduğu bölgede, yaz kuraklığının daha etkili olduğu söylenebilir?

Çözüm:

Grafikler incelendiğinde A seçeneğinde 7. ve 8. aylarda akarsu akımının çok düştüğü görülmektedir.
Yanıt A

Örnek:

Akdeniz’e dökülmesine karşın Nil nehrinde su seviyesi bu bölgedeki diğer akarsuların aksine yazın yükselir.
Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
A) Bol alüvyon taşımasıyla
B) Sularını farklı iklim bölgelerinde toplamasıyla
C) Yatağı boyunca pek çok çağlayan bulunmasıyla
D) Aşağı çığırında yatak eğiminin az olmasıyla
E) Kış mevsiminde sulama amacıyla kullanılmasıyla

Çözüm

Nil nehri havzasında farklı iklim tipleri görüldüğü için, su seviyesi yazın yüksektir.

3. Döküldüğü Yerlere Göre Akarsular

Akarsuların bir kısmı suyunu denizlere, bir kısmı da göllere boşalmaktadır. Sularını topladığı alana o akarsuyun havzası denir. Sularını denize ulaştırabilen alanlara açık havza, ulaştıramayanlara ise kapalı havza adı verilir.

[cografya_lys_hazirlik]