ÂŞIK PAŞA
Âşık Paşa, 1272 yılında Kırşehir’in Asapgir beldesinde dünyaya gelmiştir. Babası Muhlis Paşa, dedesi Baba İlyas’tır. Şeyh İlyas da denilen bu kimse Horasan’dan Anadolu’ya göç etmiş önemli bir mutasavvıf ve din adamıdır. Âşık Paşa, dedesinin öğrencilerinden Şeyh Osman’a mürit olmuş ve onun kızıyla da evlenerek bir akrabalık tesis etmiştir.
Âşık Paşa, Selçuklu devlet idaresinin zayıfladığı, Moğol zulmünün arttığı ve birtakım çekişmelerin yaşandığı bir zamanda doğmuş ve eserini bütün bu olumsuzluklar içinde vermiştir.
Âşık Paşa’nın iyi bir eğitim aldığı bilinmektedir. Arapça, Farsça, Ermenice ve İbrânice bilmektedir. Kendisinin ifadesiyle onu yetiştiren Hz. Hızır’dır. Ledunnî (Allah sırlarının ilmi) ilmini de Hızır’dan öğrenmiştir. Kaynaklarımızda Âşık Paşa’ya dair teferruatlı bilgi bulunmamaktadır. Onun hakkında sahip olduğumuz bilgiler, eserinden ve oğlu Elvan Çelebi’nin ‘Menâkıbü’l Kudsiyye’ isimli eserinden öğrendiklerimizden ibarettir. Âşık Paşa’nın Hacı Bektaşî Velî ile görüştüğü hatta ona bağlandığı rivayetler arasındadır.
Âşık Paşa, beş sultanın(3 Selçuklu 2 Osmanlı) saltanatını görmüş 3 Kasım 1322 tarihinde Kırşehir’de vefat etmiştir. Kırşehir’de kendi adıyla anılan türbesinde ailesiyle birlikte gömülüdür. Türbesindeki kitabeye göre eşinin adı Hacı Sultan, oğullarının isimleri Elvan Çelebi, Selman(Süleyman), Kızılcan, Hasancan, kızının ismi ise Melek’tir. Türbesinin yerini kendi vasiyet etmiştir.

Âşık Paşa, önemini Türk diline gösterdiği hassasiyet ve Osmanlı Devleti’nin bir ideologu olmaktan alır. O, Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda fikrî bakımdan önemli görevler yerine getirmiştir.
Âşık Paşa’nın Eserleri:
1. Garîb-nâme:
Dinî- tasavvufî didaktik tarzda bir eser olan Garîb-nâme, 1330 tarihinde kaleme alınmıştır. Değişik nüshalarında farklı beyit sayıları bulunmakla beraber en kuvvetli kanaat eserin 10.500 beyit civarında olduğudur. Garîb-nâme aruzun fâilâtün/ fâilâtün/ fâilün kalıbıyla nazmedilmiştir.
Garîb-nâme Türkçenin Anadolu’da verdiği ilk hacimli eserlerden olmasının yanı sıra Türk tasavvuf edebiyatının en eski ve en tesirli eserlerinden olması bakımından da mühimdir. Âşık Paşa eserini 10 bâba ve her bâb da 10 destana ayırmıştır.
Garîb-nâme’nin bir diğer önemi ise Türkçeye yaptığı vurgudur. Âşık Paşa bu eserinde Türkçenin ihmal edildiğini, Türklerin bile kendi dillerini yeterince bilmediğini, Farsçaya gereğinden fazla iltifat edildiğini söyleyerek Türkçeyi müdafaa eder.

Kamu dilde var idi zabt u usûl
Bunlara düşmüş idi cümle ukul
Türk diline kimsene bakmaz idi
Türklere hergiz gönül akmaz idi

Türk dahi bilmez idi ol dilleri
İnce yolu ol ulu menzilleri
Bu Garîb-nâme anın geldi dile
Kim bu dil ehli dahi mani bile
Âşık Paşa, Türkçeye karşı gösterdiği bu hassasiyetle kendisinden sonra yazılacak metinlere de tesir etmiş, onların Türkçe söylenmesine önayak olmuştur.
Garîb-nâme bir tasavvuf ansiklopedisi kabul edilebilecek bir eserdir. Meseleleri aşmak için anlatılan hikâyelerin gerçek hayattan alınmış olması halkı bu esere yönlendirmiş, sevilip okunmasını da beraberinde getirmiştir.
Eser dönemin dil özelliklerini taşıması bakımından ayrıca önem taşır. Kullanılan dil sağlam olmakla beraber mükemmel değildir. Aruz vezni birtakım pürüzlerle doludur. Lakin bu o dönem eserlerinin müşterek vasfıdır.
2. Fakr-nâme:
Dinî- tasavvufî bir metin olan Fakr-nâme 161 beyitten oluşmaktadır. Kullanılan vezin Garîb-nâme’nin vezniyle aynıdır. Eser alegorik bir mahiyet arz eder. Fakr, bir kuş şeklinde düşünülür. Bu kuş sırasıyla arşı kürsiyi cenneti ve yeri dolaşır. Oradan bütün peygamberleri ziyaret eder ve en sonunda gânî iken fakrı tercih eden Hz. Muhammed (s.a.v) de karar kılar.
3. Vasf-ı Hal:
Dinî- tasavvufî bir eserdir. 39 beyitten ibarettir. Garîb-nâme ve Fakr-nâme ile aynı vezinde söylenmiştir. Şair bu mesnevîsinde hâlden, hâllerin çeşitlerinden kısaca bahsetmektedir.
Âşık Paşa’nın şiir mecmualarında Yunus’u ve Ahmet Yesevî’yi hatırlatan 14 kadar da gazeli tespit edilmiştir. Ancak adına kayıtlı bir divan nüshası mevcut değildir.

Tasavvuf Edebiyatının Temsilcileri
Ahmet Yesevi
Yesevilik tarikatının kurucusu olan Ahmet Yesevi, Batı Türkistan’ın Sayram kasabasında doğmuştur.Şiirlerine “Hikmet” adı verilir.Şiirlerini, Divan–ı Hikmet isimli eserde toplamıştır.Şair, bu hikmetlerde sade bir dille İslamiyet’in esaslarından, tasavvuf adabından, dünya ve kıyamet hallerinden söz eder, Peygamberlere olan sevgiyi dile getirip dervişlerle ilgili menkıbeler anlatır.Hikmetler, Anadolu’daki dini–tasavvufi Türk edebiyatında kullanılan ilahinin karşılığıdır.
Ahmet Fakih (13. yy)
Tasavvuf şairidir. Anadolu sahasında Türk Edebiyatının temsilcilerindendir. Mevlana’nın babasından fıkıh dersi aldığı için kendisine fakıh denmiştir. En önemli yapıtı “Çarhname”dir. Bu eser didaktik bir eserdir.
Yunus Emre
1240–1320 yılları arasında yaşadığı söylenmektedir.Hayatı hakkında pek bilgi yoktur.Şiirlerinde genellikle hece ölçüsünü kullanmış, ilahileriyle tanınmıştır. Bunun yanı sıra gazel ve mesnevileri de vardır.Yunus, tasavvuf kültürününü sade bir söyleyişle halka sevdirmiştir. Tasavvuf kültürünü konuşma diline uygulamış, en soyut düşünceleri bile ustalıkla anlatmıştır.Yunus, insanlar arasında asla ayrım yapmamıştır. O, bir aşk şairidir. Ona göre aşk, insanı Allah’a ulaştıran yoldur ve insanı olgunlaştırır. Bu aşk, Allah aşkıdır.”Yunus Emre Divanı” ve “Risaletü’n Nushiyye” isimli 573 beyitten oluşan bir mesnevisi vardır. Eser dini–tasavvufi ve ahlaki bir kitaptır.
Hacı Bektaşi Veli (13. yy)
Horasan’dan Anadolu’ya gelen dervişlerdendir. Tasavvuf şairidir. Bektaşilik tarikatının kurucusudur. Türkçe yazdığı “Nefes” adlı ilahileriyle Anadolu halkına dini, tasavvufi ve ahlâki yönde yol göstermiştir. Makalat en önemli eseridir.
[ad1]
Gülşehri
Tasavvuf edebiyatının 14. yüzyıldaki temsilcisidir. En tanınmış eseri Mantıku’t Tayr’dır. Bu eser İran fiairi Attar’ın
aynı adı taşıyan mevnevisinin manzum tercümesidir.Aruz veznini Türkçeye uygulamada kendinden önceki şairlerden daha başarılıdır. Bu bakımdan Anadolu’daki milli edebiyatın öncülerinden sayılır. Gülşehri’nin Feleknâme, Aruz Risalesi adlı yapıtları da vardır.
Âşık Paşa (14. yy)
Önemli mutasavvuf şaiirlerimizdendir, hece ve aruz ölçüsünü kullanmıştır.Bu ölçülerle Divan ve Halk edebiyatı ürünleri oluşturdu. Yunus Emre etkisinde kaldı. Mevlana etkisiyle yazdığı şiirlerini Garipname adlı eserinde topladı.
Kaygusuz Abdal (15. yy)
İyi bir eğitim almıştır. Bektaşi edebiyatının kurucularından sayılır. Yunus Emre’nin yolundan gitti, hem aruz hem de hece ile şiirler yazdı. fiiirlerinin ana teması Allah, insan ve doğa sevgisidir. Sanatçı şathiyeleriyle tanınmıştır.
En önemli eseri “Budalaname”dir.
Hacı Bayrami Veli (15. yy)
Ankarada yaşamıştır. Bayramilik tarikatının kurucusudur.Hacı Bayrami Veli’nin Anadolu halkı arasında birliğin sağlanmasında önemli katkısı olmuştur. Arapça ve Farsça bilmesine rağmen Ahmet Yesevi geleneğine bağlı kalarak eserlerini Türkçe yazmıştır.
Pir Sultan Abdal (16. yy)
Yaşamıyla ilgili kesin bilgiler yoktur. Bektaşi – Alevi tarikatının en büyük şairlerindendir. Halk edebiyatına bağlı
kalarak hece veznini ve Halk edebiyatı nazım biçimlerini kullandı. Yunus Emre ve Kaygusuz Abdal’ın etkisiyle sade bir dil kullandı. Sanatçının lirik bir söyleyişi vardır.
[ad2]
Tasavvuf Terimleri
Keramet: Allah’ın veli kullarına, ermişlere verdiği doğaüstü güç.
Ma’na: Rüya alemi.
Mürşit: İrşad eden, uyaran. Tabi olunan kamil, olgun insan örneği.
Pir:Yaptığı işin her ayrıntısına vakıf olan usta, üstat.
Ma’şuk: Sevgili, Allah.
Mey: Mecazi anlamda içki olarak kullanılır.
Mutasavvıf: Her an Allah’ı zikreden tasavvuf ehli.

[edebiyat_lys]

Türbesindeki kitabeye göre, 1271 yılında doğmuş, 1373’te ölmüştür. Asıl adı Ali’dir. Eşinin adı Hacı Hatun olduğu, Elvan, Selman (Süleyman), Hasan Can, Kızılca adlarında oğulları, Melek adında kızı olduğu belgelerden anlaşılmaktadır.

Aşık Paşa’nın babası Muhlis Paşa hakkında geniş bilgi yoktur. Selçuklu isyanı sırasında 6 ay kadar Konya tahtında oturduğu yazılmaktadır. Muhlis Paşa’nın Eskişehir’e giderek Ertuğrul Gazi ile görüştüğü, büyük iltifat gördüğü, bu görüşmede Osman Beyin’de bulunduğu, torunu Ahmet Aşık’ı Aşık Paşazade Tarihi adlı kitabında yazılıdır. Osman Bey’in kaynatası Şeyh Edebali, Kırşehir ahilerinin büyüklerindendir. .

Aşık Paşa’nın Orhan Gazi devrinin büyüklerinden olduğu, Ahmet Aşık’ın şu mısralarından anlaşılmaktadır.

Ne geyse yakışır Orhan Gazi,
Aşıkpaşa zamanında idi gazi.

Aşık Paşa, Süieyman Türkmani gibi devrin zahiri ve batınî ilminde olgunluğa ermiş bir kişiden feyz ve ışık alarak yetişti. Latifi’nin dediği gibi; ‘O kibar meşayihin zenginledindendi. Şahane itibar ve değeri, padişahane kudret ve gücü vardı.’

Aşık Paşa’nın yaşadığı devirde Fars dili, ilim ve şairler arasında çok yaygın olarak kullanılmakta iken, Garipname isimli eserini Türkçe olarak yazmış, Türk ve Tacik dillerini gaflet uykusundan uyandırmak için şu süri yazmıştır:

Türk diline kimse bakmaz idi,
Türklere her giz gönül akmaz idi.
Türk dahi bilmez idi el dilleri,
İnce yolu ol ulu menzilleri.

Türk dilinde yeni manalar bulalar,
Türk, Tacik cümle yoldaş olalar,
Yol içinde birbirini yermiye
Dile bakıp manayi her görmiye.

Aşık Paşâ’nın Garipname isimli eseri 12.000 beyittir. Türkçe yazılmıştır. Aşık Paşa 3 Kasım 1333’de vefat etmiştir. Türbesi şehre hakim bir tepedir.

| » Biyografiler – Kim Kimdir Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Biyografi, Biyografiler, Yaşam Öyküleri, Kim Kimdir?, Biyografi