İnsan bir fotoğraf makinesi değildir; bütün algılarımız bazı varsayım ve kavramlar çerçevesinde oluşmaktadır. Günlük yaşamda olduğu gibi bilimde de çevremizde olup biten her şeyi değil, ancak bazı şeyleri algılar veya gözleriz. Araştırmasının amacına göre bir ayıklama yapmak, yalnız konusuna ilişkin olgularla ilgilenmek, bilim adamı için hem doğaldır hem de bir zorunluluktur.

Bu parçaya dayanarak aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
A) Bilimsel çalışmalar birikimli olarak ilerler
B) Bilimsel çalışmalarda seçicilik söz konusudur
C) Bilimsel yasalar uygulanabilir niteliktedir
D) Bilimde amaç, genellenebilir sonuçlara ulaşmaktadır
E) Bilimsel yasalar evrenseldir

2003 ÖSS

İnsan nasıl, dış dünyadan gelen duyu verilerini ayıklayarak algılıyorsa yani seçici davranıyorsa bilim de aynı şekilde davranmaktadır.

Yanıt B

– Bir toplum bilimci, değerleri veya insanlar arasındaki ilişkileri incelerken bireyleri belli bir biçimde davranmaya  yöneltmez. Sadece, olanı olduğu gibi ele alır.
– Kepler Yasaları, gezegenlerin nasıl hareket etmesi gerektiğini değil, nasıl hareket ettiğini belirtir.

Bu iki durum, bilimsel bilginin hangi özelliğine örnektir?
A) Evrensel olması
B) Var olan durumu betimlemesi
C) Mantık ilkelerine dayanması
D) Birikimli olarak ilerlemesi
E) Olayların denetim altına

2000 ÖSS

Bilim hiçbir zaman olması gereken ile ilgilenmez, bu felsefenin işidir. Bilim sadece olanı olduğu gibi açıklamaya çalışır.

Yanıt B

Galilei’nin ortaya koyduğu “Hız, düşme zamanıyla orantılıdır.” yargısının tek bir düşme olayı için değil, bütün düşme olayları için geçerli olması bilimsel bilginin hangi özelliği ile ilgilidir?
A) Olanı olduğu gibi aktarma
B) Genellenebilir olma
C) Birikimli olarak ilerleme
D) Kendi içinde tutarlı olma
E) Deney ve gözleme dayanma

1991 ÖSS

Bilim incelediği tek tek olaylara dair sonuçları aynı türden olayların tümüne geneller.

Yanıt B

Proust, kitapları için şöyle der: “Kitabımı dışarıya yönelmiş bir gözlükmüş gibi alın. Size uygun değilse, uyanı bulun; tökezlememek için kullanmak zorunda olduğunuz aracı, yani kendi gözlüğünüzü bulmayı size bırakıyorum.”
Proust’un bu görüşü bilimsel kuramlar için de kullanılabilir. İlgilendiğiniz konuları, olayları açıklamada yetersiz kalan bir kuramı oradan buradan çekiptirip uygun hâle getirmeye çalışmak yerine, yeni bir kuram oluşturmak
gerekir.
Bu parçaya göre, bir bilimsel kuram aşağıdaki koşullardan hangisini karşılamıyorsa yenisini oluşturmak gerekir?
A) Olgularla tutarlı olma
B) Ekonomik olma
C) Geniş kapsamlı olma
D) Yaygın olarak benimsenme
E) Basit açıklamalar getirme

2005 ÖSS

Bir bilimsel kuram, gerçekliği, yani olguları açıklayabildiği ölçüde geçerlidir.

Yanıt A

[felsefe_ygs_lys]

 Bilimin büyük trajedisi, güzelim bir hipotezin acımasız bir gerçek tarafından öldürülmesidir. Bu görüş, bilimsel hipotezle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

A) Hipotez oluşturulurken bilimsel yasalardan yararlanı lmalıdır.
B) Bir hipotezi çürütecek kanıtın bulunamamış olması, o hipotezin doğru olduğunu gösterir.
C) Bilinmeyenin açıklanmasını sağlayan hipotezler güzel görünür.
D) Bir hipotez doğru görünse de araştırma bulguları onun yanlış olduğunu ortaya koyabilir.
E) Hipotez hem yalın hem doğru olmalıdır.

2002 ÖSS

 Hipotez, aydınlatılmamış bilimsel bir sorunun, yanıtı olduğu düşünülen gerçekler tarafından henüz ne doğrulanmış ne de yanıtlanmış bir önermedir. Hipotezlerin bilimsel olarak araştırılıp onaylanmadıkça pek bir değeri yoktur. Ne kadar akla uygun olsa da araştırılıp kanıtlanmalıdır.

Yanıt D

İnsan bir fotoğraf makinesi değildir; bütün algılarımız bazı varsayım ve kavramlar çerçevesinde oluşmaktadır. Günlük yaşamda olduğu gibi bilimde de çevremizde olup biten her şeyi değil, ancak bazı şeyleri algılar veya gözleriz. Araştırmasının amacına göre bir ayıklama yapmak, yalnız konusuna ilişkin olgularla ilgilenmek, bilim adamı için hem doğaldır hem de bir zorunluluktur.

Bu parçaya dayanarak aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Bilimsel çalışmalar birikimli olarak ilerler.
B) Bilimsel çalışmalarda seçicilik söz konusudur.
C) Bilimsel yasalar uygulanabilir niteliktedir.
D) Bilimde amaç, genellenebilir sonuçlara ulaşmaktır.
E) Bilimsel yasalar evrenseldir.

2003 ÖSS

Soruda verilen parçada insan algısının seçici olmasıyla bilimin seçici olması karşılaştırılmaktadır. İnsan, nasıl algıları çerçevesinde yaşamın belli parçalarına yöneliyorsa, bilim adamı da araştırmalarında sınırlı ve seçici olmak zorundadır. Araştırma konusunun hem algılarla, hem bilimsel gerçeklerle hem de bilim adamının amacıyla çevrelenmesi bir zorunluluktur. Bilim ve bilim adamı her konuya yönelip bilimsel sonuçlarla bunu açıklayamaz.

Yanıt B

Küçük çocuklar bilimin konusuna giren sorular sorduğunda birçok yetişkinin şaşırdığını gözlüyorum. “Ay neden yuvarlak?” diye soruyor çocuk. Bir çukurun derinliği en fazla ne kadar olabilir? Dünyanın doğum günü ne zaman? Birçok yetişkin bu tür soruları tedirgin ya da alaycı bir tavırla yanıtlıyor veya yan çiziyor: “Ne sanıyordun? Ay kare mi olacaktı yani?” Kısa süre sonra, çocuk bu soruların yetişkinleri sıktığının farkına varıyor. Böyle birkaç deneyim daha yaşadıktan sonra da bilimden soğuyor.

Parçada, çocukların bilimden soğuması aşağıdakilerin hangisine bağlanmıştır?
A) Çocukların bilimsel konulardan çabuk sıkılmalarına
B) Yetişkinlerin çocuklara az zaman ayırmalarına
C) Çocukların uygun soru sormayı bilmemelerine
D) Çocukların merak duygularının gerektiği gibi karşılanmamasına
E) Yetişkinlerin, çocukları bilimsel konulardan uzak tutmak istemelerine

2000 ÖS

Soruda çocukların doğaya, insana ve varolan bilgiye karşı önyargısız, sırf öğrenme isteğine dayanan, meraktan kaynaklanan sorularla yetişkinlerin bu sorulara verdiği anlamsız cevaplar ya da bu sorulara karşı takındıkları olumsuz tavrın, çocukların merak, soru sorma ve öğrenme isteğini zamanla körelttiği vurgulanmaktadır. Oysa bilim ve felsefe, insandaki öğrenme, anlama merakından kaynaklanmaktadır. Birçok insan bu yüzden anlama, sorgulama merakını çocukken yitirmektedir.

Yanıt D

 Bir bilim adamı, buluşuyla ilgili olarak “Başkalarının otobana dönüştürebilecekleri bir patika açtım.” diyor. Bilim adamı bu sözüyle, aşağıdakilerden hangisini benimsediğini gösterir?
A) Bilimin birikimli olarak ilerlediğini
B) Bilimsel çalışmanın kişiye özgü uğraş olduğunu
C) Bilimsel çalışmanın, başkalarını düşünerek yapılması gerektiğini
D) Bilimsel çalışmanın sistemli olması gerektiğini
E) Bilimin teknolojiyle yakından ilişkili olduğunu

2008 ÖSS

 Parçada verilen patika olarak açılan yolun otobana dönüşmesi benzetmesi, bilimin birikimli olarak ilerleme özelliğine yapılmış bir vurgudur.

[ad1]

Yanıt A

Günümüzün bilim adamları, genellikle bilimin en son ürünleriyle ilgilenirler; bugün yararını yitirmiş birçok bilimsel buluşu önemsemezler. Oysa bilim tarihçisi, sadece en yeni ürünlerle değil, bunlardan önceki bütün gelişmelerle de ilgilenir. Bilimin son mürünleri bir ağacın taze meyveleri gibidir. Meyveler acil ihtiyacımızı karşılar; ama ağaç olmaksızın meyveler de varlık bulamaz. Bilim tarihçisi, bilgi ağacını kökleriyle ve dallarıyla bütün olarak bilmek ister. Bugünün meyvelerini takdir eder; ama geçmişin ve geleceğin meyvelerini de ihmal etmez.

Bu parçaya göre, bilim tarihinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bilimsel çalışma alanlarını, içinde bulunduğu koşullar çerçevesinde değerlendirmek
B) Bilimsel buluşların çeşitli alanlardaki etkilerini karşılaştırmak
C) Bilimsel anlayışın doğuşunu ve gelişme sürecini incelemek
D) Bilimsel çalışmaların içinde bulunduğu koşulları iyileştirerek bilimsel gelişmeleri hızlandırmak
E) Bilimsel anlayışın dışında kalan konuları belirleyerek ayıklamak

1999 ÖSS ipt

 Bilim Tarihçisi, bilimin geçmişiyle ve bütünüyle ilgilenirken, bilim adamı bilimin en son, en gelişmiş ürünüyle ilgilenmektedir. Sorudaki bu bilgiye göre bilim tarihinin temel amacı, bilimsel anlayışın doğuşunu ve gelişme sürecinin bütün olarak incelemektedir. Oysa bilim adamı, kendi alanıyla ilgili sınırlı bir alanda çalışma yapmaktadır.

Yanıt C

 Öklid MÖ 323-285 yılları arasında İskenderiye’de yaşamı ştır ve hâlâ yaşamaktadır. Çünkü adı geometriyle özdeşleşmiştir. Öklid’in başına gelen, adı bir şeyin adıyla özdeşleşen herkesin başına gelmiştir: O şey tanınır, fakat kişinin kendisi unutulur. Jileti herkes bilir. Ama onu icat eden Gillette’i (Jilet’i) kimse bilmez. Bu parçadan aşağıdaki yargıların hangisine ulaşılabilir?
A) Bilimsel ürünler yaratıcısından ayrı varlık alanı kazanır
B) Bazı bilgiler herkes tarafından bilinir
C) Bilimsel bilgileri anlamak için bilginleri tanımak gerekir
D) Bilimsel bilgiler doğruluğu test edilmiş bilgilerdir
E) Bilimsel bilgiler uygulanabilir bilgilerdir.

2007 ÖSS

 Bir bilimsel veri ya da ürün, ortaya koyulduktan sonra, onu ortaya koyan bilim adamından artık tamamen çıkmı ş, tüm insanlığın olmuştur.

Yanıt A

Kopernik kuramı, Dünya’nın gerçekte nasıl olabileceğinin bir tasviri gibi ele alınmalıdır. Bu kuram, Dünya’nın gerçekten Güneş’in etrafında döndüğünü öne sürmez. Daha çok, bir gözlenebilir gezegen sisteminin diğer sistemlerle
bağlantısını kurmayı mümkün kılan tahmin cihazıdır. Eğer gözlenebilir sistem, Güneş merkezdeymiş gibi ele alınırsa tahminler kolaylaşır. Parçadaki yoruma göre, kuramda aşağıdaki özelliklerden hangisinin bulunması zorunlu değildir?
A) Gerçeği açıkladığını iddia etmesi
B) Ön deyide bulunmaya olanak sağlaması
C) Gözlemlere dayanması
D) Açıklama yapmada yardımcı olması
E) Bilgilerin tutarlı olması

[m2]

2006 ÖSS

 Bir bilimsel kuram, her şeyden önce henüz kesinleşmemiş bir yapıdır. Bu yüzden gerçeği açıkladığını iddia etmesi onda aranan bir özellik değildir.

Yanıt A

Fizikçi Richard Feynman, karmaşık fiziksel süreçlerle uğraşırken sorunu açık bir şekilde ifade edebildiğinizde doğanın size istediğiniz cevabı vereceğini öne sürer. Ona göre, iyi bir bilim adamı olmanın sırrı hangi soruyu sormak gerektiğini bilmede yatar. Bir sorunu araştırırken bir kez doğru yola girdiniz mi çözüm kendiliğinden ortaya çıkar.

Parçaya göre, “doğru yola girme” aşağıdakilerden hangisidir?
A) Çözüm için çaba gösterme
B) Uygun soruyu sorma
C) Sorunun cevabını tahmin etme
D) Konuya odaklanma
E) Doğruya ulaşacağına inanma

2005 ÖSS

Bilimin soruları da soru sorma biçimleri de kendine özgüdür. Uygun sorular uygun yöntemlerle sorulmazsa bilimsel sonuçlara ulaşmak da imkansız hale gelir.

Yanıt B

[felsefe_ygs_lys]

Temsilcileri

R. Carnap (1891-1970)
Mantıkçı pozitivizmin önemli temsilcilerinden olan Carnap’a göre öncelikle dil incelenmeli, dilin kullanımındaki hatalar ayıklanarak bilimsel önermeler mantık kuralları ile çözümlenmelidir.

Rudolf Carnap için bilimin temelini oluşturan özelliklerden birisi de doğrulama yöntemidir daha önceki konumuzdan da hatırlanacağı üzere, doğruluğun klasik tanımı önermenin nesnesine uygunluğu şeklinde özetlenebilirdi. Rudolf Carnap’a göre ise bu, iki şekilde gerçekleştirilebilir:

1. Doğrudan doğrulama

Duyu ve deneyle yapılan doğrulamadır. Burada yapılan, doğrudan doğruya araştırmanın kendisidir. Tamamen bilimsel esaslara dayanılarak yapılan araştırmalardır.

2. Dolaylı doğrulama

Duyu ve deneyin yanısıra mantıksal analizlere de ihtiyaç duyulan doğrulamadır. Burada dil çözümlemeleri devreye girerek, bilimsel araştırmalar sonucunda ortaya koyulan bilimsel önermelerin tutarlılıkları denetlenir.

Reichenbach (1891-1953)

Reichenbach için metafizik alanda kalan, yani olgusal dünya ile örtüşmeyen bir bilgi söz konusu olamaz. Reichenbach için de önemli olan bilimsel önermelerin mantıksal çözümlenmesini yapmaktır. Ancak mantıksal çözümlemeler bizi kesin, ayrıntılı ve güvenilir çözümlemelere götürecektir.Deney, gözlem, mantıksal dil analizleri Reichenbach için önemlidir.

Özet

• Bilim, ürün olarak gören filozoşar, bilim felsefesinin amacının bilimsel çalışmanın ürün olan bilimsel bilginin incelenmesi olduğunu savunmuşlardır.
  
• Deney, doğruluk, yasa gibi kavramları kullanmışlar.
  Bilimsel kuramların mantıksal analizlerini yapmışlardır.
• Bilimin her koşulda nesnel olması gerektiğini savunmuşlar.
• Bilime, onun nesnelliğini ve evrenselliğini zedeleyeceğini düşündükleri hiçbir öznel, tarihsel, kültürel, dinsel, metafizik yani denetlenemeyen, deneylenemeyen dolayısıyla rasyonel olmayan unsurun girmesinin yanlış olduğunu savunmuşlardır.
• Dolayısıyla bilim adamını değil, bilimsel yöntemi ve bilimsel araştırmayı ön plana çıkaran bir yaklaşım içinde bulunmuşlardı

Etkinlik olarak bilim
Bilimi dönemin tarihsel ve toplumsal koşulları içerisinde değerlendiren anlayış etkinlik olarak bilim yaklaşımıdır. Bilimi ürün olarak gören filozoşarın aksine, bilimi bir etkinlik olarak yorumlayan filozoşar, bilim alanında yanlızca bilimsel sonuçları incelemenin doğru sonuçlar vermeyeceğini düşünürler. Bu düşünürlere göre bilim adamının içinde yaşadığı sosyal ve kültürel ortam, coğrafya, siyasal koşullar anlaşılmadan bilim adamı ve bilimsel çalışma hakkında doğru belirlemeler yapmak mümkün değildir. Dönemin özellikleri dendiğinde kastedilen ayrıca bilimin o döneme has özellikleridir de. Çünkü bilim tarihi içerisinde farklı dönemlerde farklı etkiler altında kalmış, farklı açıklama yöntemleri, değişik referanslar kullanmıştır. Örneğin ilkçağdaki özgür düşünme ortamında bilim yapan bir araştırmacının temel aldığı ilkeler ve kullandığı yöntemlerdeki özgürlük ile ortaçağın skolastik yapısı içinde bilim yapan bir bilim adamının yaşadığı sınırlamalar, onların yaptığı çalışmalar üzerinde de etkili olacaktır. İlkçağda yaşayan kişi için tanrı düşünce sistemi içinde bir düzenleyici, ya da bilim adamının sıkıştığı noktada başvurduğu bir yardımcı gibi görülmüştür.

Ortaçağda yaşayan bilim adamı ise bunun aksine, Tanrı fikrini tüm çalışmanın temeline almak zorunda kalmıştır. Tüm bilimsel çalışmalar dinsel referanslarla uygunluk göstermek zorunda kalmıştır.

Bilime etkinlik olarak yaklaşan düşünürler bu durumu açıklamak için paradigma kavramını kullanmışlardır.

Etkinlik olarak bilim yaklaşımının temsilcileri

T. Kuhn (1922-1997)
Etkinlikçi filozoşardan olan Kuhn, bilimin ancak sistematik bir yöntem ile bilim haline gelebileceğini savunur. Her bilimin ise kendinden önce yöntemsiz, bilimsel ilkeler taşı mayan bir tarihi olmuştur.
Ne zaman ki ilkeli, sistemli, yöntemli bir hale gelirler o zaman bir bilimsel çalışmadan bahsedilebilir.

Paradigma
Belli bir dönemde ve kültürde araştırma yapan bir bilim adam topluluğunun yöntemini, sistemini, kavramların, bakış açısını belirleyen ortak kavramsal çerçevedir.
Paradigmaların özellikleri:
– Paradigmalar ezeli ve ebedi değillerdir.
– Paradigmalar kusursuz değillerdir.
– Paradigmalar, sorunları çözebildiği ölçüde ve sürece geçerlidirler.

Kuhn’ a göre bilimsel çalışmalarda, bilim adamının bakış açısı, çalışmayı etkileyecektir. Bilim adamlarının bakış açıları, gerçekliğe yaklaşımları ise dönemsel özellikler
taşımaktadır. Kuhn bu yaklaşımını paradigma kavramına dayandırarak açıklamıştır.
Bir süre için geçerli ortak bakış açısı anlamına gelen paradigma;

• Bilimsel dönemleri de ifade eder.
• 
  Bu dönemler bir süreklilik taşımazlar.
• Bu paradigmalar bilim adamlarının soru sorma biçimlerinin ve yanıt arama çalışmalarının ilkelerini de belirler.
• Eğer gerçeklik varolan paradigma ile açıklanamıyorsa mevcut paradigma yerini başka bir paradigmaya bırakır.
• Bilim adamları, düşünürler yeni bakış açıları yeni paradigmalar ortaya koyarlar. Bu ise bilimsel devrim olarak adlandırılır.

Kuhn , bilimi, bilim adamını, bilimsel çalışmayı ve ürünü olan bilimsel bilgiyi bu bilimsel dönemler ve paradigmalar içinde anlayabileceğimizi savunur.

Toulmin
Bilime etkinlik olarak yaklaşan 20. yüzyıl filozoşarından biri de Toulmin’dir. Toulmin, düşünce sistemini açıklarken Charles Darwin’in türlerin gelişimi ve evrim teorisini kullanır. Darwin’e göre çevre ve canlı arasında yaşamsal bir bağ vardır. Ve bu bağ bir başarı öyküsü oluşturur. Hayatta kalan canlı türleri başarılı, varlığını devam ettiremeyen canlı türleri ise başarısızdır. Burada başarı çevresel etkenlerdeki değişime bağlı olarak gereken değişimi, uyumu gösterebilmekten geçer.

Örneğin, bir dönemde varolan dinozorlar bugün varlıklarını sürdürmezken, aynı dönemde yaşayan solucanlar halen hayattalar. O halde başarılı olanlar, solucanlardır. Toulmin, Darwin’in bu yaklaşımlarını tarihsel ve toplumsal koşullar içinde bilimin evrimi şeklinde kullanmıştır. To ulmin’e göre bilimler de, tıpkı canlı organizmalar gibi evrim süreci içinde bulunurlar. Döneminin gereklerine uyum sağlayamayan teoriler yok olacak doğal seleksiyona uğrayacak ve yerini bu sorulara cevap verebilen yeni teorilere bırakacaktır.

 [felsefe_ygs_lys]