1. Büyük Sesli (Ünlü) Uyumu

Sesli harşerin “kalınlık – incelik” bakımından uyumudur. Büyük ünlü uyumu

kuralına göre:

a) Kelimenin ilk hecesindeki sesli harf inceyse diğer hecelerdeki sesli harşer de ince olmalıdır.

Ö ğ r e t i m
Ø Ø Ø
ince ince ince

g ö z l ü k ç ü l e r
Ø Ø Ø Ø
ince ince ince ince

b) Kelimenin ilk hecesindeki sesli kalınsa diğer hecelerdeki sesliler de
kalın olmalıdır.

O r m a n l a r ı m ı z k u r a l
Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø
kalın kalın kalın kalın kalın kalın kalın

Örnek

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük ünlü uyumu yoktur?

A) Mahallede
B) Gezerken
C) Arkadaşlarımı
D) Görmüşler

B’ de, G e z e r k e n ( uyar )
Ø Ø Ø
i i i

C’ de, A r k a d a ş l a r ı m ı ( uyar )
Ø Ø Ø Ø Ø Ø
k k k k k k

D’ de, G ö r m ü ş l e r (uyar)
Ø Ø Ø
i i i

A’ da, M a h a ll e d e ( uymaz)
Ø Ø Ø Ø
k k i i

B ve D seçeneklerindeki sözcükler ince ünlülerden; C seçeneğindeki sözcük kalın ünlülerden oluşmaktadır. A
seçeneğindeki sözcük ise hem ince hem kalın ünlülerden oluştuğu için büyük ünlü uyumuna uymaz.

Yanıt A

Büyük Ünlü Uyumuyla ilgili Bazı Özellikler:

a) Türkçe olup da zamanla ses değişikliğine uğramış kelimeler büyük ünlü uyumuna uymazlar.

anne (ana) hangi (hangı)
elma (alma) kardeş (karındaş)

b) Birleşik kelimeler ve tek heceli kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

akşamsefası dert
bilgisayar gül

c) Yabancı dillerden girmiş bazı kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.

televizyon mobilya
kitap tarih

d) Türkçede eklerin sahip oldukları sesli harşer, sözcüğün son ünlüsüyle uyum gösterir. Bu kural büyük ünlü
uyumuna uymayan sözcükler için de geçerlidir.

e) Bazı ekler büyük ünlü uyumuna aykırıdır.

Küçük Ünlü Uyumu

Sesli harşerin düzlük – yuvarlaklık uyumudur.

a) Sözcüğün ilk hecesindeki sesli harf düz (a, e, ı, i) ise diğer hecelerdeki
ünlüler de düz (a, e, ı, i,) olmalıdır.

b) Sözcüğün ilk hecesindeki sesli harf

yuvarlak (o, ö, u, ü) ise diğer hecelerdeki ünlüler ya düz geniş (a, e) yada dar yuvarlak (u, ü) olmalıdır.

Küçük Ünlü Uyumu ile ilgili Bazı Özellikler:

a) Tek heceli, birleşik yapılı ve yabancı kökenli sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz.

taş, ilkokul, televizyon

b) “– ki” eki bazen küçük ünlü uyumunu bozarken bazen de yuvarlaklaşarak küçük ünlü uyumuna uyar.

dün – kü (uyar)
ordunun – ki (uymaz)

c) “–yor” eki daima küçük ünlü uyumunu bozar.

koşu – yor, taşı – yor

d) Küçük ünlü uyumu sözcüğün bütününde değil, bir önceki heceye göre değerlendirilir.

Örnek

Aşağıdaki seçeneklerde yer alan kelimelerden hangisi küçük ses uyumu kuralına uymaz?

A) Yolculuk
B) Yürümek
C) Oturum
D) Savunmak

Sesli (Hece) Düşmesi

Dilimizdeki baz› sözcükler türetilirken ya da çekimlenirken sesli harflerinden birini
kaybederler. Bu ses olayına sesli (hece) düşmesi denir.
şehir + i < şehri Farklı nedenler kaynaklanabilir:

a. Ek gelmesiyle

burUn – u < burnu alIn – n < alnı b. Türetilirken

sarI + ar – > sarar
kavUr + uk > kavruk

c. Birleşik Yapılı Kelimelerden

kahvE + altı > kahvaltı
nE + asıl > nasıl
cuma + Ertesi < cumartesi [sinif_6_sbs_turkce]

Düz Uyak

Art arda sıralanan mısraların uyaklı olmasıdır: aaaa, aaab, aabb…

Ellerim takılırken rüzgârın saçına
Asıldı arabamız bir dağın yamacına
Her tarafta yükseklik, her tarafta ıssızlık
Yalnız arabacının dudağında bir ıslık

a – saçına – ına = Redif
a – yamacına – aç = Tam kafiye

b – ıssızlık
– lık = zengin kafiye
b – ıslık

Sarma Uyak

Birinci dize ile dördüncünün, ikinci ile üçüncü dizenin uyaklı olmasıdır.

Her şey yerli yerinde; masa, sürahi, bardak
Serpilen aydınlıkta dalların arasından
Büyülenmiş bir ceylan gibi bakıyor zaman
Sensizlik dökülüyor bir yerde yaprak yaprak
(A. Hamdi Tanpınar)

– ak = Tam kafiye
– an = Tam kafiye

a – bardak
b – arasından T.K
b – zaman
a – yaprakT.K

Çapraz Uyak

Birinci dize ile üçüncünün, ikinci dize ile dördüncünün uyumlu olmasıdır.

Yaş otuz beş, yolun yarısı derer
Dante gibi ortasındayız ömrün
Delikanlı çağımızdaki cevher
Yalvarmak yakarmak nafile bugün

Şiir Türleri

Lirik Şiir

içten gelen heyecanları çoşkulu bir şekilde anlatan duygusal şiirlerdir. Eskiden “lir” adı verilen saz eşliğinde söylendiğinden bu adı almıştır.

Dışarda mevsim baharmış,
Gezip dolaşanlar varmış,
Günler su gibi akarmış…
Geçmiyor günler geçmiyor
(Sabahattin Ali)

Epik Şiir

Yurt sevgisi, kahramanlık, savaş gibi konuların işlendiği destansı şiirlerdir.

Atıldı, bir Mehmetçik, büyüyü bozdu
Bir düşman süngüsüne, göğsünden
Bu şehadetle kayalar yarıldı sanki
Dipçik gürültüsünden
(Fazıl Hüsnü Dağlarca)

Didaktik Şiir

Belli konuda öğüt, bilgi vermek, ahlaki bir ders çıkarmak amacıyla yazılan öğretici şiirlerdir.

UYARI!

Fabllar da, didaktik şiirlerdendir.

Tilki kapıp onu dedi ki: Efendiciğim
Size küçük bir ders vereceğim
Alıklar olmasa iş kalmaz açıkgözlere
Böyle bir ders de değer sanırım peynire.

Postoral Şiir

Doğa güzelliklerini; orman, kır ya da çoban yaşamını anlatan şiirlerdir.

Daha deniz görmemiş bir çoban çocuğuyum
Bu dağların en eski aşinasıdır soyum,
Bekçileri gibiyiz ebenced buraların.
Bu tenha derelerin, bu vahşi kayaların
Görmediği gün yoktur sürü peşinde bizi,
Her gün aynı pınardan doldururuz testimizi
Kırlara açılırız çıngıraklarımızla…
(Kemalettin Kamu)

Satirik Şiir

Günlük yaşamdaki aksaklıkların, düzensizliklerin kimi zaman içine güldürü öğeside katılarak eşleştirildiği şiirlerdir.

Benim bu gidişe aklım ermiyor
Fukara halini kimse sormuyor
Padişah sikkesi selam vermiyor
Kefensiz kalacak ölümüz bizim

Mısra (Dize)

Şiiri oluşturan satırlara denir.

Beyit

iki dizeden oluşan nazım birimidir.

Şiirde Ölçü

Hece Ölçüsü

Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır.

Aruz Ölçüsü

Hecenin açık ya da kapalı olması durumudur.

Sonu sesli harfle bitenler açık hece, sessiz harfle bitenler kapalı hecedir.

Serbest Ölçü

Dizelerle ölçü ve uyakların birbirinden farklı olmasıdır.

Uyak (Kafiye) Düzeni

Redif

Mısra sonunda aynen tekrar edilen ve aynı görevde bulunan ek veya sözcüklerdir.

Bu ıslıkla uzayan, dönen kıvrılan yollar.
Uykuya varmış gibi görünen yılan yollar.

(Faruk Nafiz Çamlıbel)

– kıvrılan yollar
– yılan yollar Redif

Uyak (Kafiye) Çefiitleri

Yarım Uyak

Dize sonlarındaki tek ses benzerliğidir.

Yandırdın gönlümü aldın keman kaş
Gösterdin zülfünü eyledin bir hoş

– kaş – ş = Yarım uyak
– hoş

Tam Uyak

Dize sonlarındaki iki ses benzerliğidir.

Yollarda kalan gözlerimin nurunu yordum
Kimdir o, nasıldır diye rüzgârlara sordum
(Yahya Kemal Beyatlı)

– yordum – du-m = Redif
– sordum – or = Tam kafiye

Zengin Uyak

Dize sonlarında üç ya da daha fazla ses benzerliğidir.

Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak
Ve bir zaman bakacaksın semaya ağlayarak
(Ahmet Hafiim)

– yaprak
– rak = Zengin kafiye
– ağlayarak

Tunç Uyak

Uyaklı sözcüklerden birinin diğer sözcüğün içinde yer almasıdır.

Ne şair yaş döker, ne afiık ağlar
Beyhude seslenir, beyhude çağlar
(Faruk Nafiz Çamlıbel)

– ağlar
– ağlar = Tunç uyak
– çağlar

UYARI!

Tunç uyak, zengin kafiyenin bir çeşididir.

Cinaslı Uyak

Yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerin dize sonunda yer almasıdır.
Dönülmez akşamın ufkundayız vakit çok geç Bu son fasıldır ey ömrüm, nasıl geçersen geç
Birinci dizede “geç”, erkenin zıddı; ikinci dizede geçmek eylemi olarak kullanılmıştır.
(Yahya Kemal Beyatlı)

Örnek

“Kemal Paşa, yenilmez yiğit, şanlı komutan!
Savaşa girer gibi yetiş bize.
Yetiş bize çöllerde bile olsan,
inanç doldur, güç doldur içimize!

Bu dörtlüğün kafiye çeşidi aşağıdakilerden
hangisidir?

A) Tam kafiye B) Zengin kafiye
C) Yarım kafiye D) Cinaslı kafiye

a – komutan
b – bize
a – olsan
b – içimize
Tam kafiye
Tam kafiye
– an = Tam kafiye
– e = Redif
– iz = Tam kafiye

Yanıt A

Örnek

Sarı çiğdem yaz getirir,
Mor menekşe güz getirir,
Gurbet elde ölüm yitim,
ihtiyarlık tez getirir.

Dörtlükte kafiye çeşidi nedir?

A) Yarım B) Tam
C) Zengin D) Cinaslı

a – yaz getirir
a – güz getirir
b – yitim
a – tez getirir

Yarım uyak

– getirir = Redif
– z = Yarım uyak

Yanıt A

[sinif_6_sbs_turkce]

Dilimizde vurgu çoğunlukla son hecede bulunur. Kelimeye gelen ekler vurguyu da sona doğru iterler.
Üzüm, üzüme, üzümdeki

Bekle, bekleyecek, bekleyeceksin Kimi kelimelerde vurgunun yeri değişir. Bu durum

aşağıdaki şekillerde karşımıza gelir:

a. Bazı birleşik kelimelerde vurgu ilk hecededir. ilkbahar, astsubay

b. Pekiştirilmiş sözcüklerde vurgu pekiştirme üzerindedir. Sımsıkı, mosmor

c. Akrabalık adlarında ilk hecededir. dayı, baba

d. Olumsuzluk eki vurguyu kendisinden önceki heceye kaydırır. sevmiyor, dinlememiş

e. Kimi yer adlarında vurgu orta hecededir. Denizli, istanbul

TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ

– Dilimizdeki sözcükler kalınlık-incelik uyumuna uyarlar.

-Türkçe sözcükler düzlük-yuvarlaklık uyumuna uyarlar.

-Türkçe kelimelerin sonunda b,c,d,g sesleri bulunmaz.

-Türkçe kelimelerde iki sesli yan yana gelmez.

-Türkçe sözcüklerin kökünde aynı sessiz harf yan yana
gelmez.

-Türkçe kelimelerde uzatma, inceltme iflareti kullanılmaz.

-O,Ö sesleri Türkçede yalnız ilk hecede bulunabilir.

-J sesi Türkçe kelimelerde bulunmaz.

-Dilimizdeki sözcüklerin baflında iki sessiz yan yana
bulunmaz ama sonda iki sessiz yan yana gelebilir.

-Türkçe sözcüklerin kökünde üç veya daha fazla sessiz
harf bulunmaz.

-Pikap, ümit, diyalog, sait, fliddet, kâflif, koro, averaj, cemiyet,
spor gibi sözcükler yukarıdaki kurallardan bir ya
da birkaçına uymadıkları için Türkçe değildir.

-Yağmur, ad, kaan, elli, yâr, sözcükleri Türkçe ses kuralları
na uymamalarına rağmen Türkçedir.

[turkce_ygs_lys]

Yeryüzündeki her dilin kendine has sesleri vardır. Dildeki sesler sözcük içinde bir araya gelirken çeşitli değişikliklere
uğrar. Bu başlık altında dilimizdeki ses yapısına ve seslerin özelliklerine değinilecektir.

SESLi (ÜNLÜ) HARFLER

KALIN A, I, O, U
İNCE E, i, Ö, Ü

DÜZ A, E, I, İ
YUVARLAK O, Ö, U, Ü

GENİŞ A, E, O, Ö
DAR I, İ, U, Ü

A kalın, düz, geniş
I kalın, düz, dar
O Kalın, yuvarlak, geniş
U kalın, yuvarlak, dar
E ince, düz, geniş
İ ince, düz, dar
Ö ince, yuvarlak, geniş
Ü ince, yuvarlak, geniş

KALINLIK – iNCELiK UYUMU (Büyük ünlü uyumu kuralı)

Dilimizde kalın harşerden (a, ı, o, u) sonra kalın harşer, ince harşerden (e, i, ö, ü) sonra da ince harşer gelir.
Bu kalınlık–incelik uyumu kuralıdır. Türkçe sözcüklerin çoğu bu kurala uymaktadır.

örnek

b a ş a r ı y o r u z … kalınlık incelik uyumuna uygun

K K K K K

s a n a y i l e ş m e … kalınlık incelik uyumuna aykırı

K K i i i

Kimi Türkçe sözcükler bu kurala uymaz: anne, elma,kardeş, hangi gibi
Büyük ünlü uyumu kuralına uyan her kelimeye Türkçedir diyemeyiz, çünkü yabancı olup da bu kurala
uyan çok sayıda sözcük de vardır. Türkçedeki bazı ekler hem ince hem kalın şekilleri
olmadığından uyuma aykırı olabilir.

DÜZLÜK – YUVARLAKLIK UYUMU (Küçük ünlü uyumu kuralı)

Büyük ünlü uyumunu da dikkate alarak düz seslilerden sonra düz seslilerin, yuvarlak seslilerden sonra düz-geniş
veya dar-yuvarlak seslilerin gelmesidir.

Yani A, E, I, i’den sonra ……………………….. .. A, E, I, i;
O, Ö, U, Ü’den sonra ………………………. A, E, U, Ü gelmelidir.

.NOT

Birleşik yapılı ve tek heceli sözcüklerde kalınlık ve incelik uyumu aranmaz

– yor – ken – leyin – imtrak – ki – daş – gil

uyar – atıyor – düşünürken – geceleyin – sarımtırak – işteki – vatandaş – ninemgil – uymaz – geziyor – çalışırken – akşamleyin – mavimtrak
kitaptaki – meslektaş – amcamgil

Y a p ı ş k a n …… ………………… düzlük – yuvarlak uyumuna uygun
B a l o n c u ……………… düzlük – yuvarlaklık uyumuna aykırı
Duygusal:………………………………………..uygun
Konservatuar:………………………………….uygun değil

Hem kalınlık-incelik hem de düzlük-yuvarlaklık uyumunu dikkate alırsak o zaman aşağıdaki tablo ortaya
çıkacaktır.

Düzlük – yuvarlaklık uyumuna aykırı örnekler:

A’dan sonra U gelmesi: yağmur, çamur, kavun, avuç,samur, savunmak vb. Bahsedilen sözcüklerin çoğu Türkçe
olmakla beraber uyuma aykırıdırlar.
A’dan sonra O gelmesi: balon, salon vb.
Ü’den sonra i gelmesi: ümit, güzide vb.

“- YOR” eki düzlük yuvarlaklık uyumuna daima aykırıdır.
koşmuyor, anlamıyor vb.

NOT

Birleşik yapılı ve tek heceli sözcüklerde düzlük–yuvarlaklık uyumu aranmaz.

A’dan sonra A veya I gelir damak, satır
I’dan sonra A veya I gelir ıslak, ılık
O’dan sonra A veya I gelir onay, koyun
U’dan sonra A veya U gelir uzay, uslu
E’den sonra A veya U gelir bere, derin
i’den sonra E veya i gelir irem, ikilik
Ö’den sonra E veya i gelir ödlek, öcü
Ü’den sonra E veya Ü gelir üye, kütük
E veya Ü gelir

[turkce_ygs_lys]