(Müjdat KAYAYERLİ)

Türkçe, dünyanın en çok konuşulan altıncı dilidir ve yayıldığı alan bakımından dünyanın üç büyük dili arasındadır. Türkçe, günümüzde resmi dil, devlet dili, azınlık dili ve göçmen dili olarak 12 milyon kilometrekarelik bir coğrafyada kullanılmaktadır. Türkçe, yazı ve edebi dil, eğitim ve öğretim dili, sözlü, görüntülü yayın ve basın dili, ağız ve lehçe, yabancı dil olarak da Avrasya’da, Asya’da ve Avrupa’da en fazla kullanılan dil olmasına rağmen devletimizin ve milletimizin belirgin bir Türkçe dil politikası olmaması ‘Türkçe sevdalılarını’, ‘filologları’ ve ‘Türkologları’ derinden üzmektedir.

Türkoloji sahasında yetişecek uzman ve öğrencilerimizin dilbilimi, sosyoloji, tarih, karşılaştırmalı edebiyat, kültür, antropoloji ve halk bilimi gibi dersleri görmeleri, yabancı dillere vakıf olmaları sağlanmalıdır. Böylece 21. yüzyılda ana dilimiz Türkçe’nin varlığı daha iyi korunabilecek ve dille ilgili daha çok araştırma yapılabilecektir.

Tarihi ve kültürel alanda varlık mücadelesi veren Türkçe yakın çevresinde ve komşu ülkelerde iç içe kullanılmaktadır. Türkiye ve çevresine, Kafkaslar’a, Türkistan’a, İdil Ural Bölgesi’ne, Sibirya’ya, Balkanlar’a yayılan Türkçe, bugün soy, din, tarih ve kültür ortaklıklarıyla beslenip geleceğe zengin kelime hazinesiyle ve iletişim dili olarak varlığını sürdürme mücadelesi vermektedir. Günümüzde Türkçe, eski Doğu Bloku’nun ortak kültür dili olan Rusça’nın ve bilim, teknik, diplomasi dili olarak kullanılan İngilizce’nin baskısıyla karşı karşıyadır.

Bulgarca, Sırpça, Romence, Yunanca, Arapça, Farsça, Çince gibi resmi dillerin devlet dili olarak kullanıldığı ülkelerde Türkçe, siyasi ve sosyal şartlara bağlı olarak, hatta uluslar arası ilişkiler çerçevesinde tamamıyla yasaklanmış, bazen serbest bırakılmış şekliyle ‘azınlık dili’ olarak varlığını devam ettirmiştir. Avrupa’da Almanca, Fransızca, İngilizce ve Flamence dilleriyle birlikte kullanılan Türkçe’ye ‘azınlık dili’ statüsü bile verilmemiştir.

Doğuda Arapça, Farsça, Çince, Hintçe Batıda ise Almanca, Fransızca, İngilizce, İspanyolca, kuzeyde Rusça tarihte ve günümüzde önemli devlet ve kültür dili olarak kullanılırken, Türkçe’miz hem doğuda, hem de batıda köklü geçmişi ile geniş bir alana yayıldığından ülkemizde yeni dil politikalarının geliştirilmesinin ve gözden geçirilmesinin tam zamanıdır.

Yeni dil politikaları geliştirilirken dünyanın en önemli beş dili ve o dilleri dünya dili, iletişim dili, kültür dili, yabancı dil haline dönüştüren ‘dil politikası üreten merkezlerin stratejileri’ araştırılmalı ve karşılaştırmalı çalışmalar yapılarak “uygulamalı Türkçe politikası” gündeme getirilmelidir. Türkçe eğitim ve öğretim merkezlerinin, özellikle Türkçe’nin yabancı dil olarak öğretilmesi konusunda yeni stratejilerin geliştirilerek uygulanmasının Türk varlığına ve Türk ekonomisine de katkısının büyük olacağı şüphesizdir.

Çünkü Türkçe’nin zengin, kültürel, tarihi derinliğe sahip, iletişim, mantık ve bilgisayar, hatta müzik dili olduğunu bütün dilbilimciler kabul etmiş durumdadır.

Türkçe, Türkiye’de ‘Türkiye Türkçe’siyle’, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde Azerbaycan’da, Özbekistan ve Türkmenistan’da o ülkenin geçerli lehçesi ile, Kazakistan ve Kırgızistan da ise resmi dil özelliğini Rusça ile paylaşarak kullanılmaktadır. Kuzey Kafkasya cumhuriyetlerinde Kumuk ve Nogay, Karaçay -Malkar Türkçesi ve Kafkas Türkmen Türkçeleri eğitim-öğretim, yazı, günlük konuşma ve basın dili olarak kullanılmaktadır. Gürcistan’daki Türk Toplulukları, Ahıska Bölgesinden sürgün edilen Ahıska Türkleri de Türkçeyi konuşma dili olarak kullanırken,

Çuvaşistan’da Çuvaş, Başkurdistan’da Başkurt, Tataristan’da Tatar Türkçeleri resmi dil olarak kullanılmaktadır. Saha Cumhuriyeti’nde Saha, Altay Cumhuriyeti’nde Altay, Hakas Cumhuriyeti’nde Hakas, Tuva Cumhuriyeti’nde Tuva Türkçeleri Rusça gibi resmi dil olarak kullanılmaya devam edilmekte olup, Altay ve Hakas Türklerinde dil kaybolmakta olduğundan ‘ana dilleri Türkçe’ye sahip çıkmak’ haysiyet meselesi haline gelmiştir.

Şor Türkleri de yok olmak üzere olan dillerini yaşatma gayreti içerisindedir. Kırım Tatar Türkçesi yeniden eğitim-öğretim, basın ve yayın dili haline gelirken, Kırımçak ve Karay Türkçesi kaybolmak üzeredir. Abhazya ve Azak Denizine yakın yerlerde yaşayan Urumlar ise Türkçe’yle birlikte ‘iki dilli’ hayatlarını sürdürmektedir. Gagavuz Yeri’nde ise Gagavuz Türkçesi, Rusça ve Moldava diliyle birlikte resmi dil olarak kullanılmaya devam etmektedir. Odesa Bölgesindeki Gagavuz Türkleri de Moldova’daki Gagavuzlarla dil ve kültür ilişkilerini pekiştirmektedir.

Bulgaristan ve Yunanistan’da yaşayan Gagvuz ve Pomak Türkleri ile Romanya’daki Kırım Tatar, Gagavuz ve Nogay Türkleri Türkiye Türkçe’sinden farklı şiveleri kullanmaktadırlar. Türkçe, İran’da, Irak’ta ve Suriye’de azınlık dili olarak varlığını devam ettirmektedir. Türkçe, Irak’ta Türkmenler tarafından radyo-televizyon dili olarak kullanılırken, Suriye’de konuşma dilinden öteye adım atamamıştır. Türkçe son günlerde Suriye’de AB dili olarak eğitimi verilen 18 yabancı dil arasına girmiştir.

Özellikle İran’da ‘Türkçe şuuru ve kullanımı’ için stratejik yöntem ve diyalog aranmalıdır! Çünkü otuz milyon civarındaki İran Türklüğünün dünyaya Türkçe gözlüğü ile bakabilmesi için ‘Türkçe’yikullanma seferberliğine’ ihtiyaç vardır. Kıpçak grubundan olan Halaç Türkçe’si ise kaybolmaya yüz tutan bir dil olduğundan yeniden araştırılmalıdır. Türkçe, Fas, Tunus, Cezayir, Mısır, Libya gibi ülkelerde yüzyıllarca konuşma ve edebiyat dili olarak kullanılmışken; Mısır’da Memluk Kıpçak Türkçe’si olarak ortaya çıkmış, ama bugün bu ülkelerde Türkçe hiç kalmamıştır.

Türkiye dışında yaşayan Türk vatandaşlarının ve çocuklarının ana dilleri Türkçe’dir. Ancak üçüncü ve dördüncü kuşak Türk çocukları ana dillerini kaybetmiş olup, ana dil yerine İngilizce, Almanca ve Fransızca kullanmaktadırlar. Türkçe’yi sadece yabancı dil olarak öğrenen çocuklarımızın sayısı da gittikçe artmaktadır! Türkçe’nin kaybı demek Türkçe düşünülmesinin kaybı demektir.

Türklerin göçmen olarak gittikleri AB ülkeleriyle, Amerika ve Avustralya’da da Türkçe, iletişimde, eğitim ve öğretimde, yazılı ve sözlü edebiyatta, sesli ve görüntülü yayınlarda o ülkenin dilleriyle birlikte iç içe kullanılmaktadır. Sosyal ve kültürel sıkıntılar yurt dışında yaşayan Türklerin hem kendi kimlikleriyle olan bağlarını koparmamaları, hem de yaşadıkları ülkeye dil ve kültür açısından uyum sağlayabilmeleri amacıyla ilkokuldan itibaren iki dilde okuma yazma ders projeleri uygulamasına geçilmesine rağmen istenilen hedefe ulaşılamamıştır. Bu bakımdan Türkçe, hem Türkler için, hem de o ülkenin yerli insanları için daha önemli dil olarak gündeme gelmektedir. Türkçe, ne kadar bilim dili olarak kullanılırsa, kültür, müzik, edebiyat, sözlü ve yazılı, görüntülü yayın olarak güçlü ve etkili bir dil olursa, Türk kültür varlığı olan dil de o kadar uzun korunur ve yaşar.

“Her Türk Topluluğunu bir millet, her Türk lehçe ve ağzını bir dil yapma projesini” ustaca uygulayan ülkeler Türkçe’yi de, Türk milletini de parçalamak istemişlerdir. Türkçe ve Türk milleti bu görüntüden mutlaka kurtarılmalıdır. Türk dili kollarının büyük bölümünün “kayboluş ve yok oluş”sürecini engellemek için Türkçe’de birlik sağlanmalıdır. Dilde bütünleşmek için Türkçe’nin bir kolu değil, bir sözcüğü bile yok sayılmamalıdır. Kültür ve düşünce zenginliğini sözcük anlamlarından alan Türkçe, etimolojik sözlüklerle, karşılaştırmalı çalışmalarla ve dialektoloji , ağız ve lehçe araştırmalarıyla, alan tarama sözlükleriyle ve yabancı kelimelere karşılık bulma çalışmalarıyla ‘Türkçe’nin Sözcük varlığı’ genişletilmelidir.

Ortak iletişim Türkçe’si siyasi bir kararla değil, internet siteleriyle, uydu aracılığı ile, radyo ve televizyon yayınlarıyla, yazar ve edebiyatçılarımızın eserleriyle güçlendirilmiş, bilim ve teknikte işlenmiş 2023’te 300 milyon insanın kullandığı bir dil olarak ortaya çıkmalıdır. Bütün bu bilgileri araştırarak yazan Nevzat Özkan’ın ‘Türk Dili’nin Yurtları’ adlı eserini etraflıca okumalı ve okutmalıyız.

AB ile bütünleşme sürecinde çıkarılan ‘mahalli dil ve lehçelerde yayın ve eğitim yapılması’ konusundaki yasa hükümlerinin dil kullanımında nasıl bir değişikliğe yol açacağı ve hangi önlemlerin alınması gerektiğine ilişkin belirsizliklerin olduğu da ortadadır. Çünkü anayasanın 42. maddesinde “Türkçe’den başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez” hükmü yer almaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti sosyal hayattaki mahalli zenginlikleri ve çeşitlikleri koruyarak geliştirme ilkesini benimsemiş, milli devlet ilkesinin gereği olarak da her ülke gibi “tek dil, tek bayrak ve bütünlük içinde bir ülke olmak” ilkesine dayandığı için Türkiye Türkçe’sini her zaman koruyacaktır. Yeter ki Türkçe’nin zenginliğine güvenelim, her yerde her zaman Türkçe konuşalım ve yazalım, yazdıralım! Türkçe öğretelim! Türkçe’yi resmi bir Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler dili durumuna getirmek için, Türkologlarımızın Türk dilini, Türk edebiyat ve kültürünü bütün dünyaya tanıtma fırsatı verilmelidir. İşte o zaman “Benim vatanımın sınırları ‘Edirne’den başlayıp Hakkari’de bitmez, benim vatanımın sınırları Türkçe konuşulan yerde başlar, Türkçe konuşulan yerde biter” diyen Ömer Seyfettin’i haklı çıkarabiliriz.

Türkçe hakkındaki olumlu görüşlere rağmen Türkçe’nin ve Türk kimliğinin erimemesi, yozlaşmaması için ve Türkçe’nin işlevini koruyan bir dil olarak kalması için Kıbrıs Türk’ü Yusuf Yanç’ın aşağıdaki sözlerini aklımızdan çıkarmamalıyız:

“Toprağımızı, bayrağımızı, inancımızı çaldırmayalım derken dilimizin çalındığını, talan edildiğini, özün el diline özendiğine, içi yananınız var mı? Masallarımızı, tekerlemelerimizi, ata sözlerimizi kaybettik, Şarkılarımızı, türkülerimizi, ninnilerimizi kaybettik. Türkçe’miz elden gidiyor, dizini döveniniz var mı?”

Alıntı: Aygazete 29.07.2003

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Doç. Dr. V. Doğan Günay)

Değerli dinleyiciler,

Bu tür toplantılarda genelde Türkçenin yozlaştığından, başka dillerin etkisinde kaldığından, dilimize giren yabancı sözcüklerin çokluğundan söz edilir. Dilimizdeki biçimbirim, sözcükbirim, sözdizim ya da anlamsal alandaki değişmelerden, isterseniz bozulma da diyebilirsiniz, söz etmek neredeyse gelenekselleşmiştir. Herkes, günlük yaşamda karşılaştığı farklı türden yanlışlıkları bir araya getirip, dilimizin ne denli bozulduğunu ayrıntılı olarak ortaya koyar.

Sözü edilen yanlışlıklar gerçekten dilimizde vardır ve söylenildiği biçimde son zamanlarda dilimizde olumlu ve olumsuz yönleriyle birlikte hızlı bir değişim söz konusudur. Kısacası bu tür çalışmaların gerekli olduğuna inanıyorum. Kullandığımız Türkçenin sağlıklı biçimde gelişip zenginleşmesi için kullanılan dile özen göstermeliyiz. Türkçenin yapısına uymayan kullanımlar konusunda bu dili konuşanların daha dikkatli olması gereklidir. Yani dilimizdeki bozulmaları ele alan durum saptamaları ve önerilerin dikkate alınması zorunludur. Ancak yalnızca, deyim yerindeyse “kuru kuruya” Türkçeyi savunmak bu dile ne kadar katkı sağlar? Bunu da düşünmek gerekiyor.

Size farklı türden bir `dilimize sahip çıkma biçimi’nden söz edeceğim. Bu açıdan konuşmam belki de beklenilen duruma çok uymuyor olabilir. Nedir bu yöntemler? Hemen söyleyeyim, konuşmamın tamamında “en iyi savunma karşı saldırıdır” ilkesinden yola çıkılarak Türkçe ile ilgili görüşler oluşturulacaktır. Bu yaklaşımın futbol için geçerli olduğu kadar, bir kanıtlama biçiminde ya da toplumsal bir durum için de geçerli olduğunu düşünüyorum. Neden böyle bir yaklaşımın gerekli olduğuna da, şu söyleyeceklerimi göz önünde bulundurarak siz karar verin:

Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin yıllardır yaptığı şey savunma durumudur, bir türlü karşı saldırıya geçememiştir. Ermeni sorunu konusunda bir deli bir şey söyler, kuyuya bir taş atar; sonra Türkiye yıllarca o söylenenin yanlış olduğunu kanıtlamaya çalışır. Bu kanıtlamalarda ne kadar başarılı olunduğu da tartışmalıdır. Bu tür yaklaşıma “çamur at izi kalsın” mı demek gerekir yoksa “hasmını en zayıf yerinden vurmak” mı demek gerekir, bilemiyorum.

Burada söz konusu yanlış bilgiyi alan kişileri suçlamak gereksizdir. İnsanın bir konudaki yargısı her zaman doğru bilgiye dayanmaz. İnsan en çok hemen çevresinde verilen bilgiye bağlı bir inanmaya elverişli yapıdadır. Bu açıdan birisi bir şey söyler, diğerleri de ona inanır. Örneğin zamanında bize verilen Sovyetler Birliği ile ilgili bilgilerin hangisini doğrulamaya çalıştık?

En anlamsız bilgi bile olsa, verilen her şeye inandık ya da inandırıldık. Avrupa insanına ülkemizle, dilimizle ilgili verilen yalan yanlış bilgileri de bu bağlamda düşünmek olasıdır. Yanlış bilgilere inanan bu insanlardan bir tanesi bile, kendisine aktarılan bilgilerle ilgili olarak “acaba böyle midir?” diye sormaz. Türk diplomasisi, yıllarca Ermeni sorunu konusunda ya da başka konularda gelen yalan yanlış bilgilerin doğrusunu vermeye çalıştı, ama hiçbir zaman biz de bir şeyler söyleyelim ve dünya kamuoyunu bilgilendirelim demedik.

Avrupa topluluğu, Türkiye ile ilgili bir konuyu eleştirir. Biz de suçlu bir konumda “tamam efendim”leri ardı ardına sıralarız. Ama bir türlü de istediklerini gerçekleştiremeyiz. Bir başkası çıkıp da “Ey Avrupa, sen IRA’ya nasıl davranıyorsun, Baider-Mainhoff örgütünü yok ederken insan hakları aklına gelmedi mi?”, “Ey Amerika sen faşistin en faşisti, ırkçının en ırkçısı değil misin? Kızılderili ırkı ne oldu?” diye sormaz. Eğer siz sürekli savunmada kalırsanız ve hasmınız da bu durumu bilirse, sizin bu zayıflığınızdan fazlasıyla yararlanır ve başarma şansınız neredeyse sıfırdır.

Diğer yandan şu da kesin bir durumdur. Ülkemizde var olan her türlü insan hakları ile ilgili engellemeler ve kısıtlamalar bir an önce düzeltilmesi gereklidir. Bu durumun düzeltilmesi dışarıdan gelen bir baskıya bağlı olarak değil, bu ülke insanlarının onurlu biçimde yaşaması için zorunludur.

Bu yaklaşımdan yola çıkınca Türkçe ile ilgili nelerin yapılabileceği sorulabilir. Ya da Türkçe ile karşı atağa nasıl geçilir? Ben Türkçe ile karşı atağa geçmeyle ilgili durumları kısa kısa açıklamaya çalışayım.

1. Öncelikle Türkçe, Şili önlerindeki Ateş adasında, dünya üzerinde sadece 46 kişi tarafından konuşulan Kavaşkar dili değildir. Yani Türkçenin dünyada belli bir yeri ve ağırlığı vardır. Sözünü ettiğimiz dil, anadili olarak dünya üzerinde en fazla konuşulan dillerden birisidir. Bugün için dilimizin dünyada en yaygın biçimde kullanılan ilk on dil içinde yer aldığı söylenir.

Hangi ölçütü alırsanız alın, her türlü sıralamada Türkçe, ilk 6 ila 11 arasında olacaktır. Günümüzde, on milyondan fazla kişi tarafından konuşulan dünyadaki 29 dilden, sözlü ve yazılı edebiyatı olan 78 civarındaki dilden birisidir. Tüm dünyamızda değişik dönemlerde bir devlet dili olabilen dillerin sayısı 118 kadardır . Türkçe belki de ilk devlet dili olmuştur. M.Ö. III. Yüzyılda Hunların tarih sahnesine çıktığı dönemde Hun Türkçesi devlet dili olmuştur.

Hatta bu dilin diğer birçok gelişmiş denen dilden oldukça farklı yönleri de vardır: Örneğin Türkçenin seslerindeki uyum ve musiki bakımından dünyanın en iyi dillerinden birisidir. Yapısı ve işleyişi bakımından çok düzgün ve ünlüler bakımından en zengin dünya dillerinden birisi olduğu belirtilir.

Çok geniş bir coğrafyada konuşulur. Dilimizin dizgeli ve türetken bir anlatım gücü olduğu söylenir, ve hatta bu durumun “insan zekasının dilde gerçekleşen bir başarısı” olarak gösterilir. Dünyada en çok sözcük üretmeye elverişli olan dilimizin türetme olanakları ve gücü, gerek batılı araştırmacılar, gerekse bizim dilcilerimiz tarafından sıklıkla vurgularlar. Örneğin İsmail Hakkı Baltacıoğlu “Türk dili türetme gücü çok yüksek bir dildir. Hem de bu güç Türk dilini başka dillerden ayıran en büyük özelliktir” der.

İşte sözü edilen dilin bu denli önemli bir yeri var. Ama arkasından şu sorulabilir: “Ey Türk, sen bu dünya dilini, dünyada yaymak, daha fazla kişi tarafından konuşulmasını sağlamak için ne yaptın?” Yanıtı çok kısa: “Hiçbir şey”. Aslında çok da karamsar olmamak gerekir. Yani bütünüyle olumsuz da değil. Size Metin Aydoğan’ın Bitmeyen Oyun kitabından bir bölümünü aktarayım. Dilimiz ve kültürümüz için neler yapmışız ya da yaptırıyorlar birlikte görelim:

“Türkiye, 27 Aralık 1949 tarihinde ABD ile; «Türkiye ve ABD hükümetleri arasında eğitim komisyonu kurulması hakkında anlaşma» adıyla ikili bir anlaşma imzaladı. (…) Anlaşma; Türkiye’den ABD’ye gönderilecek Türk öğrenci, öğretim üyesi ve kamu görevlileri ile ABD’den Türkiye’ye gönderilecek Amerikalı `uzman’, `araştırmacı’ ve `eğitimci’nin statülerini belirliyordu. Anlaşmanın birinci maddesi şöyleydi; “Türkiye’de BİRLEŞİK DEVLETLER EĞİTİM KOMİSYONU adı altında bir komisyon kurulacaktır. Bu komisyon, niteliği bu anlaşmayla belirlenen ve parası T.C. Hükümeti tarafından finanse edilecek olan eğitim programlarının yönetimini kolaylaştıracak ve Türkiye Cumhuriyeti ile Amerika Birleşik Devletleri tarafından tanınacaktır”. (…)

1949 yılında imzalanan anlaşma, Türk Milli Eğitimini ABD denetimine bırakan bir süreci başlattı. Yeni dünya düzeni politikalarının, azgelişmiş ülkeler için öngördüğü “dinsel eğitim” ya da “eğitimin dinselleştirilmesi” bu anlaşmayla büyük boyut kazandı. Eğitimin birliği, “dinsel eğitimde birlik”e kaydı. Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Eğitim bakanlarının bile insiyatif kuramadığı bir kurum haline geldi. Binlerce Türk ABD’ye “eğitilmek-etkilenmek” için gitti, yüzlerce Amerikalı da Türkiye’ye “eğitmek-etkilemek” için geldi. Amerika’ya gönderilen Türklerin hemen tamamı Türkiye’ye döndüklerinde üst düzey görevlere getirildi.

Milli Eğitim Bakanlığı’nda bugün çalışmalarını etkin bir biçimde sürdüren, personel politikasından ders programlarına, imam-hatip okullarının açılmasından yüksek islam enstitülerinin yaygınlaştırılmasına kadar pekçok konuda stratejik kararlar “önerebilen”, “MİLLİ EĞİTİMİ GELİŞTİRME” adlı bir komisyon vardır. 1994 yılında 60 personeli olan bu komisyonda çalışanların üçte ikisi Amerikalı idi. Komisyonun başında L. Cook adlı bir Amerikalı bulunuyordu. L. Cook’tan ayrı olarak adı Haward Reed, ünvanı MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI BAĞIMSIZ BAŞDANIŞMANI olan, başka etkin Amerikalılar da vardı” .

Bu açıklamanın üstüne başka şey söylemeye gerek var mı? Adı “milli” kendisi “gayri milli” ya da “Amerikalı” bir bakanlığımızdan Türkçe ile ilgili özgün politikalar üretmesini beklememiz yerinde olacaktır. Elbette birilerinin de bunu araştırması gerekiyor. Sayın Aydoğan’ın sözünü ettiği “yetkili ve etkili” Amerikalı ya da Amerikalılar, Milli Eğitimimize hâlâ yön vermekte midir?

Şaka bir yana çok da karamsar olmaya gerek yok. Zamanında Avrupa’da bir kimlik bulamayan yoz ve uyumsuz insanların torunları olan şimdiki Amerikalıların, genetik yolla da olsa atalarından az çok bazı şeyleri taşıdığı söylenebilir. Bu tür insanların her şeye burnunu sokmasını görerek karamsarlığa kapılmaya gerek yok. Aksine şimdi eylem zamanı demek daha doğru bir yaklaşım gibi görünüyor bana. İşte karşı ataklardan birisi ve en zorunlu olanı böyle başlayabilir.

Nasıl İspanyol, İtalyan, İngiliz ya da Fransız dilleri dünyanın her yanında ilgili ülkelerce öğretilmeye çalışılıyorsa, bunun için ilgili ülkeler eline geçen fırsatları değerlendirip her yerde kültür merkezleri (Amerikan, İngiliz, İtalyan, Arap, Rus, Fransız vb.) ya da enstitüler (Goethe, Cervantes) açıyorsa, Türkçe için de Türkiye aynı yolu izlemek zorundadır. Bu arada, Amerikan Eğitim bakanlığına bir Türk danışmanın atanmasını da araştırmak gerekiyor.

Bu merkezler nasıl olmalı gibi sorulara gerek yok. İzmir’deki Goethe Enstitüsü ya da Fransız Kültür Merkezi nasıl çalışıyorsa, Düsseldorf’taki ya da Lyon’daki Türk Kültür Merkezi de aynı biçimde çalışmalıdır. Aynı işlevleri yerine getirmelidir. Türk dili öğretilmeli; Türk edebiyatı, Türk sineması, Türk kültürü, Türk mutfağı kısacası bize ait her şey bu tür merkezlerde tanıtılmalı, öğretilmelidir.

Bu merkezlerin işleyişi ve söz konusu alanla ilgili elemanların sağlanması çok önemlidir. Yani bir anlamda “Kapanın elinde kalıyor” mantığı ile belirli siyasal düşüncenin arenası olmaması gerekir. Konuyla ilgili atanan bir yetkili, “Bu merkezlerde bütünüyle kendi görüşünden insanlar olsun, konuyu hiç bilmese de önemli değil” biçiminde bir yaklaşımla işe girişmemeli. Bunların her defasında söylenmesi gerekiyor. Maalesef ülkemizde bu tür yapılanmalarda özellikle merkez sağ partilerin bu biçimde konuya yaklaştıklarını görüyoruz.

Bu konuda geliştirdiğim bazı fantezilerimi de sizinle paylaşayım. Bu merkezlerde dil öğrenme basamakları vardır. En yüksek basamak olan “Yunus Emre Basamağı”nı bitiren doğrudan Türkiye’deki bir üniversiteye kayıt yaptırabilir. Her merkezden yılda en az on öğrenci değişik yarışmaları başarır ya da basamaklarda birinci olursa bir aylık Türkiye’de eğitim görmeye hak kazanır. Elbette Türkiye’de bu türden gelecek öğrenciler için üniversiteler bünyesinde açılmış değişik merkezler vardır. Tüm dünyada Türkçe öğrenenler arasında değişik yarışmalar düzenlenir, başarılı olanlar ödüllendirilir.

2. Yukarıdaki Türk kültür merkezlerine ya da dünyanın başka yerlerinde okutulacak Türkçe dersleri için Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi bölümleri bir an önce açılmalıdır. Böyle bir bölümün Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü’nde ve Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde yüksek lisans izlencesi olarak açıldığını belirtmekten mutluluk duyuyorum. İleride lisans izlencesinin de açılacağını ummaktayım. Bu bölümlere olabildiğince dünyanın değişik ülkelerinden öğrenciler alınmalıdır. Kendi ülkemizde de bu konuda yetişmiş belirli sayıda elemanın olması gereklidir.

Söz konusu bölümlerin açılması ile bu konuda belirli yol alınacağını düşünüyorum. Aynı konu ile ilgili olan Yabancı Dil Türkçe Öğrenme Kitaplarını da anmak gerekiyor. Birden çok yöntemle hazırlanmış bu türden değişik kitaplara gelecekte fazlasıyla gereksinimimiz olacaktır. Yine ileride UBİLA (İnternet = Ulusulararası BİLgi Ağı) üzerinden dünyanın her yerindeki öğrencilere yönelik bir bölümün de hazırlıklarına başlamak yerinde olur diye düşünüyorum. Çok yakında e-üniversite kavramını duyacağız. Daha şimdiden e-devlet, e-eğitim, e-yüksek lisans, e-doktora türü sanal etkinlikler bu yolla işlemeye başladı.

3. Ülkemizdeki üniversiteler her dönemde kontenjanlarının belli bir oranını (%5, %3 gibi bir sayı belirlenebilir) yabancı öğrencilere ayırmalıdır. Şunu unutmamak gerekiyor: Ülkemizde okuyan her yabancı öğrenci daha sonra fahri birer Türk elçisi olacaktır. Elbette getirilen öğrencilere ingilizce eğitim yaptırmayı düşünen aymazları konu dışında tuttuğumu da belirtmek isterim.

Bu öğrencilerin bir an önce Türkçe öğrenmesini sağlamalı ve diplomasını alarak ülkesine gitmesi teşvik edilmelidir. Yıllar önce Fransa’da uygulanan bir yaklaşımı burada anımsatmam yeterli olur. Fransızlar bazı diplomanın altına “bon pour l’orient” (doğu için yeterli) yazarlardı. Yani verilen diploma Fransa’da geçerli olmayabilir, ancak Fransızca bilen ve Fransa’ya hayran bir kişi, kendi ülkesinde Fransa adına birçok olumlu işler yapabilir.

Diğer yandan yabancı öğrenci kavramı yalnızca Asya Türk Cumhuriyetleri ve kardeş Türk toplulukları olmamalıdır. Dünyanın her yanında katılımcıların olmasına özen gösterilmelidir.Biliyorum, daha ülkemizdeki çocuklara bu olanak zor sağlanırken niçin başka uluslara katkı sağlayalım diye sorulabilir. Ama söylediğim gibi bu insanlar bizim yurt dışındaki yandaşlarımız olacaktır. Ayrıca her sınıfta iki yabancının olması bizim öğrencilerimiz için de yeni açılımlar getirebilir.

4. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, dünya üzerindeki Türkçe öğretimini bir gelir kapısı olarak görmemelidir. Bu alanda çalışan kişiler bazı kazançlar elde edebilir, ancak devlet özellikle dilini yaymada, sorunu ekonomik açıdan ele almamalıdır. Bu nedenle Milli Eğitim ve Kültür Bakanlıklarının, TDK ve Milli Kütüphane gibi kurumların UBİLA sayfalarında Türkçe öğretimi ile ilgili sesli ya da yazılı sayısız belge ve bilgi bulunmalıdır. Bugünkü UBİLA ortamı bize bu olanağı vermektedir. Dünyanın her yerinden insanlar bu sitelerden farklı belgeleri kendi bilgisayarına indirip istediği biçimde çalışmasına olanak yaratılmalıdır.

Hatta olası ise her sitede farklı bir yöntemle Türkçe öğretim izlencesi olmalı ve her site, diğer sitelere de göndermelerde bulunmalı, bağlantılar sağlanmalıdır. Kısaca bu siteler hem birbiriyle rekabet yapmalı hem de eşgüdüm içinde olmalıdır diye düşünüyorum. Bu tür etkinliklerin ilk günü para kazanılmaz, ama zaman içinde bu yatırımlar ülkemize farklı biçimlerde geri dönecektir.

6. Söz UBİLA’dan açılmışken bu konuda da yapılaması gereken başka şeylerin de olduğunu belirtelim. Öncelikle şunu bilelim: İstesek de istemesek de geleceğin haberleşme ortamı UBİLA gibi görünüyor. Bu alanın önemi çok fazla olduğundan daha şimdiden bu alanda ilginç savaşımlar yaşanmaya başladı. 10 Eylül 2003 tarihli gazetelerdeki bir haberden aldığımız şu kısım olayın şu andaki durumunu ve gelecekte daha hangi düzeye geleceğini göstermektedir. Haberin başlığı “Korsanların hedefi Türkiye” olarak geçiyor.”Türkiye 2003 yılında sanal ortamda en çok saldırıya uğrayan 5 ülke arasına girdi. Irak’ta yaşanan savaş sonrasında internet üzerinden yapılan saldırılar 4 kat artarken özellikle kamu kurumları, bankalar ve İMKB yoğun saldırılara maruz kalıyor.

Uzmanlar başarılı saldırılarda görülen artışın tehlikeli boyutlara ulaştığı uyarısında bulunuyor. Elektronik güvenlik ve danışmanlık şirketi Infonet Genel Müdürü Taner Özdeş, 2002 yılının ilk yarısında 40 başarılı saldırı gerçekleştiren `hacker’ların 2003 yılının ilk yarısında saldırılarını 210’a yükselttiğini kaydetti. Genel Müdür Özdeş, bu saldırıların çok önemli bir bölümünün com.tr uzantısı taşıyan ticari şirketlere gerçekleştirildiğinin altını çiziyor. Yılbaşından bu yana Türkiye’deki kurum ve kuruluşlara yönelik saldırıların tam dört kat arttığına dikkat çeken Özdeş, şu ana kadar 691 siber saldırıya uğrayan Türkiye’de kamu kurumlarının internet uzantısı olan gov.tr ve Türk Silahlı Kuvvetleri’nin uzantısı olan mil.tr adreslerine yönelik saldırılarda da artış gözlendiğinin altını çiziyor.

Özel sektörün dışında kamu kurum ve kuruluşlarında bilgisayar kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte artan güvenlik açıklarını kullanan hackerların özellikle mali piyasalar üzerine odaklandığı belirtiliyor. Yabancı istihbarat örgütleri tarafından da desteklenen saldırıların ABD, Rusya, İsrail ve Almanya üzerinde yoğunlaştığı öğrenildi. CeBİT 2003 Fuarı kapsamında gerçekleştirilen `Ulusal Kodların Yaratılması’ konulu panelde konuşan Havelsan Genel Müdür Yardımcısı Doç. Dr. Hakan Çağlar, Türkiye’nin elektronik savaş ve siber saldırıların odağında yer almaya başladığını açıkladı. İkinci Körfez Savaşı sırasında elektronik savaşın tüm nimetlerinden yararlanan ABD’nin Irak’ın komuta kontrol ve haberleşme birimlerini felç ettiğini hatırlatan Çağlar, “Bugün ülkeler birbirlerine karşı savaşı artık internet ortamına taşıdı. Fakir ülkelerin atom bombası ise siber saldırılar oldu” diye konuştu.

Uluslararası bilgisayar korsanlarının (hacker) özellikle finansal kuruluşlar ve enerji nakil hatları üzerinde yoğun saldırılar gerçekleştirdiğini kaydeden Çağlar, “Bir ülkeyi teslim almanın yolunun borsa ve bankacılık sisteminin çökertilmesi olduğunu bilen hackerlar organize bir şekilde buralara saldırılar düzenliyor” dedi. Sayısal bilgi harekatı çalışmalarında siber ortamda olabilecek saldırı veya karşı saldırılar için özel bir `stratejik planlamaya’ ihtiyaç olduğunu anlatan Çağlar, bu konuda bir devlet politikasının şart olduğunu sözlerine ekledi.

Saniyede milyonlarca dolar zarar İçişleri eski Bakanı Sadettin Tantan, `siber savaş’ olarak tanımlanan bilgisayar ortamındaki savaşların ulusal güvenlik açısından büyük tehlikeler oluşturduğuna dikkat çekti. Tantan, küreselleşen ekonominin beraberinde getirdiği gelişmiş teknolojik altyapının bir saniyelik duraklamaya bile tahammülsüz olduğunu hatırlatarak, “Ekonomik bilgi engellemeleri ve bilgi savaşlarının saniyelik maliyeti milyonlarca dolara mal olabiliyor. Bunu engellemek için ulusal bilgi güvenliği üst kurulunun bir an önce kurulması büyük önem taşıyor” dedi.

Havelsan tarafından yürütülen, `Ulusal Güvenlik Duvarı’ adını taşıyan proje ile stratejik kuruluşlar dışarıdan gelecek saldırılara karşı geliştirilen özel yazılımlar ile korunmaya başlandı. Başta Silahlı Kuvvetler, Dışişleri Bakanlığı ve MİT olmak üzere kritik kamu kurum ve kuruluşlarındaki bilgisayar sistemlerini dışarıdan gelecek saldırılara karşı korumayı amaçlayan yazılım sistemi ile şimdiye kadar başta İsrail olmak üzere yabancı şirketlerden alınan yazılımların devre dışı bırakılması öngörülüyordu. Tamamen yerli bir yazılım sistemi üzerine inşa edilen yeni güvenlik duvarı ilk olarak Genelkurmay Başkanlığı tarafından kullanılmaya başlandı. Aşamalı olarak diğer kritik kamu kuruluşlarının sistemlerine bu yazılımın yerleştirilmesi amaçlanıyor” .

Sanıyorum UBİLA’nın gelecekteki yerini bu haber oldukça ayrıntılı bir biçimde ortaya koyar. İlgili birimlerin ülkenin her türlü birikiminin
yansıtıldığı UBİLA sayfalarının güvenliği için gerekli önlemi alması gereklidir. Diğer yandan güvenlik dışında bu ortamda yapılacak başka
şeyler de var. Öncelikle her Türk firması, kurumu, kuruluşu kendi sayfalarını Türkçe hazırlamak zorunda olmalıdır. Bunu yasa ile
sağlamak yerinde olur. İsterlerse, Türkçenin yanı sıra başka dillerle de hazırlayabilirler.

UBİLA ortamındaki Türkçe belge sayısını yüzde üçlere-beşlere çıkarmak için herkese görev düşüyor. UBİLA erişimi ülkemizde daha ucuz olmalı ve her kuruluşun kendi sayfasını hazırlaması teşvik edilmelidir. Şimdiden yapılmazsa gelecekte, bugün yaptığımız gibi “bir an önce bunu yapmalıyız, şunu yapmalıyız” gibi dilek ve önerleri kapsayan sayısız toplantılar yapar dururuz.Kuşkusuz UBİLA ile ilgili sorunlar yalnızca sözcük düzeyinde değildir. Bu alanda, teknoloji değil, yalnızca izlence düzeyinde yapılabilecek birçok şeyin olduğu söylenebilir.

Her şeyi devletten istemek doğru mu bilemiyorum ancak iyi bir arama motoru TUBİTAK tarafından oluşturulmalı ve Türkçe ile ilgili her türlü bilgiye bu motordan ulaşılabilmelidir. Fransızların en gelişmiş arama motoru CNRS’e (Ulusal Bilimsel Araştırmalar Merkezi) ait. Şimdilerde olan birkaç Türkçe arama motorları çok verimli görünmemektedir.Bu sanal ortamdaki Türkçenin yaygınlaşmasını istemek ve sağlamak İngilizce konuşan halkın öncelikli sorunu arasında yer almıyor. Söz konusu yaygınlaştırmanın Türkçe konuşan insanları ilgilendiren bir sorun olduğu açıktır.

Toplumların dil konusundaki duyarlılıklarını bildiklerinden, yazılım izlencesi hazırlayan firmalar anında birden çok dile çevrilmiş biçimlerini de piyasaya sürüyorlar. Birçok yazılım izlencesinin ya da arama motorlarının değişik dillerdeki kullanımı varken, büyük bir Pazar durumundaki Türkiye’ye yönelik Türkçeleri yok. UBİLA’ya ilk girdiğinizde “Yahoo”, “Altavista” ya da başka önemli arama mortorları sayfalarına bir bakın. Örneğin Yahoo arama motorunun çevrildiği diller gerçekten ilginç. Dört-beş milyonluk Norveçli için Norveççe dilindeki arama motoru var.

Yahoo’nun çevrildiği diller arasında, Almanca, Çince, Danca, Fransızca, Hintçe, İrlandaca, İspanyolca, İsveççe, İtalyanca, Japonca, Katalanca, Korece, Norveççe, Singapur dili gibi diller var. Ama Türkçe çevirisi yok. Nedeni belli. Bizim Türkçe konusunda bir ısrarımız yok. Biz İngiliz’den daha çok İngilizce’sini istiyoruz. Hatta Avrupa topluluğundaki dil savaşlarını düşünürsek, belki bir gün İngilizlerbize madalya bile verebilir.

7. Geçen gün Dokuz Eylül Üniversitesi UBİLA sitesinde gördüğüm bir durumu söyleyeyim. İstanbul’da “Uluslararası Amerikan Üniversitesi” adlı yeni bir üniversite adını gördüm. Tamam Kıbrıs’ta bir tane vardı, ama şimdi İstanbul’da bir yenisi kurulmuş. Eğer bu bir meraklının işi ise dur demek gerekiyor. Yok Amerika böyle istiyorsa New-York’ta “Uluslararası Türk Üniversitesi” kurulması koşuluyla kabul edilmelidir. Benim sıklıkla söylediğim, hatta bende saplantı haline gelen düşüncemi sizinle de paylaşayım: Kültürel programlar eşit karşılıklı değişim temelinde yapılmalıdır. Almanya ülkemizde bir lise açacaksa, Türkiye de benzer bir liseyi Almanya’da açmalıdır.

Türk dili ve kültürünü yurt dışında tanıtma konusunda, başka ülkelere Türkçe eğitim veren üniversitelerin de açılması düşünülmelidir. Türk Üniversitelerinden kendisine güvenen, yeterli alt yapısı olan Avrupa’nın değişik ülkelerinde (Almanya, Arnavutluk, Fransa, İngiltere) kampüsler açmalıdır. Elbette şu andaki YÖK ve diğer organların üniversitelere böyle olanak vermeyecekleri söylenebilir. Sonuçta bazı kanun, kararname, vb. şeyleri yeniden düzenlemekle bu tür eksiklikler giderilebilir.

8. Türk Kültürüne yönelik bazı çalışmalar da yapılabilir. Televizyonlarda ve sinemada gösterilen yabancı film ve dizi film konusunda kısıtlama getirilmelidir. Sinema ve televizyonda gösterilen her yabancı filmden belli bir miktar para alınmalı ve bu paralar Türk sinemasının güçlenmesinde kullanmalıdır. Hukuksal altyapısı oluşturulacak bir Türk Sinema Kurumu bu tür bir örgütlenmeden sorumlu olabilir. Yine televizyonlarda Türk filmleri ve dizi filmlerinin gösterilmesi teşvik edilmeli, yabancı filmler ve dizilerin % 60’ı kendi orijinal dillerinde gösterilmeli, dublajı yasaklanmalıdır. Böylece hem bir Türk sinemasından söz edebilecek hem de Türk Sinema Dilinin oluşumuna katkı sağlanacaktır.

9. Kendi kültürel değerlerimizi olduğu gibi korumak ve günlük yaşamdan soyutlamak yerine, onu her dönemin kullanabileceği farklı biçimlerde yeniden değerlendirmek gerekiyor. Yani Türk kültürünün önemli kaynaklarını kütüphanelerde hapsetmeyi ya da önemli bir mimari yapının kapısına kilit vurarak korumayı sonlandırmak gerekiyor. Günümüzde çocuklar üzerinde karşı konulamaz bir etkisi olan çizgi filmler konusunda Türk kültüründen yararlanmak doğru olur. “Zeyna”, “Herkül” gibi dizi filmlerin çok daha iyisi, Türk söylencelerinden, Dede Korkut anlatılarından, Nasrettin Hoca fıkralarından, Keloğlan masallarından, Türk destanlarından yapılabilir.

Çevrenize bir bakın, neredeyse tüm çocuklar Avrupalının, Amerikalının ya da Japonların en küçük söylencesini bile biliyor. Ama kendi kültürel değerlerinden haberleri yok. Birileri bizim kültürel değerlerimizi de günümüzün anlatım olanaklarına uygun biçimde yeniden oluşturursa, başka ülkelerdeki çocuklar da bizim kahramanlarımızı öğreneceği kesindir. Burada söylenen kültürel değerler sinema, opera, bale, tiyatro gibi başka alanlar için de geçerlidir.

10. Kendi ülkelerinde okunurluk oranı yüksek olan yazar ve gazetecilerin kısa ve uzun süreli ülkemize davet edilmesi de hem dilimiz hem de kültürümüz için önemli bir etkinliktir. Kültür bakanlığı Avrupa’da ve belki dünyanın değişik ülkelerinde tanınmış yazarları, şairleri, eleştirmenleri, gazete yazarlarını ve turizm konusunda kendi toplumuna yön verebilen yazanları ülkemizde ağırlamalıdır. Bu konaklama belki bir yıl sürmelidir. Gelen kişiye her türlü temel olanaklar sağlanmalıdır.

Bunun etkinliğin sonunda ülkemizin elde edebileceği kazanımlar konusunda Mısır örnek verilebilir. Bugün en çok satan kitaplar Mısır mitolojisi ile ilgili ve Mısır bu dönemde oldukça fazla turist çekebilmektedir. Zamanında Mısır devleti böylesi bir etkinlik gerçekleştirmişti. Bizim kültürümüz, mitolojimiz, dilimiz, geleneğimiz kısacası her şeyimiz batıda yeterince tanınmamaktadır. Bize ait birçok şeyi Yunanlar ve başka ülkeler kendi kültürel değerleri olarak başkalarına tanıtmaktadır.

11. Sıklıkla gündeme gelen bir konu da, uluslararası bilim dili uydurmasıdır. Uluslararası bir bilim dili yoktur. Uluslararası toplantılarda kullanılan diller olabilir. Bizde kullanılan “uluslararası bilim dili” tanımı, ortak köklerin ve eklerin bulunduğu batı dillerindeki ortak kökenli sözcüklerin varlığının yüzeysel ve yanlış bir yorumunun sonucudur. Bilderberg adını bir araştırın, nelerle karşılacaksınız, sanırım sizin de ilginizi çeker. 1800’lerde kurulan Bilderberg grubunun amaçlarından birisi de dünyada İngilizce konuşan beyaz bir ırk yaratmadır. Yoksa bu uluslararası bilim dili denilen şey, batının bilinç altında yatan Bilderber ruhu mudur? O halde Türkiye’de yapılan her toplantıda öncelikle Türkçe, gerekiyorsa başka diller bilimsel toplantı dili olarak belirlenmelidir.

12. Yabancı dille eğitim yabancı dil öğretimi konusu bilindiğinden kısa geçiyorum. Ama bu konuda bir çift sözüm var. Yabancı dilde uygulanacak yöntemin ve okutulacak kitabın önemli olduğunu biliyorum. Yalnız her yıl değiştirilecek kadar önemli olduğunu düşünmüyorum. Özellikle İngilizceyi ele aldığımızda, yabancı dil öğretimi bir ekonomi sektörü olmuştur. Yani bir kısım girişimci bu alana önemli kaynaklar ayırmış ve bu alandan kazanç elde etme çabasındadır. Her ne kadar güncelliğini yitiren resim ve metinlerin güncel olanları ile değiştirmek ve hedef kitlenin beklentisine göre değişiklikler yapmak gibi eğitimsel yönünden söz edilse de, asıl sorun ekonomiktir. İlgili yayınevi pazar payını korumak, kullanılmış kitapların eski kitapçılardan alımını önlemek istemektedir. Üst sınıfa geçen öğrencilere yeni kitaplar satamayacağından, kitaplarda değişiklik yapmak gerekmektedir.

Böyle olunca, her yıl aynı kitapların “new”, “nouveau” örnekleri öğrenciye satılması gereklidir. Elbette bu yeni kitapların değişimine öncelikle öğretmenler inandırılır. Kapağı kırmızdan maviye dönüşen ve kapağına “new” yazısı eklenen kitapların özellikleri ve güzellikleri öylesine hoş anlatılır ki, öğretmen aynı kitabın “new” yazmayanı ile neden İngilizce öğretemediğine haklı olarak inanır. Öğretmeni derste kullandığı kitabın “new” yazanı ile değiştirmeye inandırmanın başka yolları da vardır. Ancak o bizim konumuzun dışındadır. Sonuç olarak, her yıl yeni bir yöntemin uygulanması, kitabın kapağının değişmesi ya da kapağa “new” sözcüğünün eklenmesi eğitimsel bir yan ile ilgili değil, tamamıyla ekonomik bir durumdur. Sorun anlaşılmıştır sanırım. Ülkemizden hatırı sayılır bir dövizin harcandığı yabancı dil kitapları konusunda da bazı yeniliklerin düşünülmesi gerekli olduğuna inanıyorum.

Konuyu fazla uzatmayayım ve sonucu kısaca şöyle bitireyim: Türkçeyi var olduğu durumda, sığ bir alanda korumaya çalışmak yerine; zenginleştirerek, konuşma alanını genişleterek, hiç Türkçe bilmeyenlere de Türkçe öğreterek korumak daha doğru bir yaklaşım olduğunu düşünüyorum. Bir anlamda dilimizi dünya gündemine taşıyarak, varolan ya da olabilecek sorunlara birlikte çözüm getirmek daha sağlıklı görünmektedir. Türkçe’nin zenginleştirilmesi de; bilimden sanata, felsefeden uygulayıma (teknolojiye) kadar her alanda Türkçe’yi kullanmaktan geçer.

HENGİRMEN, Mehmet (1995) Türkçe Dilbilgisi, Ankara: Engin Yayınları, s.19.
ONG, Walter J. (1995) Sözlü ve Yazılı Kültür, Çev. Sema Postacıoğlu Banon, İstanbul: Metis Yayınları, s.19.
ÜNLÜ, Şemsettin (1987) “Roman Dili”, Bilim Dili, Yazın Dili Türkçe içinde, Ankara:Dil Derneği Yayınları, s.64.
BALTACIOĞLU, İsmail Hakkı (1974) “Türkçe Niçin Klasik Dildir?” Dil Yazıları II, Ankara: TDK yayınları, s.74.
AYDOĞAN, Metin (1999) Bitmeyen Oyun, Ankara: Kuvayı Milliye Yayınları, ss. 17, 18, 19, 20.
http://astex.virtualave.net/asp/sondakika.html (10 eylül 2003)

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Şu son yıllarda Avrupa’da yer adlarıyla ilgili çalışmalar bağımsız bir bilim kolu meydana getirecek kadar artmıştır. Bu yeni bilim koluna Avrupa dillerinde toponymie adı verilmektedir.

Dil bilgisinin bu yeni kolu, yer adlarım yapı, anlam ve köken bakımlarından açıklamaya çalışır. Bu çalışmalarda bütün yer adları, köy ve şehir gibi yerleşme yerlerinin (yani eski tabirle meskûn yerlerin) adları, tabiî yer adları (yani dağ, dere, tepe … adları) göz önünde tutulur. Toponymıe’nin dağ, tepe, bel, sırt … adları üzerinde duran kolu oronymie, dere, çay, ırmak, göl… adlarını ele alan kolu da hrydronymie adıyla anılır. Bu bakımdan Fransızca toponymie adıyla anılan bu bilim koluna Türkçede yer adları bilgisi adını verebiliriz.

Son elli yıl içinde yer adları üzerinde birçok kimseler çalışmış, bu alanda birçok araştırmalar yayımlanmıştır. Bu alandaki çalışmaların olumlu sonuçlar vermesi toponymie araştırmalarında , dil bilimi metotlarının kullanmasıyla kat daha artmıştır. metotlarla yapılan araştırmalar sonunda foponyme lerin, yani kelimelerden farksız anlaşılmış, kelimeler gibi fonetik kurallara uyduğu meydana çıkmıştır. bundan başka, bütün yer adlarının bir anlam taşıdığı da tespit edilmiştir. buna göre, bu adların verilmesinde de birtakım kuralların hâkim olduğu açıktır.>
Toponymie alanında Fransa’da birçok kimseler çalışmıştır. Houze, Quicherat, Cocheris, d’Arbois de Jubainvİlle, Auguste Longnon, Albert Dauzat… gibi. 1922’de Ecole deş Hautes Etudes’de Longnon’un yerine Dauzat geçmiş ve kısa bir süre içinde pek çok toponymiste yetiştirmiştir. 1932’den başlayarak “Revue deş Etudes Anciennes” dergisinde toponymie haber ve yazılarına yer verilmiştir. 1938’de Paris’te Uluslar arası I. Toponymie ve Anthroponymie Kongresi toplanmıştır. Bu kongreye 20’ye yakın ülke katılmıştır. Bu kongre sonunda Fransa’da bir Toponymie ve Arthroponymie Komisyonu da kurulmuştur. Sonraki yıllarda Paris’te (1947) ve başka yerlerde (Bruxelles, 1949; Uppsala, 1952) bu kongrelere devam edilmiştir.

Fransa’ya paralel olarak, toponymie çalışmalarının Belçika’da da geliştiğini biliyoruz. Belçika’da yetişen toporıymıste’ler Fransa’daki yer adları üzerinde de çalışmalardır. Örnek olarak A. Vincent’ın 1937’de çıkan Toponymie de la France adlı eserini gösterebiliriz. Belçikalı toponoy miste’ler arasında Vincent’dan başka, Carnoy, Vannerus, Van de VVijer’i de anabiliriz. 1926’da Belçika’da bir Toponymie ve Diyalektoloji Komisyonu kurulmuştur. “Revue de Dialectologie et de Toponymie” dergisi bu komisyon tarafından çıkarılmaktadır.

Toponymie çalışmaları İsviçre’de de büyük bir gelişme göstermiştir. İsviçre’de bu alanda Jaccard ve Leş noms de lieux dans leş langues romanes (1930) yazarı Ernest Muret’den sonra bugün Aebischer ve Hubschmied gibi seçkin bilginler çalışmaktadır.

İtalyan toponymiste’leri arasında Battisti, Bertoldi, Bertoni, Olivieri, Pieri, Serra … anılabilir. Genç İtalyan toponym/ste’lerinden Alessio, Lambroglia, Pasquali de verimli çalışmalarıyla tanınmışlardır.

İspanya ve Portekiz’de de toponymie çalışmalarına büyük bir önem verilmiştir. İspanya’da Griera ve Montoliu, Portekiz’de ise Leite de Vasconellos toponmiste olarak ün yapmıştır.

Almanya’da da yer adları üzerinde ciddî araştırmalar yapılmıştır. P. Skok ve Kaspers gibi bilginlerin çalışmalarından sonra, H. Gröhler (Über Ursprung uıd Bedeutung der französischen Ortsnamen, Heidelberg, I. 1913, II, 1933), Gamillscheg ve Schnetz’in bu alanda ciddî yayınlar yaptığını biliyoruz. Fransız dilinin etymologique sözlüğünü yazmış olan Gamillscheg, Kuzey Fransa’daki Frank yerleşmeleri üzerinde durmuştur. Schnetz ise “Zeitschrift für Ortsnamen, forschungen” adlı dergiyi çıkarmıştır. 1925’te Münih’te çıkmaya başlamış olan bu dergi, 1938’de “Zeitschrift für Namen Forschungen” adını almış, böylelikle programını bütün özel adları kapsayacak ölçüde genişletmiştir.

Slav ülkelerinde de toponymie çalışmalarının eski bir geçmişi vardır. Büyük slaviste Franz Miklosich, Slav yer adlarını yapı ve anlam bakımlarından ele almıştır. Daha sonra Çekoslovakya, Polonya, Rusya, Yugoslavya ve Bulgaristan’da da bu alanda birçok yayınlar çıkmış, dergilerde toponymie yazılarına geniş bir yer ayrılmıştır. Çekoslovakya’da Antonın Profous Çek yer adlarını büyük bir eserde toplanmıştır.

(Mîstnî jmena ve Gechâch… I – V. Praha, 1947 – 1960). Onun toplamış olduğu adlara dayanan Vladimir Smilauer, Çekoslovakya’nın yerleşme tarihini yazmıştır (Osîdleni Gech ve svetle mistnfch jmen. Praha, 1960). Smilauer yalnız Çek alanında çalışmakla yetinmeyerek, ayrıca bütün Slav yer adları üzerinde de durmuştur. Son olarak, Smilauer, Uvod do toponomastiky (nauky vlastnich jmenech zemepisnych) (Praha, 1963) adlı bir eser de yaymıştır.

Rus dilinin etymologique sözlüğünü yazmış olan Max Vasmer, Rus yer adları üzerinde durduğu gibi, Balkan topraklarındaki Slav yer adlarını da ele almış, Slav dilleri bakımından büyük bir önem taşıyan Yunanistan’daki Slavca adları gözden geçirmiştir. Slav ülkelerindeki bu çalışmalara Fin ve Macar s/auiste’leri de katılmışlardır.

Tanınmış Fin slaviste’i J. J. Mikkola’nın, Martti Râsânen’in bu alandaki yayınları, Rus topraklarındaki Türk yer adlarına ait bilgilerimizi yeni verilerle derinleştirmiş, zenginleştirmiştir. Bu alandaki çalışmaların uzun uzun tanıtılması, bu konuşmamızın dar çerçevesine sığdırılamaz. Yalnız, bu yolda küçük bir fikir vermek üzere, Prof. Mikkola’nın Volga adı üzerine yazmış olduğu yazıları belirtmek isterim. Seçkin Fin bilgini, bu büyük ırmağın Rusça adının Türkçeden geldiğini – sağlam verilere dayanarak ileri sürmüştür.

Fin bilginleri gibi, Macar slaviste ve Türkologları da yer adlarına sık sık dokunmuşlardır. Bu yoldaki çalışmalarıyla büyük bir ün kazanmış olan Macar bilginleri olarak J. Melich, J. Nemeth, I. Kniezsa ve L. Râsonyi’yi anmakla yetineceğim.

Seçkin Macar dil bilgini Z. Gombocz ile birlikte Macar dilinin büyük etymologigue sözlüğünü yayımlamış olan Melich, dil çalışmalarında yer adlarına büyük bir değer vermiştir. Lumtzer ile birlikte yazmış olduğu büyük bir eserde, Macarcadaki Almanca kelimeleri gözden geçirirken Alman kökünden gelen yer adlarını da ele almıştır.

Sonra, Gombocz’la birlikte yazmış olduğu etymologique sözlüğe Macaristan topraklarında rastlanan yer adlarını da almıştır. O bakımdan bu sözlük, dünya ölçüsünde büyük bir yenilik getirmiştir. Yazarlar, yalnız yer adlarıyla da yetinmemişler, sözlüklerine kişi adlarını da almışlardır. Böylelikle, bu eserin değeri bir kat daha artmıştır. Prof. Melich, bu sözlük yanında, Macaristan’daki yer adları üzerine başka eserler de vermiştir.

Onun bu yoldaki çalışmaları arasında Honfoglalâskori Magyarorszâg adlı eseri, özel bir yer tutar. Melich, bu güzel eserinde, Macarların bugünkü yurtlarına yerleştikleri sırada hangi uluslarla ilişki kurduklarını, bu topraklarda hangi uluslarla karşılaştıklarını yer adlarına dayanarak tespite çalışmıştır.

Macaristan’la Romanya arasında Transilvanya konusunda yapılan tartışmalarda da yer adlarının tanıklığına sık sık başvurulmuştur. Bu tartışmalar özellikle ikinci Dünya Harbinden önceki yıllarda sıklaşmıştı. Macarlar ve Rumenler Transilvanya davasını daha çok toponym/e’ye dayanmak suretiyle çözmeye çalışmışlardır. Böylelikle, toponym/e uluslar arası politikada büyük bir önem kazanmıştır.

Türk toponymie’sine gelince: Bizde bu alandaki çalışmaların henüz başlangıç evresinde bulunduğunu söyleyebiliriz. Prof. Fuad Köprülü, Türkiyat Mecmuası’nda (I, 1925} çıkan bir yazısında (Oğuz etnolojisine dair tarihî notlar) “Oğuzların muhaceret yollarıyla iskân sahalarındaki bilumum coğrafî isimler ve bilhassa köy isimleri” üzerinde durmuştu.

Köprülü’nün bu yazısı üzerine 1928’de H. Nihal ile A. Naci, Türkiyat Mecmuası’nda (II) bir yazı yayımladılar (Anadolu’da Türklere ait yer isimleri). Bu yazı, genel kurmay haritalarından toplanmış birtakım yer adlarını kapsıyordu. Mehmet Şakir’in 1928’de çıkan bir yazısı ise Sinop ve çevresinde Oğuzlarla diğer Türk zümrelerine ait köy adlarına tahsis edilmişti (Halk Bilgisi Mecmuası, 1928). 1936’da İsparta Halk evi yayınları arasında F. Aksu’nün İsparta ili yer adları adlı küçük bir eseri çıkmıştı.

Bu eserde bir yandan şehir, kent, köy, mahalle, semt, yayla, kışla ve çiftlik gibi yerleşme adları, bir yandan da dağ, tepe, hüyük, bel, belen, sırt, etek, yamaç, seki, boğaz, gedik, geçit, ırmak, dere, çay, pınar, arık, göl, gölet, düden … gibi tabiî yer adları toplanmıştır. Aksu’nun bu eserinden sonra, Sırrı Üçer ile Mesud Koman, Konya ili köy ve yer adları üzerinde bir deneme (Konya, 1945) adlı küçük bir eser yayımladılar. Bu yayınlara ek olarak, İshak Refet Isıtman’m 1945’te çıkan bir yazısını da sayabiliriz.

Köy adları üzerine bir irdeleme (Türk Dili Belleten, 1945) adı altında çıkan bu yazıda, Anadolu’da Türk ve özellikle Oğuz boylarına ait yer adları üzerinde durulmuştur. Abdülkadir İnan, 1945’te çıkan Anadolu’nun toponimisi ve Türk boylarının adları meselesi (Türk Dili Belleten, 1945) adlı yazısında, Anadolu toponymie’siyle ilgili yayınlan özet olarak tanıtmakla yetinmiştir. Fuad Köprülü, 1925”te çıkan yazısından sonra da muhtelif vesilelerle yer adlarından yararlanmıştır. Örnek olarak ‘halk şairi, âşık’ anlamına gelen ozan kelimesinden bahsederken, Anadolu’da tesadüf edilen Ozan, Ozanlar gibi yer adlarını vermiştir.

Yer adlarımızı köken bakımından iki büyük gruba ayırabiliriz: 1. Türk kökünden gelen adlar; 2. Yabancı dillerden alınmış olan adlar.

Yabancı dillerden alınmış adlara Anadolu’nun birçok yerlerinde, özellikle sınır bölgelerinde rastlamaktadır. Batı Anadolu’da kullanılan yabancı adlar daha çok Rumcadan gelir. Doğuda kullanılan adların ise doğu dillerinden geldiği açıktır.

Bu konuşmamda daha çok Türk kökünden gelen adlar üzerinde durmak istiyorum.

Yer adlarının birçok ülkelerde politik sebeplerle değiştirildiğini biliyoruz. En yakın bir örnek olarak Kıbrıs’ı gösterelim. Rumlar yıllardan beri sistemli çalışmaları sonunda Kıbrıs’taki Türkçe yer adlarının çoğunu Rumcalaştırmışlardır. Onların iştirakiyle İngiliz devrinde çıkan bir turistik haritada yalnız bir Türkçe ad vardır: Gaziveran. Öbür Türkçe adlar silinmiş, yerlerine Rumca adlar konulmuştur. 1959 yılında Kıbrıs’ta birkaç ay süren dil araştırmaları yapmıştım.

O fırsattan yararlanarak yer adlarını da toplamaya çalışmıştım. Bu maksatla eski haritaları gözden geçirdim. Eski haritalarda pek çok Türkçe yer adı olduğunu tespit ettim. Fakat bu adlar sonradan birer birer değiştirilmiş, yerlerine Rumcaları konulmuştur. Meselâ Yayla adı bugün tamamen unutulmuştur.

Oğuz boyları üzerinde dururken, yer adlarının tanıklığından yararlanmak kolaydır. Örnek olarak, eski kaynaklarda Arap harfleriyle tespit edilmiş olan boy adlarını bu adların yardımıyla kesin olarak okuyabiliriz. Oğuz boylarından birinin adı tarihçilerce Dudurga diye okunuyordu (Vladimir Gordlevskiy de bundan 25 yıl önce çıkan Selçuklu tarihinde bu adı Dudurga biçiminde yazmıştır). Oysa Anadolu’daki yer adlarına göre, bu adı Dodurga diye okumak lâzımdır.

Oğuz boylarından başka birinin adı eski yazmalarda biçiminde yazılmıştır. Tanınmış bir Hollandalı bilgin, Houtsma (WZKM II) bu adı Boğdur diye okumuştu. Macar Türkologlarından biri bu adı Bökedür diye okumuş ve İğdir, Bayındır, Çavdar gibi boy adlarını göz önünde tutarak, bu adı böfce-dür biçiminde açıklamıştır. Bu kelimenin kökü (böke) ona göre ‘güçlü, kahraman’ anlamına gelmektedir.

Oysa başka kaynaklar da bu ad diye yazılmıştır ve bu biçim Anadolu’da kullanılan Büğdüz adlarıyla da desteklenebilir. Nitekim büyük Fransız Sinologu Paul Pelliot da Büğdüz biçiminin doğru olduğunu ileri sürmüştür (Notes sur I’histoire de la Horde d’Or. Paris, 1950. 194-195. s. 1. not).

Bu örneklerden anlaşıldığına göre, yer adları tarih çalışmalarında sağlam bir dayanak olarak kullanılabilir. Fakat bu adlar bize yalnız eski boy adlarını saklamakla kalmaz, ayrıca bu boyların yayılışı ve dağılışı üzerine de elimize değerli ip uçları verebilir. Yalnız, yer adlarını bu bakımdan değerlendirirken, birtakım prensipleri göz önünde tutmak lâzımdır.

Tarihçilerimiz Oğuz boylarına ait yer adlarını eskiden beri kullanmışlar ve bu adlar sayesinde tarih kaynaklarındaki bilgileri bu boyların yayılışı ve dağılışı bakımından bütünlemek istemişlerdir. Tarih kaynaklarında bu hususların açık bırakılması, yer adlarının değerini bu bakımdan bir kat daha artırmaktadır. Tarihçiler – ad vermek istemiyorum – Oğuz boylarına ait yer adlarının tanıklığına müracaat ederken yalnız üzerinde durdukları boylara ait yer adlarını illere göre sıralanmakla yetinmişlerdir.

İlk bakışta bu tutum tabiîdir. Gerçekten bu toponyme’ler boyların durumu üzerine bize bir fikir verebilir. Fakat bu adlar ancak bu boyların birtakım kollarının dağılışını gösterebilir. Bütün boyun yerleştiği alanda o boyun adım taşıyan yer adlarının meydana gelmesi beklenemez. Geniş bir çevre düşünelim. Bu çevreye Afşar boyunun yerleştiğini kabul edelim.

Şimdi, bu çevrenin sınırları içinde Afşar, Afşarlar, Afşarlı gibi bir yer adının hiçbir anlamı olamaz. Çünkü yer adı, en kısa şekilde belirtilmiş bir adres demektir. Yalnız Afşar boyunun yerleşmiş olduğu bir çevrede A/şar veya Afşarh biçiminde bir yer adı, hiçbir işe yarayamaz. Fakat Afşarlarm toplu olarak yerleşmiş bulundukları çevrede Bayat veya Bayındır boyuna ait küçük bir yerleşme yerine Bayat, Bayatlı, Bayatlar veya Bayındır, Bayındır/ı, Bayındır/ar gibi bir ad yerilebilir ve bu ad, her bakımdan bir adres olarak kullanılabilir.

Şu hâlde, tarih araştırmalarında yer adlarının tanıklığına müracaat ederken bu hususun göz önünde tutulması şarttır.

Toponyme’lerde yalnız boyların adları kullanılmamıştır. Yer adlarında kişi adlarına dayanan pek çok örnek de vardır: Ahmet, Ahmetler, Ahmetağa, Ahmetağıh, Ahmetbey, Ahmetçavuş, Ahmetdağı, Ahmetdamları, Ahmetdede, Ahmetefendi, Ahmetli, Ahmetoğlu, Ahmetpaşa, Ahmetpmarı, Ahmettepesi, Ahmetyeri, Karaahmet, Karaahmetler, Karaahmetağa veya Mehmet, Mehmetağa, Mehmetalan, Mehmetbey, Mehmetbeyli, Mehmetbeyobası, Mehmetçavuş, Mehmetpaşa, Karamehmet, Karamehmetler… gibi.

Yayla, kışla, oba, çiftlik, köy… gibi yerleşme yerlerine ad verilirken, o yerin tabiî durumu da göz önünde tutulmuştur: Bel, Belen, Belenalan, Belenhan, Belenköy, Belenören, Belenyayla, Dere, Derealan, Derebağ, Derebahçe, Dereçukuru, Deredam, Derekuyu, Dereyayla, Dereyolu, Deretarla, Dereoua, Eğridere, Karadere, Akdere, Gökdere, Pınarbaşı, Subaşı, Dağdibi, Gedik, Gedikönü, Çamardı, Çamönü, Gökbel, Gökboyun, Göksu… gibi.

Toponyme’lerde o çevrede yetişen bitki adlarından veya o çevrede yaşayan hayvan adlarından da yararlanılmıştır. Örnekler: Söğütlü, Söğütlük, Kavaklı, Kavaklıdere, Söğütözü, Çamlıca, Akçam, Karaçam, Gökçam, Karaağaç, Kızılağaç, Kızılelma, Kızılılgın, Sankavak, Sarıçiçek, Sarısöğüt, Yeşilkavak, Elmalı, Ayvalı, Ayvacık, Ahlatlıbel, Kızılcık, Kızılcıktı veya:
Tavşanlı, Akdoğan, Karadoğan, Kuşlu, Kuştepe, Güvercin, Güvercinlik, Turna, Turnadere, Turnagöl, Turnasuyu, Kargabük, Kargakonmaz, Kargasekmez, Kurt, Kurtbeli, Kurtdere, Kurtboğaz, Kurtkuyusu, Kurtluca, Kurttepe, Koyunlu, Kuzuluk, Koçluca, Tokluağıl, Toklucak, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Keçili, Karakeçili, Öveçli, Öveçağılı, Öveçyatağı, Geyikli…

Yukarıdan beri saydığım adlardan da anlaşılacağı gibi. yen adlarında renk adlarının da önemli bir rolü vardır: Akkavak, Karakavak, Aktaş, Karataş, Göksu, Gökçebel, Sarıtaş, Kızıltoprak…

Bunlardan başka, meslek adlarıyla yapılmış yer adlarımız da çoktur: Demirci, Sütçüler, Ayrancı, Yoğurtçuçayırı, Sirkeci, Çerçiler, Çerçili, Boyacı, Ancı, Kuzucu, Koyuncu, Saraç, Saraçlar, Eyerci, Samancı, Elmacı…

Tarihî olayların hatırasını saklayan yer adları arasında Sırpsındığı adını anabiliriz.

Toponyme’lere ait örneklere burada son veriyorum. Çünkü amacımız eksiksiz bir sınıflama yapmak değildir.

Yer adlarımız arasında bugün unutulmuş birtakım kelimeler, güzel Türkçe kelimeler de vardır. İşte birkaç örnek:

Tanınmış Polonyalı Türkolog Tadeusz Kowalski, bundan kırk yıl önce küçük bir yazı yayımlamıştı. Bu yazısında, Anadolu diyalektolojisi alanında çalışırken, Pelitözü, Söğütözü, Özbaşı, Özlüce gibi birtakım yer adları tespit ettiğini belirtiyor, fakat bu adlarda kullanılmış olan öz kelimesinin Türkçe sözlüklerde (Kamus-i Türkî’de) geçmediğini ilâve ediyordu. Prof. Kowalski, bu kelimenin ‘dere’ anlamına gelmesi gerektiğini de ileri sürüyordu. Anadolu’da yapılan derlemeler sonunda, Kovvalski’nin gözüne çarpan öz kelimesinin, yurdumuzun birçok yerlerinde kullanıldığı tespit edilmiş ve bu kelime TDK’nin çıkarmış olduğu sözlüğe de alınmıştır.

Bunun gibi, Anadolu’da kullanılan yen adlarını gözden geçirirken Sinop, Zonguldak ve Kastamonu illerinde soku kelimesinin yer adlarında sık sık kullanıldığını gördüm: Soku, Kozsökü, Sulusökü, Güzsökü, Avlağısökü, Alasökü, Kestanesökü, Kirazsökü, Orta Soku, Aşağı Soku, Yukarı Soku, Sökücük, Sokuveren, Söküler, Söküçayırı, Aksökü, Başsökü, Çukursökü, Güneysökü, Kuzsökü, Osmansökü, Kazmasökü, Sarısökü.

Bu verilere göre, soku adının Sinop, Zonguldak ve Kastamonu illerinde kullanılan bir kelime olduğu anlaşılıyor. Benim tahminime, hatta daha kesin bir tâbirle söyleyelim, fikrime göre, soku kelimesi ‘ormandan açılan tarla, açma’ anlamına gelmektedir. Bu anlamda Anadolu’da muhtelif kelimeler kullanıldığını biliyoruz.

Birkaç örnek: göynük ‘orman sökülerek veya yakılarak yapılan tarla’. (Bilindiği gibi, bu kelime yer adı olarak da kullanılmıştır. Bolu, Kastamonu, Kütahya illerinde Göynük adlı yerler vardır. Ayrıca Göynükbe/en, Göynükçukuru, Göynük/er, Göynük/ü, Göynükören, Göynükseki gibi biçimler de tespit edilmiştir.) Sinop ilinde tarla yapmak için ormanda yakılan yerlere kök/ük adı da verilir. Orman yakılarak veya kesilerek açılan tarlalara. Adana ve Konya çevrelerinde hopur adı verilir. İçel çevresinde Hopur adlı bir köy vardır.

Adana çevresinde ört/ek diye bir kelime tespit edilmiştir, anlamı ‘ormanı yakarak açılan tarla’dır. Başka bir kelime: kırık ‘ormandan açılmış tarla’ (Samsun, Ordu). Tokat ilinde kırık yeri-‘ne kırma kelimesi kullanılmaktadır. İçel çevresinde ‘ormandan açılan tarla’ anlamında kullanılan keleme kelimesi de tespit edilmiştir. Zonguldak, Tokat ve Kastamonu illerinde ‘ormandan açılan tarla’ anlamına gelen ilit kelimesi kullanılmaktadır.

Giresun ilinde ise Ilıt adını taşıyan bir köy vardır. Ormanları yakarak, keserek veya sökerek açılan tarlalara verilen birtakım adlar daha vardır : Antalya ve İçel çevrelerinde kullanılan ütük kelimesi gibi : ‘ormandan yakılarak açılan yer, tarla’. Bu kelime de Kocaeli, Tokat ve Sivas illerinde yer adı olarak kullanılmaktadır: Ütük, Ütükyurdu. Sinop ve Samsun illerinde ormandan açılan yeni tarlalara sökme adının verildiğini biliyoruz. Son olarak, Kastamonu köylerinde ekim için boz yerden veya ormandan açılan tarlaya söküntü de denir. Şu halde, soku kelimesinin de — sökme ve söküntü kelimeleri gibi — ‘ormandan açılan tarla’ anlamına geldiği açıktır.

Dum/upmar adında da eski bir Türkçe kelime saklanmıştır. Türkiye’de Meskûn Yerler Kılavuzu’na göre, Kütahya, İzmir, Çankırı, Aydın ve Ankara illerinde Dum/upınar adını taşıyan meskûn yerler vardır. İzmir, Antalya, Eskişehir ve Samsun’da ise Dumluca adında birer köy vardır. Bütün bu adlarda eski Türkçede kullanılmış olan bir kelime saklanmıştır: dum/u < tum/uğ ‘soğuk’. Buna göre, Dum/upınar adı ‘Soğukpmar’ anlamına gelmektedir. Nitekim Anadolu’nun birçok yerlerinde bugün Soğukpınar, Soğuksu, Soğukkuyu gibi adlar vardır.

Çanakkale, Manisa, Sinop, Giresun gibi illerimizde Yaykın adını taşıyan birtakım köylere rastlanmaktadır. Bu köy adlarında ‘kızılağaç’, ‘dağ tepelerinde veya dere kenarlarında birkaç dönüm büyüklüğünde olan düzlük’, ‘çay kıyısında veya çukur yerlerde olan tepecik’ anlamlarına gelen Türkçe yaykın kelimesi saklanmıştır.
Giresun ilinde Ya/ç adını taşıyan bir köy vardır. Türkiye’de Halk Ağzından Söz Derleme Dergisi’ne göre, Giresun çevresinde bu kelime ‘balta girmemiş orman’ anlamında kullanılmaktadır.

Yazı dilimizde yay/a ve kışla (veya yay/ak ve kışlak) kelimelerini kullanırız. Bu kelimeler yaylamak ve kışlamak kökünden çıkmıştır. Kışlamak kelimesinin kış kökünden geldiği açıktır. Yaylamak kelimesi ise ‘yaz’ anlamına gelen yay kökünden yapılmıştır. (Türkçe yay, Anadolu’nun birçok yerlerinde ‘yaz’ anlamında kullanılmaktadır.) Anadolu’da Yay la ve Kışla adıyla anılan birçok yerler biliyoruz. Bu adlar yanında Afyon.
Antalya, Balıkesir, Tokat illerimizde Güzle adında birçok köyler vardır. Bu ad da yayla ve kışla gibi güzel bir kelimedir ve ‘güzün oturulan yer’ anlamına geldiği açıktır.

Bunun gibi, Muğla, İsparta illerinde ise Yazla adında birkaç köy vardır. Şu hâlde, bu ad da ‘yazm oturulan yer’ anlamına gelen yeni bin kelimedir.

Yer adlarımız yalnız zengin Türkçeyi saklamakla kalmaz. Türk halkının dilinde doğan bu adiar, aynı zamanda güzel Türkçeyi ve özlemini duyduğumuz sağlam Türkçeyi, öz Türkçeyi dile getirir. Yurdumuzu süsleyen bu adlarda bir şiir havası eser, şiir kokar, toprak kokar, yurt kokar… Çamlıbel veya Çamlıca gibi bir ad, size bir çam ormanının güzelliğini duyurmaz mı? Soğukpmar, Soğuksu veya Dumlupmar adında yazın susuzluğunu gideren bir hava yok mudur? Çınarpınar adı bir şiir kadar güzel değil midir?

Karagöl, Aladağ veya Göksu adlarında büyük bir renk zenginliği gözümüzün önüne gelmiyor mu? Güllüce, Gülpınar, Ihlamur, Akçiçek, Çiçekpmar… adlarında burcu burcu yurt kokmaz mı? Elmalı, Ayvalık, Ayvacık, Bademli veya Payamlı, Kirazlıyayla, Kızılakçukuru, Armutlu, Ahlatlıbel, Üvezpınarı, Fındıklı, Erikli gibi adlarda toprağın verdiği renk renk yemişler dile gelmiyor mu? Kavaklıdere, Söğütözü, Meşebükü, Gürgenpmarı, Çamalan, Ardıçbeli adlarında bir orman serinliği duyulmaz mı?

Bu örnekleri artırmak kolaydır. Fakat benim amacım, yer adlarımızın bütün güzelliğini uzun uzun sayıp dökmek değildir. Burada daha çok yer adlarımızın, özlediğimiz temiz Türkçeyi, sağlam Türkçeyi sakladığını belirtmek istiyorum.

Aydınlarımızın diline Arapçadan, Farsçadan birtakım kelimeler geçmiştir. Türkçe ak kelimesi varken beyaz kelimesini veya Türkçe kara kelimesi dururken siyah kelimesini almış bulunuyoruz. Fakat halk, bu kelimeleri kabul etmemiş, benimsememiştir. Bu bakımdan yer adlarımızın bize verdiği ders çok öğreticidir: Akağıl, Akarmut, Akbaş, Akbayır, Akbel, Albelen, Akbıyık, Akboyun, Akbulak, Akçakışla, Akçaalan, Akçabük, Akçaelma, Akçakavak, Akçakent, Akçakoca, Akçakoyun, Akçaköy, Akçal, Akçalı, Akçam, Akçaova, Akçaören, Akçapmar, Akçay, Aksu, Aktaş, Akdoğan, Akhisar, Aksakal, Aktepe… gibi binlerce yer adımız var.

Buna karşılık, yurdumuzda Beyazarmut, Beyazkoyun, Be-yazkışla, Beyazalan gibi bir yer adına rastlanamaz. Çünkü Türk dilini yaratan ve yaşatan halk beyaz kelimesini benimsememiştir. Akdeniz adı bu ulusun malıdır, Beyazdeniz aydınların eseridir.

Kara kelimesinin yanındaki siyah kelimesi de yalnız aydınların dilinde kalmıştır. Halk bu kelimeyi de kullanmamıştır. Yer adlarında yalnız Türkçe kara kelimesi kullanılmıştır: Karaköy, Karaağaç, Karaağıl, Karaahmet, Karaali, Karaayıt, Karabağ, Karabalçık, Karabalta, Karabaş, Karabayır, Karabel, Karabelen, Karabey, Karabıyık. Karaboğaz, Karabörk, Karabucak, Karabulut, Karabük, Karaca, Karacaağaç, Karaardıç, Karacabey, Karacakaya, Karacaören, Karaçam, Karaçay, Karasu, Karaçukur, Karaçal, Karaçalı, Karadağ, Karadere, Karadoğan, Karagöl, Karadut, Karagöz, Karagömlek, Karahan, Karaharman, Karahisar, Karain, Karakaya, Karakaş, Karakışla, Karakız, Karakuz, Kara-köprü, Karakiraz, Karakoç, Karakoyunlu, Karakuyu, Karakuzu, Karakütük, Karapınar, Karaorman, Karaoluk, Karasu, Karasakal, Karaseki, Karatepe gibi yer adları arasında Siyahtepe, Siyahsu, Siyaholuk diye bir tek yer adı yoktur. Şu hâlde, siya/ı kelimesi de ancak dar bir çevrede, ancak aydınların dilinde kalmış, Türk topraklarında dal budak salmamıştır.

Bunun gibi, Türkçe kızıl kelimesi yanında kırmızı kelimesi de yayılamamıştır. Kızılelma, Kızılağaç, Kızılalan, Kızılbel, Kızı/bey, Kızı/burun, Kızı/geçit, Kızılgöl, Kızı/deniz, Kızı/dere, Kızı/toprak, Kızı/kaya, Kızı/kurt, Kızı/taş, Kızı/ören, Kızı/öz…

Türkçe gök kelimesi varken mavi kelimesini kullanmaya lüzum var mıdır? Aydınlarımız maui gözden bahsederler, fakat halk gök göz der, Gökbel, Gökbelen, Gökçeören, Gökgöl, Gökfcaya, Gökpınar, Gökseki der, Gökkaya, Gökyar, Göktepe, Göksu der, fakat aydınlar Mavi Nil ve “Mavi Tuna” derler. Göknil ve Göktuna daha güzel ve daha Türkçe değil midir?

Demek ki yer adlarımızdan türlü türlü dersler alabiliriz. Her şeyden önce Türkçe sevgisini, Türkçe saygısını, Türkçe duygusunu, Türkçe ölçüsünü, Türkçe tadını bu adlardan öğrenebiliriz.

Toponymiste’ler toponymie’yi bazen “toprağın dili” diye tarif ederler. Yukarıdan beri verdiğimiz örneklere göre, bu toprağın dili Türkçedir. Türkçe, sağlam Türkçe, zengin Türkçe, güzel Türkçe, öz Türkçe …

Epeyce uzamış olan bu konuşmayı burada bitiriyorum. Yalnız, son söz olarak bir dilekte bulunmak istiyorum. Türk Dil Kurumu Anadolu’da kullanılan kelimeleri derleme ve eski yazılı kaynaklarımızı tarama alanında olumlu çalışmalar yapmıştır ve yapmaktadır. Bu verimli ve faydalı çalışmalara ek olarak yurdumuzdaki yer adlarının – bu kavramın en geniş anlamıyla – derlenmesi ve yayımlanması, başlangıçtan beri üzerinde durduğumuz gibi, dilimizin zenginliğinin ve güzelliğinin anlaşılması, gün ışığına çıkması için çok büyük bir yardımcı olacaktır. Bu yolda bütün arkadaşların Türk Dil Kurumuna yardım etmeyi ulusal bir borç sayacaklarına inanıyorum.

Kaynak : Türk Dili ve Kompozisyon Bilgileri, Korkmaz, Zeynep; Hamza Zülfikar; Mehmet Akalın; Ahmet B. Ercilasun; İsmail Parlatır; Tuncer Gülensoy, Yargı Yayınevi, Ankara 2001

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Bu konuşmada Türkçenin geleceğinden bahsedeceğiz. Ama biz ne bir kâhin ne de bir müneccim olduğumuza göre gelecekten haber verecek değiliz. Yapmak istediğimiz dünün ışığında bugünü değerlendirerek yarın neler olabileceğine dair bir tasarımda bulunmaktan ibarettir.

İnsan, tarihsel bir varlıktır; yani var oluşu tarih ile, zaman boyutu ile mümkün olabilen bir varlıktır. Bu şu demektir : İnsan birey olarak hayata başladığında kendisinden önceki atalarının başarılarını tevarüs eder. Bu tevarüs süreci öğrenme ile mümkün olur. Sonra her nesil kendi başarılarını tevarüs ettiği başarılara eklemleyerek bir sonraki nesile öğretir, yani aktarır. Bütün bu tevarüs edilip miras bırakılan başarılar toplamına kısaca “kültür” diyebiliriz.

Kültür aktarımını mümkün kılan yegâne vasıta ise “dil”dir. Dil olmazsa başarıların öğrenilip öğretilmesi, aktarılması; insana tarihsellik boyutunu kazandıran sürecin işlemesi mümkün olmaz. Toplum hâlinde yaşamak insana has bir yaşama biçimi sayılamasa da tarihselliğin doğurduğu “kültür toplumu” olma niteliği insana hastır. Ve söylediğimiz gibi bunu mümkün kılan “dil” adını verdiğimiz varlık-alanıdır. Şu hâlde şöyle diyebiliriz :

Eğer dil varlık-alanı olmasaydı, tarihsel varlık-alanına sahip bir canlı türü olarak insan var olamayacaktı, yani insan bir kültür-toplumu oluşturamayacaktı. Nitekim, hepimizin bildiği kimi hayvan türleri -karınca, kurt, arı vs. gibi birçok canlı türü- toplum halinde yaşamakta, ancak bunlar bir toplumsal belleğe, tevarüs edilip aktarılan bir kültüre sahip bulunmamakta, tarihsel boyuttan yoksun oluşları yüzünden yüzyıllardır yaklaşık olarak aynı biçimde yaşamaktadırlar. Bunun sebebi tarihselliği ve kültür aktarımını mümkün kılacak bir dile sahip olmayışlarıdır.

İnsanın toplum hâlinde yaşamasının bir başka hikmeti de bilişip tanışmadır. Yahut şöyle de diyebiliriz : Bilişip tanışıyor olmak insan toplumunun ayırıcı niteliklerindendir. Ancak bu biliş ve tanış olma durumu yalnızca eşsüremli olmaktan ziyade artsüremli boyutu da olan bir olgu olarak değerlendirilmelidir. Biz, zamandaşımız olan insanları dil aracılığıyla bilip tanıdığımız gibi bizden önceki nesillerin yapıp ettiklerini, yani başarılarını da dil ile tanırız.

Bilişip tanışıyor olmak aslında anlaşıp paylaşıyor olmak demektir. Böylece toplumlar kendilerine özgü ortak paylaşımlardan oluşan bir kültürel kimlik oluştururlar. İnsanın üretmediği, ancak tevarüs ettiği, kendi başarılarını eklemlediği bu başarılar bütünü, yani kültür o toplumun kimliğini oluşturur. Eğer başkalarına benzemeyen bir toplumdan bahsediyorsak aslında başkalarından farklı olan bir kültürden bahsediyoruz, demektir. Söylediğimiz gibi bunu mümkün kılan dildir.

Buraya kadar söylediklerimiz kısaca şundan ibarettir : Nasıl insanın varlığı dil ile mümkün olabiliyorsa, bundan daha bağlayıcı bir şekilde kültür-toplumunun varlığı da dil ile mümkündür. Daha bağlayıcı bir şekilde diyoruz; zira dili olmayan bir insanın hayatiyetini sürdürmesi belki tasarlanabilir bir şeydir, ancak dili olmayan bir toplum tasarımı mümkün değildir. Dil yoksa toplum da yoktur. Demek ki, aslında bir dil’in geleceğinden bahsederken o dil ile toplum içi iletişim kuran ve kültür aktarımını sağlayan toplumun geleceğinden bahsediyoruzdur.

Elbette birer birer yok edilmedikleri sürece herhangi bir toplumun bireyleri üreme yoluyla varlıklarını sürdüreceklerdir. Ancak tarihsellik bağını mümkün kılan dilin ortadan kalkması kültürel zincirin kopmasına, toplum hafızasının ve dolayısıyla kimliğinin yok olmasına sebep olacağı için, o dil ile iletişim kurmayan toplumlar başka bir kimlik edinip başka bir kültüre eklemlenirler. Şöyle diyebiliriz : Hâlâ aramızda Sümerlerin, Hititlerin, Lidyalıların soyundan gelenler yaşamaktadır. Ancak bunların hem eşzamanlı hem de artzamanlı olarak toplumsal bağlarını sağlayan dilleri ortadan kalktığı için artık bu toplumlar yaşamıyorlar.

Eski Türk halklarından olan İdil boyu Bulgarları başka bir Türk toplumunun, yani Kıpçakların içinde kendi dillerini kaybettikleri için bugün Bulgar halkından bahsetmek mümkün değildir. Aslında yine bir Türk halkı olan Tuna boyu Bulgarlarının durumu bize etnosun adının taşınmasının kültürel kimliğinin taşınması anlamına gelmediğini gösteren ilgi çekici bir örnektir. Türk dilli olan Tuna Bulgarları, dillerini unutup Slavlaşmışlar; hâlâ Bulgar etnonimini taşımakla birlikte tarihsel Bulgar kimliğini kaybetmişler; yeni, Slavyen bir halk olarak ortaya çıkmışlardır.

Bütün bu söylediklerimizin özeti olmak üzere şunu ifade edebiliriz : Dili, bir toplumun kültürel kimliğini mümkün kılan bir varlık-alanı olarak görüyoruz. Ancak bu varlık alanı toplumsal olanı dışından değil içinden sarıp sarmaladığı, onun biçimini aldığı için, dile baktığımız zaman toplumun ne olduğunu da görebiliriz. Bu durumda kültürel bir kimlik sahibi olarak

Türkler gelecekte şu iki yoldan birine girmiş olacaklardır : Türk dilli ve tarihsel Türk kültürel kimliğini taşıyan bir toplum olmak veya Türk dilli olmayan bir toplum olmak. Ben tarihsel kültürel kimliğin taşıyıcısı olan dilini unutup da yine de bu tarihsel kimliği doğal akışı içinde sürdüren bir topluluk bilemiyorum.

Artık buradan itibaren şu soruya cevap aramalıyız: Bir dilin hayatiyetini mümkün kılan şartlar nelerdir?

Yukarıda dedik ki, dil bir toplumu sarıp sarmalar, onun biçimini alır. Bu aslında şu demektir : Dil bir toplumun aynasıdır. İnsan başarılarının tümü dilde bir karşılık bulur; çünkü herhangi bir “şey”in varlık alanına çıkabilmesi ancak dilsel varlık-alanında karşılığının olması ile mümküdür.

“Gösteren”i olmayan bilinemez. Eğer bir şey varsa göstereni vardır, yani dilsel göstergeler sisteminde yerini almıştır. Şu hâlde biz toplumun diline, dil kategorilerine bakarak kimliği ve kültürünün niteliği konusunda açık bilgiler edinebiliriz. Demek ki, dil nasıl bir toplumun varlığını mümkün kılıyorsa, toplum da başarılarıyla dilini geliştirmektedir. Şu halde eğer bir dilin zenginliğinden, gücünden söz ediyorsak, aslında o dille iletişim kuran toplumun zenginliğinden ve gücünden yahut fakirliğinden, zayıflığından söz ediyoruz demektir.

11. yüzyılda yaşayan İslâm âlimi İbn Hazm, dillerin güçlü ve zengin oluşuyla o dili konuşan toplumların siyasî ve iktisadî durumu arasında bir doğru orantı bulunduğunu söyler. İnsanlık tarihi ve günümüzdeki durum bu görüşü kuvvetle desteklemektedir : Siyasî ve iktisadî güç, bilhassa bir arada olduğunda o toplumun dili güçlenmekte, kavramsal genişliği artmakta, diğer diller üzerindeki tesir alanı genişlemektedir.

Kendi tarihimize bakarsak, Türklerin nihayete ermekte olan ikinci bin yılda güçlü bir şekilde tarih sahnesine çıktığını, siyasî güçlerinin artmasına paralel olarak dillerinin de güçlendiğini, kavramsal zenginliğini artırdığı gibi, tesir coğrafyasını da genişlettiğini görürüz. İkinci binin başlarında Anadolu’da Türkçe konuşulmazken yaklaşık dört yüz sene içerisinde Türkçe bütün Anadoluya, Balkanlara hakim olmuş; Arabistan, Kuzey Afrika, Yunan yarımadası Türkçe konuşulan veya Türkçenin ortak dil olduğu alanlar hâline gelmiştir.

Bu imkânı Türkçeye sağlayan, onu konuşan toplumun enerjisi, üstün başarıları olmuştur. Toplumun başarılarının azalması dilin gücünü zayıflatan unsurlar arasında yer almaktadır. Elbette gelecekte Türkçenin ne olacağı Türklerin ne olacağından, gelecekteki Türkçenin gücü yine gelecekteki Türklerin gücünden bağımsız olarak ele alınamaz.

Birkaç yüzyıldır Türkçe, Türklerin siyasi varlık alanlarının daralmasına paralel olarak daralıp küçülmekte, etki alanını azaltmakta. Örnek olarak 18. veya 19. yüzyılı ele alırsak kendi zamanında Türkçe olarak nitelenen herhangi bir metin -bugünlerde terkedilmekte olan bir söylemle- Adriyatikten Çin seddine kadar uzanan bir dolaşım alanı bulabiliyordu kendine. Belgrad’dan yola çıkan biri anılan coğrafyayı sadece Türkçe konuşarak gezebiliyordu.

Bugün ise dünya coğrafyası değişmiş, bu coğrafyada Türklerin oynadığı rol küçülmüş; “Türkçe” yalnızca Türkiye’de konuşulan dili ifade eder olmuştur. Orta Asya ve deşt-i Kıpçakta yaşayaşn halklar Stalinci uygulamalarla Türk olmaktan çıkarılmış Tatar, Kazak, Kırgız, Azerbaycanlı olmuşlar; her birine ayrı bir ulusal kimlik, yerel bir dil, özgün birer alfabe verilerek bütünden uzaklaştırılmışlardır. Bizim entellektüellerimiz de anılan coğrafyada Türk dilli halkların yaşadığını son on yılın gelişmeleri sayesinde farketmiştir. Bugün herhangi bir Türkçe metnin yukarıda anılan coğrafyada tedavülü mümkün görünmüyor.

Burası temiz ve canlı olduğu sürece toplum üretken ve sağlıklı olur. Dilin gücünü belirleyen de felsefî düşüncenin ve bilimsel üretkenliğin gücüdür. Bu alanlarda üretken olmayan, tembel olan bir toplum elbette ihtiyaçlarını başka toplumların üretimlerini tüketerek karşılamak zorunda kalır.

Üretmeden tüketmek siyasî ve iktisadî alanda olduğu gibi dil alanında da bir büzülmeye, giderek yok olmaya götürür. Felsefe ve bilim üretmeyen bir toplum önce kelimeler almaya başlar; sonra kendi dilini yetersiz görüp dilini değiştirmeye kalkışır. Başdöndürücü bilimsel gelişmelerin yaşandığı günümüz dünyasında tek tek kelimeleri, kavramları karşılamaya, çevirmeye kalkışmak çoğu zaman onları üretmekten daha yorucu bir iş halini almakta ve bunun yerine bu başarıların ortaya konulduğu dillerin kullanımı gündeme gelmektedir.

Türkçenin geleceğini bu açıdan değerlendirirsek iç açıcı bir manzarayla karşılaşamayız : Türkiye’de hâlâ bir felsefe geleneği kurulmuş değildir, güçlü bir felsefî faaliyetten söz etmek mümkün görünmüyor. Felsefeci gibi görünenlerin çoğu aslında bu işe hevesli aydınlar.

Bunun sebeplerini elbette siyasal yapının özgür düşünceyi kısıtlayıcılığında arayabiliceğimiz gibi, entellektüel tembellikte ve dahası felsefî geleneğin olmayışında aramak da mümkündür. Netice olarak, orijinal teorilerle, yeni kavramlarla Türk entellektüellerinin, bilim adamlarının ufkunu açacak bir felsefî başarıdan bugün için yoksunuz. Buna bağlantılı olarak bilim üretimimizin de dünyayla kıyaslandığında yok mesabesinde olduğu görülüyor.

Güçlü bir dil olduğu kabul edilen İngilizce ile bu noktada bir karşılaştırma yapmakta fayda var : Bilgisayar teknolojileri ile ilgili çalışmalar aşağı yukarı Kırklı yıllarda başlamış, günümüze gelindiğinde bu çalışmalar İngilizceye orta büyüklükte bir sözlük hacminde yeni kelime veya anlam kazandırmıştır. Yine uzaya araç gönderme ile ilgili çalışmaların İngilizceye getirisi on beş bin kelime civarındadır. Biz ise bu zamanı kısır siyasî çekişmeler ve çatışmalarla doldurduk.

Bugün bu devasa sözvarlığına karşı tercümeden başka bir yol bulamıyoruz. Oysa iş tercümeyle, kelimelere karşılık bulmakla olacak gibi görünmüyor. Şu hâlde diyebiliriz ki, Türkçenin geleceğini belirlemede önümüzdeki yüzyılda felsefî düşünceye, dahası her türlü düşünceye ne kadar özgürlük tanınacağı, bilimsel özgürlük ve üretkenliğin ne derece mümkün olacağı, önemli bir etken olacaktır.

İnsanların ana dillerini edinmeleri çocukluktan başlayıp devam eden bir süreçtir. Dil edinimi belki yaklaşık olarak ergenlik çağının sonlarında, üniversite yıllarında büyük ölçüde tamamlanmış sayılabilir, ama sona ermez. İnsan ölünceye kadar dilini öğrenmeye, geliştirmeye devam eder. Asıl dil eğitiminin ise iki safhası vardır : Birincisi ve aslî olanı okul öncesi, ikincisi ise okul dönemi. Hepimiz ana dilimizin temelini ailede, sokakta öğreniriz.

Okulda bize öğretilen okuma yazmanın dışında standart dildir. Okul bize felsefî ve bilimsel düşünceye hazırlayan bir dil başarısı kazandırır. Bilim ve kültür kavramlarının birçoğunu okul döneminde ediniriz. Okul döneminde iyi bir dil eğitimi almamış bireyin o dilin standardını elde etmesi, kültür kavramlarını bilmesi mümkün olmaz. Türkçenin geleceğini anlamaya çalışırken işte okul dönemindeki bu dil eğitimi meselesine de bir projeksiyon tutmamız gerekir. Burada iki durumla karşılaşıyoruz : 1) Türkçenin öğretilmesi 2) Öğretim dilinde Türkçeden uzaklaşma.

Bu maddeleri kısaca ele almak istiyorum. Türkçenin öğretilmesi konusunda eğitim ve öğretim aygıtımızın pek de başarılı olduğu söylenemez. Liseyi bitiren bir öğrencinin zengin bir Türkçe dağarcığına ve Türkçe kullanım kapasitesine sahip olduğunu söylemek son derece zordur. Bırakalım konuşmayı, sadece kaligrafi konusu olarak yazı yazmada bile bir standart tutturulabilmiş değildir.

Orta halli bir öğrenci kendini güzel Türkçe ifadelerle anlatmaktan, birazcık edebî ve felsefî tat verilmiş söylemleri anlamaktan mahrumdur. Daha birkaç yıl öncesine kadar ilkokul öğrencileri yoğun bir sınav baskısı altında beş yıllarını test çözmekle geçiriyorlar, ne doğru dürüst bir kompozisyon yazıyor, ne de tahtaya çıkıp herhangi bir konuda konuşma konusunda eğitiliyorlardı. Bugün de durum çok değişmiş değildir. Kırk elli kişilik sınıflarda bir Türkçe öğretmeni hangi düzeyde dil eğitimi verebilir ki?

Bundan daha da vahim olan bir durum, yabancı dille eğitim virüsünün bugün ilkokullara, hatta anaokullarına kadar yayılmış olmasıdır. Devlet paradoksal bir biçimde kendi varlığını tehdit edebilecek bir gelişmeye kendisi destek vermekte, yabancı dille eğitim yapan okullar açmakta; hatta hep tenkit edilen Cumhuriyet öncesi medreselerinde bilim dilinin Türkçe olmayışı durumu yeniden yaratılmaktadır.

Bugün yabancı dille eğitimde şöyle bir duruma ulaşılmış bulunuluyor : Yabancı dille eğitim o eğitimi veren kurumlara itibar kazandırmakta ve Türkiye’nin en itibarlı üniversiteleri de yabancı dille eğitim vermektedir. Bu üniversiteler arasında ODTÜ’yü, Boğaziçi’yi, Bilkent’i, Koç, Sabancı gibi özel üniversiteleri saymalıyız. Bunlar devlet aygıtının başında oturacak birinci sınıf aydınları, teknokratları yetiştirmektedirler. Gazetelerin “İnsan Kaynakları” sayfalarında neredeyse Türkçe ilan yok gibi. Bir toplumun kendi dilini bırakıp da başka bir toplumun / üstün gördüğü bir toplumun diliyle eğitim yapmasındaki yıkıcı ve kahredici aşağılık kompleksini bir yana bırakalım.

Böyle bir eğitim sistemi asıl Türkçe bilim dilinin, terminolojisinin yok olmasına sebep olmaktadır ki, bilim diline yukarıda verdiğimiz kıymet göz önüne alındığında son derece zararlı sonuçlar doğurması kaçınılmazdır. Yabancı dille eğitim gören veya veren bilim adamları kendi buluşlarını bile bu yabancı dil aracılığıyla isimlendirmekte, Türkçe adların onları bilimsel alanın dışında bırakacağını düşünmektedirler.

Bir işadamı niçin yabancı dilde ilan verir? Elbette yabancı dili iyi bilen eleman istihdam etmek için. Sonra da bu elemandan o yabancı dili kullanmasını ister. Bugün birçok büyük şirkette iletişim dili Türkçe değildir. Gününün sekiz on saatini yabancı dil ortamında geçiren adamın ana dili güdükleşmekte, hele ailelerde eşlerin ikisi de iyi derecede yabancı dil biliyorsa iş Türkçeyi bırakıverme noktasına varmaktadır.

Benim vaktiyle “Livaneli sendromu” olarak isimlendirdiğim bu durumda birey artık yabancı dilin kelimelerini günlük hayatın bir parçası olarak algılamakta, Türkçesi gerektiğinde “Aham, buna ne derlerdi Türkçede?” gibi ifadelere başvurmaktadır. Tepeden başlayan bu Türkçeden kaçışın sonuçları elbette Türkçe ve Türk kimliği açısından hayırlı olmayacaktır. Sözümüzün başında vermeye çalıştığımız teorik yaklaşımda ifade ettiğimiz gibi, dil kültürel kimliğin ne olduğunu belli eder; eğer dilinizi terkederseniz kültürel kimliğinizi de terketmiş olursunuz.

Bu olumsuz tablonun ardından kendimce iyi bulduğum haberlere geçiyorum :

Bugün Türkçe son yıllarda Türklerin iktisadî ve siyâsî sıçramalarına paralel olarak kendine yeni imkân alanları keşfetmiştir. Herşeyden önce Avrupada yaşayayan TC vatandaşı insanları Türkiye Türkçesinin etki alanını ve gücünü artıran unsurlar olarak değerlendirmek gerekir.

Sovyetlerin dağılmasından sonra ortaya çıkan durum da Türkçe için yeni imkân alanları aşmıştır. Burada Türkçe derken Türkiye Türkçesini kastediyorum. Buralarda açılan resmi ve özel okullarda yüzlerce insan Türkiye Türkçesini öğreniyor.

Türkçe bir metnin anlaşılabilirlik alanı hızla genişliyor. Eğer Türkiye Türkçesi iyi işlenir, uygun araçlar oluşturulabilirse Türk dünyasındaki ortak iletişim aracı olması muhtemeldir. Uydu üzerinden yayın yapan onlarca televizyon ve radyo kanalı Türkçenin hayat süresini uzatan, onu destekleyen, etki alanını genişleten birimler değerindedir.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Taksim”deki Atatürk Kültür Merkezi, Salı akşamı muhteşem bir törene ev sahipliği yaptı.

Yüreği Türkçe sevdâsıyla, gönlü Türk dilinin muhabbetiyle dolu olan yüzlerce meraklının doldurduğu salonda dilimiz konuşuldu, tarihî birikimi ve geniş coğrafyadaki te”siri üzerinde duruldu, yeryüzündeki gücüne temas edildi. Türk Kültürüne Hizmet Vakfı”nın üç yılda bir düzenlediği “Türk Dünyası Türk Dili Şeref Ödülleri”nin üçüncüsü AKM”de sahiplerine verildi.

Törende Türk dilini dünyada en iyi kullanan beş akademisyen ve yazar Prof.Dr. Kâmil Veli Nerimanoğlu (Azerbaycan), Prof. Dr. Giuli Alasania (Gürcistan), Prof. Dr. Cevat Heyet (İran), Prof. Dr. Lars E. A. Johanson (İsveç) ve Prof. Dr. Tadeusz Majda (Polonya)ydı.Ödül, Türkçe”yi dünya dili seviyesine yücelten Türkolog, düşünür ve edebiyatçılardan beşine şükrân nişanesi olarak veriliyor.

Bugüne kadar 15 şair, yazar ve akademisyene bu seçkin armağan dağıtıldı. “Türkçe”nin dünyanın en çok konuşulan beşinci dili olduğunu” vurgulayarak açış konuşmasına başlayan vakıf başkanı Dr. Metin Eriş, “Türk dili ebediyete uzanan çizgide olacak. 4 bin yıllık tarihinden aldığı güçle, gelecek asırlara da mührünü vuracaktır.” diyerek sözlerini tamamladı.

Daha sonra kürsüye gelen Milli Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik, bir topluluğu millet yapan en büyük faktörün dil olduğunu vurguladı ve Türkçe”ye daha fazla sahip çıkılması gerektiğini söyledi. Prof. Dr. Kâmil Veli Nerimanoğlu, Türk dilinin farklı lehçelerinden bahsederken ortak dilin Türkiye Türkçesi”nin zenginliğiyle sağlanabileceğine dikkat çekti.

Nerimanoğlu”nun bir sözü temenniden ziyâde, bir müjde gibiydi: “Birleşmiş Milletlerin 7”nci dili Türkçe olacaktır.” Prof. Dr. Giuli Alasania, hayatının en büyük ve en değerli ödülünü kabul ettiğini belirtirken sempatik davranışlarıyla dinleyicilerden takdir topladı. Prof. Dr. Lars E. A. Johansan ise, Türk diliyle uğraşmanın kendisinde bir “meftuniyet” meydana getirdiğini söyledi ve ekledi: “Bu meftunluk, bu sevda, bu aşk 20”li yaşlarımdan beri bende devam ediyor.

Türkoloji ve bendeniz yıllardan beri birbirine sâdık kalmış yârlarız.” Prof. Dr. Tadeusz Majda ise, Türkçe”nin kendisini büyülediğini belirttikten sonra şu itirafta bulundu: “Türk kültürü ve Türk dili beni öylesine büyülemiştir ki, ona harcadığım 50 yıl için hiç pişmanlık duymadım.” Bana göre gecenin yıldızı İran”dan dâvet edilen değerli ilim adamı Prof. Dr. Cevat Heyet”ti.

Türkoloji”nin İran”daki bânisi Cevat Heyet”in Türkçe”ye olan aşkını dile getirdiği konuşma, göz yaşartacak nefâsetteydi: “İran”da Pehleviler zamanında dilim yasak olmuştur. Kültürüm inkâr edilmiştir. Bu yüzden Türk diline olan aşkım, hıncımdan doğmuştur.” Tıp tahsilini Türkiye”de yapan ve genel cerrah olarak yetişen ilim adamı, “Babam beni Türkiye”ye sadece tıp tahsili yapmak için göndermemiş, aslında Türk tarihini ve edebiyatını öğretmek için yollamıştır.” İlerlemiş yaşına rağmen babacan davranışları, rind tavrı, esprili sözleri ve güzel konuşmasıyla misafirlerin gönlünde taht kuran Heyet, “Dil insanlığın işaretidir, irtibat vasıtasıdır.

Dil olmadı mı millet de olmaz. Dil öldü mü millet de ölür” dedi. Zaman zaman hâtıralarını anlatan Cevat Bey”in bir anekdotu vardı ki oldukça mühim ve kayda değer bence. İlim adamı, önce Şemsettin Sâmi”nin Kâmus”ül Âlam”ı üzerinde uzun uzun durdu. Kâmus”ul Âlam”ın kendisine babasından armağan kaldığını belirten Cevat Heyet, şunu söyledi: “Kütüphanemde 500”den fazla sözlük ve ansiklopedi var. Hiç birinde bulamadığım kelime ve kavramları Kamus”ul Âlam”da buluyorum.” Böylece, bu dev eserin hâlâ aşılamadığını belirtmiş oluyordu. Prof. Dr. Cevat Heyet”in alkışlar ve sevgi gösterileri arasında tamamladığı konuşmasının son cümleleri şöyleydi: “Bu dili biz yapmadık. Türkçe asırlardır yapılıyor. Dilciler ancak yol gösterir.

İyi öğrenelim, doğru öğretelim, sahip çıkalım, kadrini bilelim. Beş dil biliyorum, vallahi bunların en güzeli Türkçe”dir.” Program, barkovizyon gösterimleri ve her ülkenin müziği ile dinleyicileri âdeta büyüledi. Hele Gürcü müzik grubu, salondakilerin heyecanını doruğa çıkardı. Üç saat süren sanat yolculuğu nefisti doğrusu.

Konuşmaları ve müzikleri nefeslerimizi tutarak tâkip ettik, Türkçe”ye daha bir gönül bağlamış olarak salondan çıktık. Bu programı müşterek olarak hazırlayan T.C.Kültür Bakanlığı, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı ile Çamlıca Kültür ve Yardım Vakfı”nı kutlarken bir hususa işaret etmek isterim.

Ne yazık ki pek çok kültür sanat programı sessiz sedâsız yapılıyor. Görüştüğüm pek çok kültür adamı ve edebiyatçının bu programdan haberi yoktu. Güzel bir hizmette bulunuyorsanız, iyi bir faaliyet düzenliyorsanız insanları haberdâr edeceksiniz ki gelsinler, çalışmalarınızı görüp takdir etsinler, sonra size teşekkür etsinler.

Üç yılda bir tertip edilen bu programa izdiham derecesinde katılım olmalıydı. Ne yazık ki, salonun ancak yarısı dolmuştu. Vakıflarımız, kültür sanat müesseselerimiz, faaliyetlerini duyurmakta yetersiz kalıyorlar. Bu meseleyi mutlaka çözmeliler.

Son söz, böyle bir gecede Türk müziği, daha ağırlıklı olmalıydı diye düşünüyorum. Sanat mûsikîsi ve halk müziği baskın çıkmalı, arada tasavvuf ile mehter müziğinden örnekler sunulmalıydı. Herşeye rağmen, Türkçe”nin ihtişamına lâyık güzel bir gece yaşandı.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Büyük Türk gezgini Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si, abartmalı yanlarına karşın coğrafya, tarih, etnografya, folklor… bakımlarından üzerinde durulmaya değer büyük bir eserdir.

Sağlam bir gözlem yeteneğine sahip olan Seyahatname yazarı, yalnız coğrafya, tarih, etnografya bilgileri vermekle kalmayarak, eserinin birçok yerlerinde yerli diller üzerine topladığı bilgi ve verilere de yer verilmiştir. Örneğin Seyahatnamemde yazar, Abaza dili, Kaytak dili, Gürcü dili, Mingrel dili, Arap dili, Türkmen dili, Dob-ruca Tatarlarının dili, Tiflis Kürt dili, Rus dili, Sırp dili, Boşnak dili, Hırvat dili, Venedik İtalyancası, Macar dili, Alman dili, Kırım Tatarlarının dili, Nogay dili, Kalmak dili … üzerinde durmuştur.

Evliya Çelebi’nin bu diller üzerine vermiş olduğu bilgi ve verilerin büyük bir bölümü işlenmiş, değerlendirilmiştir. Özellikle onun Kafkas dilleri üzerine verdiği bilgiler önemle ele alınmıştır. Çünkü Seyahatnamemde Kafkas dilleri üzerine verilen bilgiler, bu dillerin en eski yazılı belgeleri arasında yer alıyordu.

Yalnız, Kafkas dilleriyle ilgili olarak Evliya Çelebi’nin işlediği bir “suç” üzerinde durmak gerekir.
Evliya Çelebi’nin eserinde Dağıstanlı Kaytakların dili üzerine küçük bir liste vardır. Daha çok hayvan adlarını kapsayan bu liste, Kaytak dili ve Kaytak tarihi ile uğraşanlar için her bakımdan ilginçtir. Bu bakımdan bilginler Evliya Çelebi’nin Kaytakça listesi üzerinde sık sık durmuşlardır.

Evliya Çelebi’nin verdiği Kaytakça söz listesi ilk kez W. Barthold’un gözüne çarpmıştır. Barthold, K voprosu o proisxojdenii kaytakov (Etnografiçeskoe Oboz-renie LXXXIV – LXXXV, 1910, 37 – 45) adlı yazısında, Evliya Çelebi’nin verdiği bilgileri B. Ya. Vladimircov’un yardımıyle çözmüştü. Bu çözümlere dayanan bilgin, Kaytak dilinin bir Moğol diyalekti olduğu inancına varmıştı.

G. J. Ramstedt’in 1911’de çıkan küçük yazısı (K voprosu o kaytakax. Etnografiçeskoe Obozrenie LXXXVIII – LXXXIX, 1911, 239 – 240), bu konuda yeni bir şey getirmemiştir. Buna karşılık, Hamdullah Kazvinî’nin Nüzhetü’l-kulûb adlı eserindeki Moğolca sözleri yayan N. Poppe (Mongol’skie uazvaniya jivotnix v trude Xamdallaxa Kazvini. Zapiski Kollegii Vostokovedov I, 1925, 195 – 208) Moğol dili uzmanlarına Evliya Çelebi’nin Kaytakça listesi için yeni olanaklar vermişti. Bir yandan Poppe’nin verilerine, bir yandan da kendi birleştirmelerine dayanan P. Pelliot (La pretendu vocabulaire deş Kaitak du Daghestan. Journal Asiatique 1927, I, 279 – 294), Kazvinî’nin Moğolca verileriyle Evliya Çelebi’nin Kaytakça sözleri arasında köklü bir karşılaştırma yaptıktan sonra, Kaytakça verilerle Kazvinî’nin verdiği Moğolca biçimler arasında kuşkulu benzerlikler (ressemblances inguietantes) bulunduğunu belirtmiştir (294. s.).

Bundan sonra J. Stephenson, Kazvinî’nin eseri üzerine yeni bir çalışma yaymıştı (The Zoological Section of the Nuzhat-ul-Qulüb of Hamdullah al-Mustaufî al-Qazwînî. London, 1928). Pelliot, Poppe’nin eski yazışma ve Stephenson’un ortaya koyduğu yeni gereçlere dayanarak, NüzhetÜ’l-kulûtfAaki Türkçe ve Moğolca sözleri uzuıı açıklamalarla tekrar yaydı (Leş Formes turques et mongoles dans la nomen-clature zoologique du Nuzhatu’l-kulûb. Bulletin of the School of Oriental Studies VI, 1931, 555 – 580). Pelliot’nun yeni araştırmaları sonunda Evliya Çelebi’nin Kaytakça listesiyle bu eserdeki Moğolca biçimler arasında varlığından söz açtığımız benzerlikler de arttı. Bu benzerlikleri göz önüne alan yazar, Evliya Çelebi’yi Kaz-vinî’yi “yağma etmek”le suçladı: “Deş â present je considere qu’Evliyâ Celebi a froidement pillt; Kazwînî.” (580. s.)

Büyük Fransız bilgininin haklı eleştirmeleri karşısında, eski eserlerden aldığı bilgileri kendi gözlemi gibi göstermekten çekinmeyen Evliya Çelebi’yi savunacak değilim. Yalnız, onun Abaza, Gürcü, Mingrel, Arap, Kürt, Tatar, Rus, Sırp, Boşnak, Hırvat, Macar… dilleri üzerine Verdiği bilgilerin her bakımdan sağlam olduğunu belirtelim. Bu diller üzerinde duran gezginin doğrudan doğruya kendi gözlemlerine dayandığı anlaşılıyor.

Bu bakımdan sağlam bilgiler veren bu küçük sözlüklerin bir bölümü uzmanlarca işlenmiş, değerlendirilmiştir. Örneğin R. Bleich-steiner, Evliya Çelebi’nin Seyaftatraame’sinde Kafkas dilleri üzerine verilen dil örnekleri üzerinde durmuştur (Die kaukasischen Sprachproben in Evliya Ğelebi’s Seya-hetname. Caucasica XI, 1934, 84 – 126). S. S. Djikiya, Evliya Çelebi’nin Mingre) ve Gürcü dilleriyle ilgili verilerini toplamıştır (Evliya Çelebi o mingrelskom i gruzin-skonı yazıkax.

Sovetskoe yazıkoznanie II, 1936, 109-128). Bundan sonra Djikiya, Evliya Çelebi’nin Lazlar ve dilleri üzerine verdiği bilgileri de gözden geçirmişti (Evliya Çelebi o lazax i lazskom yazıke. İberiyskokavkazskoe yazıkoznanie VI, 1954, 243 – 256). H. J. Kissling, Evliya Çelebi’nin Almanca örnekleri üzerinde durduğu gibi (Einige deutsche Sprachproben bei Evliya Celebi. Leipziger Vierteljahrschrift für Südosteuropa II, 1938, 212 – 220), L. Ligeti de onun Macarca veri ve örneklerini değerlendirmiştir (Evliya Cselebi magyar szöjegyzeke. Magyar Nyelv LXVII, 1971, 394 – 409).

Evliya Çelebi’nin eserinde Dobruca ve Kırım Tatarlarının dili, Nogay dili, Türkmen dili gibi Türk dilleri üzerine bilgi verdiğini yukarıda belirtmiştim. Bu küçük

örnekler yanında gezginimiz Anadolu ağızlarına da değinmiş, yerli halk arasında kullanılan birtakım sözleri yazmıştır. Benim bildiğime göre, Evliya Çelebi’nin “Tosya, Bolu, Dörtdivan Türklerinin lisan ve lehçeleri” konusunda sıraladığı örnekler, onun Anadolu ağızları için verdiği en zengin sözlüktür. Seyahatname yazarının dağınık olarak verdiği sözler gibi, bu sözlük de şimdiye değin Türk dili ve Türk diyalektolojisi bakımından değerlendirilmemiştir. Seyahatname’de dağınık olarak verilen yerli sözlerin toplanması, işlenmesi uzun sürer. Ancak, Tosya, Bolu ve Dörtdivan Türklerinin dilleri üzerine verilen örnekler, Anadolu diyalektolojisi bakımından kolaylıkla değerlendirilebilir.

Seyahatname1 mu Ahmet Cevdet baskısında Tosya, Bolu, Dörtdivan ağzı sözlüğü olduğu gibi verilmiştir (II, 175-176. s). Zuhuri Danışman baskısında ise bu sözlük yeni yazıya çevrilmiştir (3. kitap 174 – 157. s.) Danışman, Evliya Çelebi’nin verdiği sözlerin okunmasında büyük güçlüklerle karşılaşmıştır. Bu bakımdan küçük bir notta, bu sözlerin doğru olarak yeni yazıya çevrildiğini iddia edemeyeceğini belirtmiştir.

Bu sözlükteki verileri değerlendirirken Evliya Çelebi Seyahatname’sinin bütün yazmalarını göz önünde tutmak gerekir. Bu büyük eserin birkaç yazması vardır. Ahmet Cevdet baskısı Millet Kütüphanesindeki Pertev Paşa yazmasına dayanmaktadır. Danışman, Topkapı Sarayında Bağdad Köşkü kütüphanesinde bulunan yazmayı kullanmıştır.

Bu bildirinin dar çerçevesi içinde bütün bu örnekler üzerinde birer birer duru-lamayacağı açıktır. Bu bakımdan Evliya Çelebi’ye borçlu olduğumuz bu sözlüğün kapsam ve değerini belirtirken ancak birkaç örnek vermekle yetineceğiz.

Evliya Çelebi’nin yabancı dilleri tanıtırken tuttuğu belirli bir yol vardır. Yazar, önce l’den başlayarak 15’e, 20’ye değin sayı adlarının yabancı dildeki karşılıklarını verir, sonra ekmek, su, şarap gibi yiyecek ve içeceklerin adlarını sayar. Yabancı diller üzerine verilen bilgiler, birtakım sorularla sona erer. Sırpça, Hırvatça, Gürcüce, Mingrelce gibi diller konusunda verilen örnekler bu plana göre düzenlenmiştir. (Bildirimin başında sözünü ettiğim Kaytakça sözlüğün yapısı bu plandan farklıdır. Bu sözlükteki örneklerin Hamdullah Kazvinî’nin eserinden olduğu gibi alınmış olması, yazarın, dillerin tanıtılmasında uyduğu plandan ayrılmasına yol açmıştır, sanıyorum.)

Evliya Çelebi’nin Tosya, Bolu, Dörtdivan ağızlarının özelliklerini belirtirken de yabancı diller için kullandığı plandan ayrıldığı göze çarpıyor. Yazarın Anadolu ağızlarını tanıtırken bu yoldan uzaklaşması doğaldır. Türk ağızlarında s ayı adlarında bir başkalık söz konusu değildir. Bu bakımdan yazar, Türk ağızlarının özelliklerini belirtmeye çalışırken sayı adlarını saymaktan çekinmiştir. Nitekim Güney-doğu Anadolu Türkmenlerinin dilinde kullanılan özel biçimleri verirken sayı adlarını anmamış, bunun sebebini de açık açık söylemiştir: “Türkman dilinde hesaplar bildiğimiz gibi “bir”, “iki”, “üç” vesairedir, ama “diğer kelimat ve tabirleri” “bir nebze” verilmiştir.

Evliya Çelebi’nin “Tosya, Bolu, Dörtdivan Türklerinin lisan ve lehçeleri” adı altında verdiği sözlükle ilgili olarak üzerinde durulması gereken en önemli sorun, verilen örneklerin gerçekten bu ağızlarda kullanılıp kullanılmadığı sorunudur. Bu soruna olumlu bir karşılık vermek gerekir. Sözlükte verilen biçimlerin büyük bir bölümü bugün de Tosya, Bolu ve Dörtdivan çevrelerinde kullanılmaktadır. Evliya Çelebi’nin listesinde bugün yalnız bu ağızlarda kaldığı anlaşılan birkaç örnek de vardır. Örneğin Evliya Çelebi, Tosya, Bolu ve Dörtdivan ağızlarında kullanılan yemiş adlarını sıralarken “kiraz”, “kiraz kurusu”, “incir” anlamına gelen adlar yanında kişne (veya gişne) biçimini veriyor ve bunun “vişne” anlamına geldiğini belirtiyor.

Vişne biçiminin Anadolu ve Rumeli ağızlarında kullanıldığını biliyoruz. Öbür Türk diyalektlerinde kullanılmayan bu sözün komşu dillerden alındığı açıktır. Bizim için ilginç olan, yazarın verdiği kişne biçimidir. Dialectologique sözlüklerimizde kişne (veya gişne) biçimi verilmemiştir. Ancak, Evliya Çelebi’nin vermiş olduğu bu biçimin varlığından şüphe edilemez. Öğrencilerim, bu biçimin Bolu köylerinde bugün de kullanıldığını bildirdiler. Böylelikle Evliya Çelebi’ye borçlu olduğumuz bu verinin Bolu ağzında kullanıldığı anlaşılmış oldu.

Evliya Çelebi’nin listesinde “ağaç bardak” anlamına gelen boduç biçimi de geçer. Bu, Anadolu ağızlarında yaygın olarak kullanılan bir biçimdir. Bu sözün Sinop, Samsun, Ordu, Giresun, Zonguldak, Çankırı, Kastamonu, Çorum, Tokat, Yozgat, Amasya, Bolu, Bursa, Afyon, Bilecik, Denizli, Aydın, İsparta, Muğla, Kütahya, Konya, Niğde, Ankara, Sivas, Kayseri, îçel, Antalya… illerinde kullanıldığını biliyoruz. Bilecik, Kütahya, Balıkesir, İsparta, Konya, Niğde, îçel, Adana illerinde boduç yanında melalhetique bocut biçimi de vardır. Buna göre, Evliya Çelebi’nin verdiği boduç da Tosya, Bolu, Dörtdivan ağzında kullanılan sağlam bir veridir.

Evliya Çelebi, Tosya, Bolu, Dörtdivan Türkleri arasında “güneş” anlamına gelen çoğaç biçimini de vermiştir. Dialectologique sözlüklerimize göre çoğaç, Bolu, Konya, Denizli, îçel illerimizde kullanılan bir biçimdir. Bunlardan başka, bu sözün Anadolu’da çuvaş biçiminde kullanıldığını da biliyoruz. Bu Türkçe sözün eski kaynaklarda kullanıldığına da tanık oluyoruz. Bu duruma göre, Evliya Çelebi’nin verdiği çoğaç da bu bölge ağızlarının malıdır. (Evliya Çelebi, Seyahatnameydin başka bir yerinde Kastamonu bölgesi Türkleri arasında “bardak” anlamına gelen seyek biçiminin kullanıldığını da bildirmiştir. Boduç gibi, bu söz de Anadolu ağızlarında kalmış eski bir biçimdir.)

Seyahatname yazarının verdiği başka bir söz de apıştı sözüdür. “Sacayak” anlamına gelen bu biçimin Konya ve Eskişehir illerinde kullanıldığını biliyoruz.

Bunun yanında yazar, Tosya, Bolu, Dörtdivan çevresinde “sacayak”a üçbastı adının verildiğini haber veriyor. Bu adın Anadolu ağızlarında ve özellikle Tosya, Bolu, Dörtdivan çevresinde kullanıldığı açıktır. Ancak, öğrencilerim arasında bu biçimi bilenler çıkmadığı gibi, Bolu köylerinde yaptığım araştırmalarda da bu ada rastlamadım. Dialectologique sözlüklerimizde de bu ad verilmemiştir. Yalnız, Söz Derleme Dergisinde apıştı maddesinde “üçbastı” karşılığı da kullanılmıştır. (Anadolu ağızlarında sacayak yanında üçayak adı da kullandır.) İşte Evliya Çelebi’nin apıştı biçimi yanında saydığı üçbastı adı da anlam bakımından üçayak’tan farksızdır.

Evliya Çelebi’nin “araba’ anlamıyle verdiği gaŋlı biçimi de ilginçtir. Bu sözü bugün kağnı olarak kullanıyoruz. Ancak, Seyahatnamemde verilen biçim, bu sözün eski biçimine daha yakındır.
Evliya Çelebi’nin listesinde üzerinde durulmaya değer birtakım meyve ve sebze adları da vardır. “Muşmula” anlamına gelen döngel, “kestane” anlamına gelen dombak, “lahana” anlamına gelen kelem gibi.

Döngerin. Bolu, Denizli, İsparta, Ankara illerinde kullanıldığını biliyoruz. Samsun, Sinop, Bolu, Giresun… illerinde ise töngel olarak kullandır. (Anadolu’nun birçok yerlerinde döngel’e beşbıyık ve ezgil gibi birtakım adlar da verilir. Ancak, Evliya Çelebi Tosya, Bolu, Dörtdivan çevresi için yalnız döngefi vermekle yetinmiştir.)

Evliya Çelebi’nin verdiği dombak da sağlam bir veridir. Yalnız, dialectologique sözcüklerimizde bu biçim daha çok “şeftali”, “zerdali” veya “kayısı” olarak verilmiştir. Anadolu ağızlarında tombak (> dombak) yanında tüylü tombak, tüylü tombalak biçimleri de kullandır. Bunlardan başka, tombalak biçimi “domates” anlamına da gelir.

“Lahana” anlamına gelen kelem’e gelince: Kelemdin Bolu çevresinde kullanıldığını biliyoruz. Bundan başka, bu söz Safranbolu, İsparta, Kütahya, Denizli ve Kara-ağaç’ta da kelem olarak kullanılır. (Anadolu’nun kuzeybatı illerinde “lahana”ya dürme adı da verilir. Ancak, Seyahatname yazarının bu adı Tosya, Bolu, Dörtdivan Türkleri arasında duymadığı anlaşılıyor.)

Evliya Çelebi, “havuç” için kızıl ağaç, pürçüklü ve yer sapı adlarını sayıyor. Anadolu ağızlarında “havuç”un türlü adları vardır: badul (Konya), deber otu (Denizli, Bilecik), deper otu (Afyon, İsparta, Kütahya), teber otu (Afyon, Kütahya), teper otu (Ankara, Eskişehir, Uşak, Kütahya, İsparta, Bursa, Eskişehir, Aydın, Bilecik, Afyon, Antalya, Konya, Denizli, Çankırı, Bolu, Muğla, içel…), kızıl ot (Muğla, İsparta, Denizli), sarı ot (Denizli)… gibi. Yazarımızın vermiş olduğu kızıl ağaç biçimi bakımından kızıl ot ve son ot adları üzerinde durulmaya değer.

Pürçüklü biçimine gelince: Bu, Anadolu ağızlarında “havuç”a verilen en yaygın addır: Dialectologique sözcüklerimizde bu adın Bolu ilinde kullanıldığı belirtilmemişse de, bu ad Niğde, İzmir, Ankara, Çorum, Afyon, Sivas… illerinde pürçüklü, Kastamonu, Amasya, Bilecik, Tokat illerinde ise pürçekli biçiminde kullanılır.

Son olarak Evliya Çelebi “havuç”a bu çevrede yer sapı adının verildiğini bildiriyor. Sözlüklerimizde onun verdiği bu ada da rastlanmıyor. Ancak, yurdumuzda buna benzer birtakım adlar vardır. Örneğin yer otu (Kayseri, Konya, Çorum, Yozgat, Adana) adı her bakımdan yer sapı’na benzer bir addır. Kerkük’te kullanılan yer kökü adı ise yer sapı adına büsbütün yakındır. Anadolu’da “havuç”a yerebatan (Bile-cik>, yeregeçen (İsparta, Afyon), yerekaçan (İsparta) gibi adlar da verilir.

Evliya Çelebi “kereviz” için hanza veya hınza diye bir biçim de veriyor. Anadolu ağızlarında “kereviz”, çorduk (Kayseri, Konya), gelin parmağı (Amasya), kokar ot (Aydın) gibi adlarla anılır. Anadolu’da çorduk biçimi daha çok “ahlat” anlamında kullanılır. Gelin parmağı ise “kereviz” yanında “havuç” anlamına da gelir. Kokar ot’un da “kereviz”den başka “bir çeşit yaban otu” anlamında kullanıldığım biliyoruz. Ancak, Anadolu ağızlarında “kereviz” (veya “havuç”) anlamına gelen ve Evliya Çelebi’nin yazdığı veriye benzer bir biçime rastlayamadık.

Bunun gibi, “turp” anlamına geldiği bildirilen sepüger (veya sepüker) sözüne benzer bir söz de bulamadık. Yurdumuzda turp yanında acurga “yaban turpu” (Manisa), baştankara “kara turp” (istanbul) gibi birtakım sözler kullanılır. Ancak, bu sözlerle Evliya Çelebi’nin verdiği veri arasında bir bağ kurmak olanaksızdır.

Seyahatnamemde Evliya Çelebi Tosya, Bolu, Dörtdivan çevresinde rastladığı köpek türlerini de sırahyor: göblez “yavru köpek”, çomar “koyun köpeği”, mastı “fino köpeği”, tula “zağar”. Bu veriler arasında yazar, “tazı” anlamına gelen ilginç bir biçim de veriyor. Yazmalarda bu veri yetken (veya yitken) biçiminde yazılmıştır. Topkapı Sarayı yazmasında ise bu veri yetekez ( veya yetkez) olarak verilmiştir. Evliya Çelebi, Seyahatnamemin başka bir yerinde, Sarıkeçili dağında yaylayan Türkmenlerin dilini tanıtırken de bu sözü tekrarlamıştır. Atsız (Evliya Çelebi Seyahat-nâmesi’nden Seçmeler. II, istanbul, 1972) bu veriyi tigen diye okumuştur (239. s.). Ancak, bunun bizim üzerinde durduğumuz yetken veya yetfcez’den başka bir şey…

Kaynak: Bilimsel Bildiriler, TDK Yayınları, 1972

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Türkiye Bilişim Derneği tartışı ortamındaki bir konu, “Türkçe konuşan bir toplulukla yazışırken İngilizce kullanmanın anlamlı olup olmadığı”ydı. Yazışmalar sırasında tartışıya katılanlardan bir sayın üyenin “elmek” sözcüğünü kullandığını görünce merak ettim ve çevremdeki arkadaşlara sordum. “Elmek”, “elektronik mektup” anlamına geliyormuş ve şu anki Türk Dil Kurumu’nca (Atatürk’ün Türk Dil Kurumu değil) Türkçe terim olarak kullanılması öngörülüyormuş!

Önce kısa bir yanıt görüşü yazarak “…Elektronik Fransızca, mektup da Arapça olduğuna göre, Fransızcayla Arapçayı kısaltıp birbirine ekleyince Türkçe mi oluyor.?” diye sordum. Sonra hızımı alamadım, kendi kafamdan bir söz uydurup bir soru daha sordum. “…Hidrolik/Hydrolic terimiyle münakalat terimini kısaltıp ekleyince “hidmun” olur.

Şimdi acaba akışkan ortamda iletilen nesne anlamında yeni bir Türkçe terim icat etmiş olur muyum… ?! Baktım ki sağdan soldan destek ve yergi yazıları gelmeye başladı. Bunun üzerine bir yazı daha yazdım ve okuyanları “elmek” sözünün anlamsızlığı üzerinde düşünceye yönlendirmek amacıyla abuk sabuk yeni sözler uydurdum. Ana dili Türkçe olan 55 yaşında ben, “Türkçe” terim yaratmak uğruna kendimi paralarken, bakın ortaya neler çıktı :

Al sana “Türkçe” ( ! ) :

ELMEK (elektronik + mektup [Fransızca + Arapça]) “Türkçe” terim olarak öneriliyorsa ben de öneriyorum :

YELLENMEK (yellen + mektup [Türkçe + Arapça]) Havadan iletilen yazı.

HİDMUN (hidrolik + münakalat [İngilizce + Arapça]) Akışkan ortamda iletilen nesne.

MANTAR (manual + tarife [İngilizce + Arapça]) Elle yapılan listeleme.

DESTUR (design + turquoise [İngilizce + Fransızca] Türk işi (Türk tarzı) tasarım.

MOTHAF (mother + hafıza [İngilizce + Arapça) Ana bellek

SOLHAF (solar + hafıza [İngilizce + Arapça]) Güneş enerjisiyle çalışan bellek.

SOLBEK (solar + bekçi [İngilizce + Türkçe]) Güneş enerjisiyle çalışan belleğin koruma devresi.

MEZE (mechanical + zelzele [İngilizce + Arapça]) Yapay ortamda deprem test aygıtı.

RAKI (random + kışkırtma [İngilizce + Türkçe]) Şu anda benim yapmakta olduğum kışkırtma.

Şimdi dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta var. Türkçe terim olarak kullanılmak üzere yeni öneriler yapılmasına karşı değilim. Benim karşı olduğum “elmek” gibi saçmalıkların Türkçe terim olarak önerilmekte olmasıdır.

Dikkat edilecek olursa, bu konudaki derdimi anlatırken “…Yazdığım bu uydurma terimler de acaba ELMEK gibi bilişim terimleri arasında kullanılmak üzere uzmanlarca önerilecek mi..?” biçiminde yazıyorum. “…Tahrir ettiğim” diye başlayıp “…mütehassıslar tarafından tavsiye edilecek mi?” diye bitirmiyorum.

Ülkemizde, aydınlığa, bilime ve ilerlemeye karşı olan çevrelerin sıkça karşı çıktığı konulardan biri, Osmanlıca sözcüklerin Türkçe karşılıklarının bulunabilmesi çabasıdır. Üstelik bu çabaları gülünç gösterebilmek amacıyla ve sanki (Atatürk’ün) Türk Dil Kurumu öneriyormuş gibi bir kışkırtma altında “Gök Konuksal Avrat” (hostes), “Ulusal Düttürü” (Ulusal Marş) gibi tuhaflıklar kamuoyuna duyurulmuş ve (Atatürk’ün) Türk Dil Kurumu’nun çabaları karalanmak istenmiştir.

(Atatürk’ün) Türk Dil Kurumu’nun çabaları olmasaydı, biz “bilgisayar” yerine “komputer”-“kompütür”-“kompiter” gibi sözler yazıp kullanacak bunun nasıl yazılması gerektiğini tartışıyor olacaktık. (Bakınız; bugünkü TDK’den Hasan Eren, “İnternet mi, internet mi, Internet mi, ınternet mi?”) “İnternet”in Türkçesi “Genelağ”ı kullanmak ve bunu yaygınlaştırmak için çalışmak varken…

Daha da üzücü bir örnek vermek gerekirse bugün “…bir üçgenin alanı, kenarlarından biriyle o kenarının yüksekliğinin çarpımının yarısına eşittir.” yazabilenler, “..Bir müsellesin mesaha-i sathiyesi, dıllarından biri ile mezkur dılına ait irtifaının hasılı zarbının nısfına müsavidir.” Yazıp söylemeyi ve anlamayı becerebilecekler miydi.? Yine dikkat edilecek olursa ana dili Türkçe olan, “55” yaşındaki ben, “…üzücü bir örnek vermek gerekirse” diyorum. “…müessif bir misal arz etmek iktiza ederse” demiyorum. Bu aşamaya sizce nasıl gelindi ? Yaşayan Türkçe düşüncesiyle mi?

Ana Dil Etkilenir mi? Etkilenmeli mi?

Türkçe okuma yazma bilen ve 2001 yılında yaşayan birisinin, anlatılanları anlam ile içerik olarak rahatça anlayabildiği kanısındayım. “Anlam ile içerik” yazıyorum, “Mana ve muhteva” yazmıyorum. Niye? Çünkü TDK’nin çabaları başta olmak üzere önerilmiş olan bir çok terim, kamuoyunca benimsenerek gündelik kullanım dilimize girebilmiş de ondan.

Öte yandan, dikkate alınması gereken bir başka olgu var : Dünya her geçen gün biraz daha küçülüyor. Eskiden, dünyanın çeşitli yörelerinde kendi kabuğu içinde yaşayan insan toplulukları, bugün gelişen iletişim olanaklarını kullanarak birbirlerini duyabiliyorlar, görebiliyorlar. “Kendi kabuğu içinde gelişen kültür”ler, her geçen gün öbür kültürlerin etkisi altında kalıyor. Kabuk kırılmasa bile çatlaklar sızdırıyor.

Adına “Osmanlıca” denen dil, Türkçe temel yapısı içinde Arapça, Farsça ve sonraları Fransızca sözcükleri içeren bir “kültür”. Öyle bir “kültür” ki Osmanlıca yazılmış bir yazıyı, Arap da İranlı da Fransız da Türk de anlamıyor. Ayrıca Cumhuriyet öncesi yazılan ve konuşulan “Osmanlıca”nın Anadolu’da ne kadar kullanıldığı, sıradan yurttaşça ne kadar anlaşılabildiği, daha doğrusu anlaşılamadığı da belli.

1920’li yılların sonlarında, Cumhuriyet Hükümeti’nce başlatılıp kesin olarak korunan “Dil Devrimi”nin kısa sürede başarıya ulaşmasının arkasında, bu konuda çaba gösterenlerin akıllı ve özverili mücadeleleri kadar “Osmanlıca”nın anlaşılmaz, çapraşık ve eklemli yapısının da etkisi olmuştur diye düşünüyorum.

Osmanlıca, çağdaş değerler karşısında ayakta duramadı, ömrünü tamamlayarak yerini Türkçeye bıraktı. Olay budur. Bu nedenle, “Milli kültürümüz”, “Türk Milleti’nin kullandığı Milli Dil” gibi Osmanlı’ya özenen söylemler de gerçeği yansıtmıyor. Bakar mısınız; otomobil, televizyon, telefon, radyo, video, dekoder, teyp gibi terimler, gelişen teknolojinin kaçınılmaz baskısıyla gelmiş Türkçe’ye yerleşmiş.

2. “Bugün kullanmakta olduğumuz” Türkçeyse;

2.1. Geçmişten kalan Osmanlıca terim ve sözlerin yerleşmiş ve genel kabul görmüş olanlarını,

2.2. Dil Devrimi sonrası Osmanlıca’dan Türkçe’ye dönüşüm süreci içinde önerilen ve yine genel kabul görerek kullanılır duruma gelen (ve adına Öz Türkçe denen) yeni sözcükleri,

2.3. Giderek “küçülen” dünyanın gün geçtikçe artan teknolojik gelişmelerinin bombardımanı altında seçeneksiz kalındığı için kendiliğinden gelip yerleşen Batı kökenli terimleri,

bir arada, iç içe kullanan bir dil durumuna geldi.

Bu üç bölümlemenin ;

Birincisine örnek : “Bankanız nezdindeki hesap”, “Mülkiyet hukuku”, “Hakim”, “Muhasebe evrakı”… gibi kullanımı sürdürülen “kelime”ler ve “tarif”ler.

İkincisine örnek : “Mektep” yerine “okul”, “müselles” yerine “üçgen”, “Divan-ı Muhasebat” yerine “Sayıştay”, “şakuli” yerine “düşey”, “amudi” yerine “dikey”… gibi benimsenen ve gündelik olarak kullanılan “sözcük”ler ve “tanım”lar.

Üçüncüsüne örnek : “Example”, “Audio”, “Video” (zaman zaman Odyo ve Vidyo), “Faks”, “Taksi” (zaman zaman fax ve taxi -üstelik taxsi) gibi “word”ler.

Son 75 yıl içinde yaşadığımız bunca gelişim, dönüşüm, etkileşim süreçleri içinde ; niçin kimi sözcükler her şeye karşın varlığını koruyor? Büyük Millet Meclisi deniliyor. Atatürk’ün önerdiği “Kamutay” niçin kullanılmıyor? Niçin kimi sözcükler Osmanlıca’yı gömdü, geldi Türkçe’ye yerleşti? Sayıştay kullanılıyor. Divan-ı Muhasebat kalktı. Niçin kimi sözcükler kültür etkileşimine karşın benimsendi? Bilgisayar “computer”i ezdi geçti. Niçin bize sunulan her yeni ürünü, her yeni teknolojiyi, duyduğumuz gibi alıyoruz? Video, teyp, televizyon, radyo…

Bu soruların yanıtı Atatürk’ün şu sözlerinin içinde :

“Türk dili varsıl (zengin), geniş bir dildir. Bütün kavramları anlatma yeteneği vardır. Yalnız, onun bütün varlıklarını aramak, bulmak, toplamak, onlar üzerinde işlemek gereklidir. Öyle istiyorum ki Türk dili bilimsel yöntemlerle kurallarını ortaya koysun. Bütün dallarda yazı yazanlar bütün terimleriyle çoğunluğun anlayabileceği, güzel uyumlu dilimizi kullansınlar.”

“Türk demek dil demektir. Ulus olmanın en belirgin niteliklerinden biri dildir. Türk ulusundanım diyen insanlar her şeyden önce ve kesinlikle Türkçe konuşmalıdır.”

“Başka dillerdeki her bir sözcüğe karşılık olarak dilimizde en az bir sözcük bulmak ya da türetmek gerekir. Bu sözcükler kamuoyuna sunulmalı, böylece, yaygınlaşıp yerleşmesi sağlanmalıdır.”

“Türk dilinin özleştirilmesi, varsıllaştırılması (zenginleştirilmesi) ve kamuoyuna bunların benimsetilmesi için bütün yayın araçlarından yararlanmalıyız. Her aydın, hangi konuda olursa olsun, yazarken buna dikkat edebilmeli, konuşma dilimiziyse uyumlu, güzel bir duruma getirmeliyiz.”

“Türk dilinin kendi benliğine, özündeki güzellik ve varsıllığına (zenginliğine) kavuşması için, bütün devlet kurumlarımızın, dikkatli, ilgili olması başkoşuldur.”

Son Söz :

“Dil”le “oynanamaz”. Dil, çağdaş ve tutarlı amaçlar doğrultusunda “budanabilir”, “aşılanabilir”. Budanmalı ve aşılanmalıdır. Yeni terimler önerilebilir ancak bunlar önerilmeden önce üzerinde düşünülmeli, tutarlılığı, önerenlerce sınanmalıdır. Her önüne gelen, her aklına geleni önerip “ya tutarsa” diye kullanmaya kalkışırsa bundan önce “Türkçe” zarar görür.

Teknoloji ve kültür bombardımanı yoksayılamaz çünkü vardır ve olacaktır. En iyisi, bütün dünyanın kullanmak için can atacağı yeni teknolojileri ve ürünleri bizim üretmemiz; bunların adlarını da Türkçe koymamızdır. Bu durumda öbür ülkeler bizim Türkçe terimleri kendi dillerinde nasıl uyarlayacaklarını tartışsınlar.

Biz işimize bakalım! Ancak bunu daha gerçekleştiremiyorsak da “Başka dillerdeki her bir sözcüğe karşılık olarak dilimizde en az bir sözcük bulmak ya da türetmek gerekir. Bu sözcükler kamuoyuna sunulmalı, böylece, yaygınlaşıp yerleşmesi sağlanmalıdır.”

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

AMAÇ

Sovyetler Birliği’nde, Ağustos 1991’deki başarısız darbe girişimini izleyen aylarda, bu devleti oluşturan cumhuriyetler sırayla bağımsızlıklarını elde edince gözlerimiz öncelikle Kafkasya ve Orta Asya’daki Türk Cumhuriyetleri’ne çevrildi. Çünkü, artık bu ülkelerle siyasi, ekonomik ve kültürel alanlarda ilişki kurarken söz konusu olan sınırlamalar büyük ölçüde ortadan kalkmıştı.

Bu nedenledir ki, bazı genel pürüzler nedeniyle doğan gecikmeler hesaba katılmazsa, artık düzenli olarak Türk Cumhuriyetleri’nin Devlet Başkanları, Başbakanları ve hükümet temsilcileri bir araya geliyor ve çeşitli alanlarda işbirliği olanakları yaratmaya çalışıyor, en azından ilişkileri geliştiriyorlar. Buna ek olarak da düzenli aralıklarla dil kongreleri düzenlenmeye başlanmış bulunmaktadır.

Bu kongrelerde ana amaç, öncelikle bir ortak alfabenin en kısa zamanda oluşturulması, Türkçenin bütün lehçelerini kapsayan geniş bir Türkçe sözlüğün hazırlanması, ortak bir dil oluşturulması için gerekli altyapı koşullarının incelenmesi ve bunların oluşturulması olarak özetlenebilir. Bu yazıda, Türkçenin çeşitli lehçe ve şiveleri ile bunları “anadil” olarak konuşan Türk devletleri, özerk cumhuriyetleri ve toplulukları konu edilecek, ayrıca bu lehçe ve şivelerin yaklaşık kaç kişi tarafından konuşulduğuna, bu toplulukların ağırlıklı olarak nerelerde yaşadıklarına yer verilecektir.

TÜRKÇENİN LEHÇELERİ VE YAYILDIKLARI COĞRAFYA

Burada, (biri dışında) tüm Türk topluluklarının kendi dillerini yani Türkçenin lehçelerini ve şivelerini

anadil olarak konuştukları kabulu kesinlikle yanlış olmayacaktır. İkinci dil olarak ise, geçmişte veya

günümüzde de bağımlı bulundukları devletlerin resmi dilini konuşmaktadırlar. Bunlar içinden en

önemlileri Rusça, Çince, Farsça, Bulgarca ve Ukraynaca’dır. Kuşkusuz bu dillere ayrıca Arapça,

Yunanca ile 1960’dan sonra Türklerin işçi olarak yabancı ülkere göçü sonucu öğrendikleri diller olan

Almanca, Hollandaca Fransızca ve İngilizce de eklenebilir.

Anadolu Türkçesi: Anadolu Türkçesi, Türk dilleri içinde Oğuz dilleri grubunda yer alır. Toplam nüfusları 60 milyona yaklaşan ve Anadolu, Trakya, Kuzey Kıbrıs’ta (Kıbrıs’taki Türk nüfusu yaklaşık 140 bindir) yaşayan Anadolu Türkleri tarafından konuşulan bu dil, Türk lehçeleri arasında en büyük grubu oluşturur. Ayrıca bu lehçe, şu Türk azınlıklarının da ana dilini oluşturmaktadır:

Türk Azınlıklar Nüfus :

Bulgaristan Türk azınlığı 750.000

Batı Trakya Türkleri (Yunanistan) 140.000

Makedonya Türk azınlığı 66.000

Irak Türkmenleri 300.000

Başta Almanya (1.920.000) olmak üzere

Hollanda (250.000),

Fransa (240.000),

Belçika (85.000),

İngiltere (65.000)

ve Danimarka’ya (37.000)

1960’lı yılların başından itibaren göç etmiş Türkler 2.600.000

Azeri Türkçesi:

Anadolu Türkçesine yakınlığı ile bilinen Azeri Türkçesi de Oğuz dil grubundadır.

“Azeri Türkleri”nin toplam nüfusu yaklaşık 23 milyon kadardır ve Azerilerin ancak

6,5 milyon kadarı Azerbaycan Cumhuriyeti’nde yaşarken yaklaşık 16 milyon Azeri,

İran İslam Cumhuriyeti’nin kuzeyinde (Güney Azerbaycan), 330 bini Gürcistan’da

ve 110 bini Ermenistan’da yaşamaktadır.

Özbek Türkçesi:

Dilleri Karluk grubunda yer alan “Özbek Türkleri”nin büyük çoğunluğu Özbekistan

Cumhuriyeti’nde (16,2 milyon) yaşamaktadır. Başta Tacikistan (1,5 milyon) olmak

üzere Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Afganistan’da yaklaşık 3 milyon Özbek

bulunmaktadır.

Kazak Türkçesi:

Kazakça, Türk dillerinin Kıpçak grubunda yer alır.”Kazak Türkleri”nin büyük bölümü

Kazakistan’da yaşarken, komşu cumhuriyetlerde de (özellikle Türkmenisten, Moğolistan)

Kazak azınlıklara rastlanır ve toplam nüfusları 9 milyonu aşar. Kırgız Türkçesi:

Kırgız dili, Kırgız-Kıpçak grubunda yer alır ve bu dili konuşan Kıgızların sayısı,

diğer komşu cumhuriyetlerde yaşayanlarla birlikte 4 milyonu bulur.

Türkmence:

Türkmenistan Cumhuriyeti’nde bugün 3 milyon, diğer bölgelerde de

(İran, Irak, Afganistan) yine yaklaşık 3 milyon Türkmen yaşamaktadır.

Dilleri Oğuz grubunda yer alır ve Anadolu Türkçesine çok yakın nitelikler taşır.

Tatarca:

“Tatar Türkleri”nin 2 milyonu Rusya Devleti’nin içinde (Moskova’nın yaklaşık

750 km güneydoğusunda) Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nde

(Kazan Tatarları) yaşarken, 1,1 milyon Tatar yine Rusya içindeki

Başkurdistan Özerk Cumhuriyeti’nde, 350 bini Kazakistan’da ve 300 bini ise

Kırım Yarımadası’nda (Kırım Tatarları) yerleşmiştir. Dilleri Kıpçak grubundandır.

Başkurt Türkçesi:

Günümüzde Başkurdistan Özerk Cumhuriyeti’nde (Moskava’nın yaklaşık

1.250 km Güneydoğusu’nda 1milyon, diğer bölgelerde ise 1,6 milyon Başkurt

Türkü yaşamaktadır. Dilleri Kıpçak grubunda yer alır.

Karakalpak Türkçesi:

Dilleri Kıpçak grubunda yer alan Karakalpak Türkleri,Özbekistan’da

(Aral Gölü’nün güneyinde) Karakalpak Özerk Cmmhuriyeti’inde yaşarlar;

nüfusları 500 bin civarındadır.

Çuvaş Türkçesi:

Çuvaşistan Özerk Cumhuriyeti’nde (Moskova’nın yaklaşık

600 km güneydoğusunda, Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nin

kuzeybatısında) 950 bin civarında Çuvaş Türkü yaşamaktadır.

Sors Türkçesi:

Kültür ve dil yönüyle Hakas ve “Altay Türkleri”ne çok yakın olan Sors

Türkleri Rusya’nın Kemerowo bölgesinde (Alma-Ata’nın yaklaşık

1.750 km kuzeydoğusunda) yaşarlar; sayıları 17.000 dolayındadır.

Altay Türkçesi:

Altay (Oyrat) dili Kırgız-Kıpçak grubunda yer alır. Bu dili konuşan 60 bin

Altay Türkü Altay Özerk Cumhuriyeti’nde (Rusya Cumhuriyeti’nde

Kemerowo’nın güneyinde, Moğolistan sınırında) yaşarken 70 bini

ise diğer bölgelere yerleşmiştir.

Uygur Türkçesi:

Türklerin ilk yazılı eserlerinde kullanılan Uygurca,Karluk dil grubunda

yer alır. Bu lehçeyi konuşan yaklaşık 16 milyon Uygur Türkü

(bazı kaynaklara göre 20-23 milyon) günümüzde Batı Çin’de

(Doğu Türkistan’da), çok azı ise Rusya’da yaşamaktadır.

Gagavuz (Gökoğuz) Türkçesi:

Dilleri Oğuz dil grubunda yer alan dolayısıyla Anadolu Türkçesine

çok yakın olan Gagavuz Türkleri Moldavya’nın güneyinde 1991

yılında kurulan Gagavuz Özerk Cumhuriyeti’nde yaşamaktadırlar;

nüfusları yaklaşık 160 bindir. Ayrıca Balkanlar’da ve Rusya’nın çeşitli

bölgelerinde dağılmış küçük topluluklara da rastlanır. Stavropol Türkçesi:

Türkmence ve Nogay diline çok yakın olan bu dil, bölgeye göç etmiş

Türkmenler tarafından konuşulmaktadır.

Kumuk Türkçesi:

Kumuk Türkçesi Kıpçak grubundan olmakla birlikte Anadolu,

Azeri ve Karaçay dillerine yakınlık da gösterir. Toplam nüfusları

300 bin kadar olan “Kumuk Türkleri”nin yaklaşık 250 bini Dağıstan

bölgesinde (Kuzeydoğu Kafkasya’da) yaşamaktadır.

Karaçay Türkçesi:

Karaçay dili Kıpçak grubundan olup, Karaçay-Çerkes Özerk

Cumhuriyeti’nde (Gürcistan’ın 200 km kuzeyinde) yaşamakta olan

yaklaşık 160 bin Karaçaylı tarafından konuşulmaktadır.

Balkar (Malkar) Türkçesi: Dilleri hemen hemen Karaçay Türkçesi

ile aynı olan Balkar Türkleri Gürcistan’nın kuzeyinde, bu ülkeye

komşu olan Balkar Özerk Cumhuriyeti’nde yaşamaktadır;

sayıları 85 bin civarındadır.

Karaim Türkçesi:

Kıpçak dil grubuna ait Karaim dili bugün çok az Karaim Türkü

tarafından konuşulmaktadır. Bunlar, Ukrayna’nın batısı,

Litvanya ve Polanya’da yaşamaktadır.

Hakas Türkçesi:

Hakas Türkçesi Kırgız dil grubuna çok yakın olup,Hakas Özerk

Cumhuriyeti’nde yaşayan yaklaşık 80 bin Hakas

Türkü tarafından konuşulmaktadır.

Nogay Türkçesi:

Nogay Türkleri, Stavropol ve Dağıstan Bölgesi,Çeçen-İnguş

Cumhuriyeti ve de Karaçay-Çerkes bölgesinde dağınık

olarak yaşamaktadırlar. Dilleri Kıpçak grubunda yer

alan “Nogaylar”ın sayısı 75 bin dolayındadır.

Tuva Türkçesi:

Yaklaşık sayıları 220 bin tahmin edilen “Tuva Türkleri”nin 200 bini

Tannu-Tuva Halk Cumhuriyeti’nde (Moğolistan’nın kuzey

sınırına komşu bölgede) yaşamaktadır.

Yakut (Saka) Türkçesi:

Moğolcanın etkisi ile hayli değişikliğe uğrayan Yakut dili,

tahmini sayıları 400 bin olan ve büyük çoğunluğu

Yakut Özerk Cumhuriyeti’nde (Çin sınırına 1.250 km

uzaklıktaki Doğu Sibirya’da) yaşayan Yakut Türkü

tarafından konuşulmaktadır.

Kaskay Türkçesi:

Anadolu ve Azeri Türkçesine çok yakın bir Türkçe ile konuşan

Kaskay Türkleri, Hasme Türkleri ile birlikte Iran’ın güneyinde

yaşarlar; sayıları 700 bin dolayındadır.

Ahıska (Mesketi, Meşet) Türkçesi:

Dilleri Oğuz grubunda yer alan Ahıska Türkleri günümüzde dağınık

olarak Özbekistan, Kırgızistan,Azerbaycan ve Türkiye’de

yaşamaktadırlar. Sayıları 200 bin civarındadır.

SONUÇ

VI. Yüzyılın ikinci yarısından sonra kuzeye, güneye ve önemli ölçüde de batı yönüne göçe başlayan Türk kavimleri, XV. Yüzyılın ortalarında bugünkü Bulgaristan sınırına ulaştılar. 1960’lı yılların başında Orta Avrupa’ya yönelen işçi göçünü, bu göçün devamı olarak nitelendiren bazı yazarlar da görüyoruz. Bu göçler sırasında sahip olunan özgün kültür, etkilenişim içinde bulunan diğer kültürlerle zenginleşmiş,

ancak anadil olarak konuşulan Türkçe korunmuş ve böylelikle dil çok geniş kıta parçalarına yayılmıştır. Birleşmiş Milletler’in 1990 yılına ait istatistiklerine göre Türkçe, 165 milyon dolayında kişi tarafından anadil olarak konuşulmaktaydı.

Böylelikle dilimiz Çince, Hintçe, ingilizce ve ispanyolcanın arkasından en büyük (yaygın) dil karakterine sahiptir. Nüfus artışının ortalama % 1,5 olduğu varsayılırsa bu sayının artık 180 milyona yaklaşması gerekir. Çincenin, Çin ve Tayvan dışında Güneydoğu Asya ülkelerindeki Çin azınlık tarafından konuşulduğu, Hintçenin yalnızca Hint Yarımadası’nda yayıldığı düşünülürse, Türkçe, arasında yer alır. Bunlardan ingilizce, Büyük Britanya dışında, Kuzey Amerika kıtasında , Güney Afrika Cumhuriyeti’nde (ingiliz kökenliler tarafından) ve Avustralya’da anadil olarak konuşulmaktadır. ispanyolca ve ingilizce gibi dünyada geniş coğrafyaya yayılmış diller

İspanyolca, ispanya dışında Orta (ABD’nin güneyi dahil) ve Güney Amerika’da (Brezilya dışında) yayılmıştır. Türkçenin ise Rusya Federasyonu’nun Pasifik kıyılarından başlayıp, Orta Asya, Kafkasya, Anadolu ve Trakya’yı aşıp Orta ve Batı Avrupa’daki Türklerle, ayrıca az sayıda da olsa Kuzey Amerika’ya göç etmiş Türkler tarafından anadil olarak konuşulmakta olduğunu, böylelikle Afrika kıtası ve Güney Asya dışında (değişik yoğunluklarda) tüm Kuzey Yarımküre’ye yayıldığını görüyoruz.

Kaynaklar:

[1] World Fact Book 94, CIA (http).

[2] Informationen zur politischen Bildung; Die Sowjetunion 1953-1991,

Nr. 236, 3. Quartal 1992.

[3] Council of Europe (Hrsg), Sopeni,Netherland-1993; Statistisches

Bundesamt, Wiesbaden, Sopeni, Report-Turkey, Oct-1993.

[4] Türkler, “s.c.t. Listesi”, .

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Türk Dil Kurumu’nu 1983 yılında, “darbeci”ler, kapattılar. O darbeciler ki, -bugün kesinlikle anlaşılmıştır artık- 27 Mayıs ak devriminin öcünü alıyorlardı. Kurnazlığı hiç bilmeyen halkımız da iyi şeyler olacağını sanarak alkışlıyordu onları. Türk Dil Kurumu yok artık! Biz, Türk Dil Kurumu’nu yüreğimizde yaşatıyoruz. Yeni getirdikleri yasalara uygun olarak kurulan “Dil Derneği’nde, “Türk Dil Derneği”nde yaşatıyoruz.

Bu konuyu birçok kez yazdım. Artık yazmayayım diyordum. Ama olmadı işte. Televizyonda NTV’nin bir izlencesinde, kimsenin kimseyi konuşturmadığı, özellikle yöneticinin (Bayülgen miydi adı?), kendisi söyleyip kendisi güldüğü, herkesin sözünü kestiği bir izlencede Türk dilini, Türk Dil Kurumu’nu sözümona ele aldılar.

Yusuf Çotuksöken vardı. Hakkı Devrim, Şükrü Halûk Akalın ve iki kişi daha… Konuşmacı, söze başlayıp sürdürürken, sözünü toparlayacağı sırada, yönetici, atılıp sözünü kesiyordu. Bu yüzden, derli toplu bir konuşma dinlenemedi. Ya da konuşmacılar hazırlıksız gelmişlerdi. Hazırlıklı olsalardı sözlerini kestirmezlerdi diye düşünebiliriz belki, izlencenin koşullarını bilmiyorum. Ama görünüş hiç de güzel değildi. Konuşmalar süresince, aslında birçok TV izlencesinde olduğu gibi, kimse kimseyi dinlemiyordu.

Türk Dili Dergisi’nde yeniden kimi şeyleri açıklayayım diye düşündüm.

*

Kapatılan Türk Dil Kurumu’nun 500’den çok üyesinin geçen yirmi yıl içinde hepsinin öldüklerini mi sanıyorlar? Hepsi ölmemiştir, üyelerin çoğu yaşamaktadır. Yönetim kurulunun da üyelerinin çoğu yaşamaktadır. Onlar varken kimse kendini TDK başkanı sanmasın. Binleri kendisini sözümona TDK’ya başkan olarak atamaya kalkmış da olsa, ulusun vicdanında o hiçbir zaman TDK’nın başkanı olamaz. Çünkü özerk Türk Dil Kurumu’nda, “Genel Başkan”, üyelerce seçilirdi; “atama işlemi” diye bir güldürü oyunu yoktu.

Bugün atanmış birileri varsa, sözümona başkan olarak atanmışsa:

«Ben, böyle “gasp” edilmiş kurumda çalışamam,» demeli kabul etmemeli. Yapabileceği en onurlu davranış budur.

Geçen zaman içinde kimi atananlar, utanmadan kendilerine “TDK’nın asli üyesi” demeye bile başlamışlardı. Utanmazlığın çok çeşitleri varıdır.

Şimdi Türk Dil Kurumu’nun yaşayan üyelerine, asıl üyelerine örnek vereyim. Şu yazıyı yazarken hemen anımsadığım adları belirteyim: Fazıl Hüsnü Dağlarca, Oktay Akbal, Tahsin Yücel, Şerafettin Turan, Sami Karaören, Aydın Koksal, Ahmet Kocaman, Bedia Akarsu, Kâmile İmer, Özer Soysal, Emin Özdemir…

Daha birçok ad var. işte Türk Dil Kurumu, bu bilim ve sanat adamlarının yönetimindeydi.

Türk Dil Kurumu, özerk, bağımsız, halka, halkın diline hizmet eden bir kuruluştu. Resmi bir kuruluş değildi. Atatürk’ün yasal olarak bıraktığı malvarlığıyla çalışıyor, hizmetler yapıyordu. Çok büyük saygınlıkları vardı. Bir yaptırım güçleri bulunmadığı halde, Türkiye çapında bir birlik sağlamışlardı.

Ne yaptı “darbeciler”; silahlı güçleriyle bu çalışmaları durdurdular, Türk Dil Kurumu’nu asıl iyelerinin ellerinden -sanki yurdumuzu işgal eden düşman bir güçtü onlar- aldılar ve kapattılar. Atatürk’ün kalıtın ı çiğneyerek kapattılar.

Gerçekte, kapatılan Türk Dil Kurumu’nun asıl üyeleri, asıl “sahipleri”, sayıları 500’ü aşan bağımsız üyelerle yukarıda bir bölüğünün adını saydığım yönetim kurulu üyeleridir. Ve onlar yaşıyorlar. Ölmediler. Onlar görevlerinden de “istifa” etmiş değillerdir. Onlar varken, onlar sağken “Ben Türk Dil Kurumu’nun başkanıyım” diyemez kimse. Diyecek olursa, onuru leke alır bize göre.

Türk Dil Kurumu’nun asıl üyeleri, gerçek üyeleri görevlerini sürdürüyorlardı. Başarı ile sürdürüyorlardı, “insan usu”na göre, insanın mantığına göre, yeryüzündeki her devletin yasalarına göre, asıl üyeler, asıl yönetim kurulu üyeleri onlardır. Bugün de, Türk Dil Kurumu’nun asıl “sahipleri” onlardır.

Bu sözümü, bu gerçeği, ışıklar içinde yatsın, Şükran Kurdakul uluslararası PEN Kulübü Türkiye Başkanı bulunduğu yıllarda PEN Kulübü adına düzenlediği Türk Dili Bayramı’nda da bağırarak söylemiştim, “gasp” etmenin çirkinliğini sergilemeye çalışmıştım. Çünkü o sıralarda Dolmabahçe’de Kurum’un sahiplen olduklarını sanan “gaspçı’ların kuklaları da toplanmıştı. Türk Dil Kurumu’nun “sahipleri” değillerdi ama, Atatürk’ün kalıtının yiyicileriydiler. Onlar bu hırsla toplanmışlardı, biz bunu biliyorduk.

Prof. Dr. İsmet Sungurbey de yasal durumu, evrensel yasayı derin hukuk bilgisiyle çok güzel açıklamıştı o gün. Demişti ki:

«Dünyanın her toplumunda bir adamın son isteği kutsal sayılır. Bu kutsal isteği de çiğnediler. Şimdi bu o kadar çok hukuk ilkesini birden yıkıyor ki, h ir taşla birçok kuşu devirir gibi. Bir kere, anayasamızda herkes mülk iye t ve miras hakkına sahiptir diye bir madde var. ‘Bonn Anayasası ‘ndan alınmış. Doğru unlunu, herkes mülkiyet güvencesine, miras güvencesine sahiptir.»

Sungurbey, uzun uzun açıkladı. Mülkiyet hakkının, miras hakkının nasıl çiğnendiğini anlattı.

Evrensel hukuka göre, durum, er ya da geç düzelecektir.

Bu, bilinmelidir. Haksız işlemi sürdürmekte olanlar anlamalıdırlar. Çok zaman geçmiş olduğunu düşünerek “yutturacaklarını” sanmamalıdırlar. Er ya da geç hak geri alınacaktır. Güldürü oyunu oynayarak Atatürk’ün kalıtı üzerine oturmuş olanlar, bilmelidir ki, evrensel hukuk, Prof. Dr. İsmet Sungurbey’in yorumladığı gibi er ya da geç yerine gelecektir.

NTV izlencesinde, Sayın Yusuf Çotuksöken, TDK’nın 1932 ile 1983 yılları arasındaki etkinliğinin bambaşka olduğunu söyledi ama, daha güçlü ve ısrarlı bir tonla vurgulamasını beklerdik. Her konuşmasında, her yazısında doyurucu açıklamalar yapmış, yapabilmiş olan sevgili arkadaşımız, bu kez TV izlencesinin olumsuz koşulları içinde kalmış oldu. Hepimize geçmiş olsun. Kendini TDK başkanı sanan sayın yazıklı Halûk Akalın da “Yasadır masadır, şöyledir böyledir” diyerek baskın çıkmaya çalıştı. Herkesin tepesi attı bu duruma.

Hangi yasa? Evrensel hukuka aykırı yasa mı olur?

Bu tür yasalara bugün ben, “düşmanlık yasası” diyorum.

Düşmanlık yasasına da en tipik örnek, İsviçre’nin çıkardığı soykırım yasasıdır. Bu yasaya dayanarak Prof. Dr. Yusuf Halacoğlu’nu Uluslararası Polis Örgütü aracılığıyla arıyorlarmış. Suçu ne? Yaptığı bilimsel açıklama… Ama, Halacoğlu’nun yanıtı çok güzel:

«Bilim adamlarının, arşivlerle söylediklerinden dolayı mahkûm edilmesi, ancak Ortaçağda olabilirdi.» diyor.

İşte böyle, Atatürk’ün “vasiyetini”, Atatürk’ün mülkiyet hakkını çiğneyen bu TDK yasası da Türk aydınlarına uygulanmak istenen haksız, yanlış ve düşmanca düzenlenen soykırım yasaları gibi ”düşmanlık yasası”dır bizce.

Bir de, sayın yazıklı Halûk Akalın’a kaç kişi oldukları soruldu. O da “İki kişiyiz” diye yanıtladı.

Bize göre Sayın Akalın, iki kişilik ekibiyle TDK’nin değil “Dil Akademisinin başkanı olmalıdır; bulunduğu yeri beş yüz kişiden daha çok olan asıl sahiplerine bırakmalıdır. Kendisini oraya atayanlara, şöyle bir açıklama yapmalıdır:

«Benim onurum var, başkasının “gasp” edilmiş yerine oturamam.» demelidir.

Doğrusu, olduğu gibi söyleyeyim, ben 1983’ten beri “kerli ferli” adamların, buraya atandık diyerek, utanmadan başkalarının yerine gelip oturmalarına şaşmaktayım. Hele kimilerinin yine utanmadan:

“TDK’nın asli üyesiyim!” diyerek de kurum kurum kurulmalarına daha çok şaşmışımdır. Usuma sığdıramamışımdır.Son olarak şu gerçeği de açıklamak gerekir:

“İstifa” etmediğine göre, -bütün hukukçuların söylediği gibi- Türk Dil Kurumu’nun başkanı Prof. Dr. Şerafettin Turan’dır. Gene “istifa” etmediğine göre, Türk Dil Kurumu’nun ikinci başkanı Prof. Dr. Bedia Akarsu’ dur.

Beş yüz kişiden çok üye ve yönetim kurulu üyeleri onları seçmiştir. Evrensel hukuka göre bu, böyledir. Bir başkası “Ben başkanım” demeye utanmalıdır. Biz, düşmanlık hukuku değil, gerçek evrensel hukuk istiyoruz.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Göktürk harfleri ile yazılan metinlerde geçen isim ve ünvanlar bu metinler üzerinde çalışan kişilerin her zaman için dikkatini çekmiştir. Ancak araştırıcılar genellikle isimlerden önce kullanılan apa, bağa, bilge, boyla, çabış, kapkan, sü başı. vs. gibi veya isimlerden sonra kullanılan beg, çor, çigşi, çikşi, irkin-erkin, kağan, kan, katun, kunçuy, öge-üge, sangun-şangun-şengün-şengün-sagun, şad, tarkan, tigin, todun-tudun, totuk-,tutuk, yabgu vs. gibi veyahut da müstakil kullanılan alpagu(t)-yılpagut(t), buyruk, ışbara, ilig, ilteber, şadapıt vs. gibi ünvanlar üzerinde çalışmışlardır. Kişi isimleri üzerinde yapılan çalışma­ların ise ünvanlar üzerinde yapılan çalışmalara göre daha az olduğu görülmektedir.

Bu yüzden Göktürk harfli metinlerde geçen isimler, özellikle yer, ülke ve kişi adları yanlış okunmuş ve tercüme edilmiştir.

Yer ve ülke isimleri için iki örnek verelim.

Şine-Usu yazıtı D 8’de birlikte kullanılan ve (a)ks(ı)r(a)k okunarak “mükemmel, â/â”1 şeklinde anlamlandırılan kelime ile ordu okunarak “karargâh, hakanın oturduğu şehir, payitaht”2 şeklinde anlamlandırılan kelime yeniden transkripsiyonlandığında karşımıza k(a)s(ar) kord(a)an şeklinde iki kavim ve millet adı çıkmaktadır.3

Yine Tonyukuk yazıtındaki bir ibarede kurıya okunarak “geriye doğru, garba’4 şeklinde anlamlandırılan ve kurdan okunarak “geriden, garbdan, garblı”5 şeklinde anlamlandırılan iki kelime kurıya kurıdınta okunarak “batıda batılılar” şeklinde tercüme edilmiştir.6 kurd(a)n ve kur(ı)d(ı)n şekillerinde okunan kelime kord(a)n şeklinde transkripsiyonlanıp ve “Hoten” şeklinde anlamlandırılıp7 cümledeki paralel şekillerle değerlendirildiğinde cümleyi doğru tercüme edip anlamlı hale getirmek mümkün olmaktadır.

Öngre kıt(a)ngda Doğuda Hıtay’dan

b(e)r(i)ye t(a)bg(a)çda Güneyde Tabgaç’tan

kur(ı)ya ) kord(a)nda Batıda Hoten’den

yır(ı)ya og(uz)da Kuzeyde Oguz’dan

Kişi adlarının okunuşlarında yapılan hataları da gruplandırmak mümkündür.

1. Yanlış harf transkripsiyonu:

Barık-III (E 7) yazıtının ilk satırındaki b(a)yna s(a)ngun oglı külüg çor ibaresinin ilk kelimesinde N1 ile okunan ses P ünsüzü olarak okunduğunda ibare b(a)y (a)pa s(a)ngun oğlı külüg çor şeklini almaktadır.

2. Eksik yapılan transkripsiyon:

Ongin yazıtında Bilge Taç(a)m okunarak “Adına Ongin yazıtı dikilen Türk hanı”8 veya Taç(a)m” Adına Ongin yazıtı dikilen Türk hanı”9 şeklinde anlamlandırılan ibare veya kelime bilge (a)ta.ç(ı.)m şeklinde doğru transkripsiyonlandığında “bilgili babacığım” şeklinde doğru tercüme edilebilmektedir. ataç ismi Eski Türkçede ata “baba” kelimesinin küçültme halidir.

Keza Bilge Kağan yazıtı G 14’te geçen ve t(a)m(a)n t(a)rk(a)n şeklin­de okunarak “has isim”10 şeklinde anlamlandırılan kelimenin transkrip­siyonu başa bir (a) ünlüsü eklenerek (a)t(a)m(a)n t(a)rk(a)n şeklinde düzeltildiğide doğru okuma yapılmış olmakta, böylece Türkçenin başka hiç bir metninde geçmeyen Taçam ve Taman gibi iki hayali isim ortadan kalkmaktadır.11

3. Kelimeyi yanlış yerden bölme:

Bay Bulun-I (E 42) yazıtının 8. satırında (e)r (a)t(ı)m üz(ü)t ogdı12 ibareside üz(ü)t ogdı. okunan isimde, kelimede olmadığı halde ( ) içeri­sinde okunan ses atılıp ve ilk kelimede ü- okunan ses de ö- ünlüsü ile öz okunup, yanlış bölünme sonucunda ilk isme ait olduğu zannedilen T2 ünsüzü ikinci isim ile birleştirildiğinde, kelime t2 ogdı şeklini almakta­dır. Nâşirlerin bu kelimeyi yanlış yerden bölüp okumalarının sebebi togdı kelimesindeki t ünsüzünün t1 yerine t2 ile yazılmış olmasıdır. Öz togdı13 ismi ile Kutadgu Bilig’deki Kün togdı. ve Ay toldı isimleri karşılaştırıldı­ğında Öz togdı düzeltmesinde doğru okumanın yapılmış olduğu görülür.

Hüseyin Namık Orkun tarafından14 Öznaçennaya (E 25) yazıtının ikin­ci satırında (ö)kü ç(e)k(ü)l tut(u)k okunan isim S.E. Malov tarafından15 Küç Kül Tutuk şeklinde doğru hecelere ayrılarak düzeltilmişti. Ben bu ismi Küç Köl Totok şeklinde okumak isterdim.

Yine Hüseyin Namık Orkun’un Uybat-l (E 30) yazıtının 3. satırında ç(a)b ş(a)t on t(a)rk(a)n16 ve S.E. Malov’un Ç(a)b S(a)tun T(a)rk(a)n17 okuduğu isim Alessio Bombaci tarafından ç(a)b(ı)ş tun t(a)rk(a)n şek­linde doğru hecelenmişti.18 Bu gibi örnekleri artırmak mümkündür.

İhe Ashete yazıtının ikinci satırı Hüseyin Namık Orkun tarafından y(ü)k(ü)n(i)r k(ü)n b(e)d(i)zm(i)ş şeklinde transkripsiyonlanarak “iba­det gününde yapmış” şeklinde tercüme edilmiştir.19 İbâre Louis Bazin tarafından yegen irkin b(e)dz(e)m(i)ş şeklinde okunmuştur.20 İbâre “Yigen İrkin (tarafından) süslenmiş” şeklinde tercüme edilmelidir.

4. Yanlış teşhis, yanlış anlamlandırma:

Tonyukuk yazıtının ikinci taşının 47. satırındaki bir ibâre Hüseyin Namık Orkun tarafından tin(e)si oglı y(a)t(ı)gma şeklinde okunarak “has isim” şeklinde anlamlandırılmıştır.21

Metnin doğru şekli 46.- 47. satırlardaki… (46) tinsi oglı (47) tisi og­lı y(a)t(ı)gma tag şeklinde olup tinsi kelimesi Çince T’ien Tyu “göğün oğlu” demektir ve burada Sogd hükümdarının ünvanıdır. İkinci kez ge­çen tinsi kelimesi ise şehzadenin ünvanıdır. yatıgma kelimesi yat- fiili­nin partisip şeklidir ve “yatan, yattığı” anlamına gelir. İbârenin doğru tercümcsi şöyle olmalıdır: “Göğün oğlu(nun) oğlu(olan) [Hükümdar] göğün oğlu(nun) oğlu(nun) [Şehzade] yattığı (gömülü olduğu) dağ” Görüldüğü gibi burada hangi bir “has isim” yoktu.22

Suci yazıtının ilk cümlesinde Yaglakar Kan Ata ibaresi H.N. Orkun tarafından “has isim, hepsi de ünvan”23 şeklinde anlamlandırılmıştır. Bu cümle Louis Bazin tarafından şöyle açıklanmıştır.

Uygur yirinte Yaglakar Kan ata keldim. Kırkız oğlı men, Uygur ül­kesinden Yaglakar Han(ı) atarak geldim. Kırgız oğluyum.24

Yazıtlarda geçen isim ve ünvanlara gelince: Yazıtlardaki isim ve ün­vanlar bir araya getirildiğinde söyleyişlerin çeşitli şekillerde gruplandı­ğı görülür. I. grupta eski Türkçe ben…ben “ben…im” söyleyişi ile ifade edilen isim ve ünvanlar yer almaktadır.

Eski Türkçede isimlerin bildirme şeklinin gramer formülü “şahıs zamiri+kişi adı+şahıs zamiri menşeli şahıs eki” şeklindedir Ancak Türk­çede bu üçlü gramer unsurunun ilki olan şahıs zamiri belirtilmeden de kişi adı söylenebilir. O zaman gramer formülü “kişi adı+şahıs zamiri menşeli şahıs eki” şeklini alır.

Bu şekilde belirtilen birçok örnek doğru anlaşılmış ve doğru tercü­me edilmiştir. meselâ Şine-Usu yazıtının ilk satırında geçen tengride bol­mış il itmiş bilge kagan ben ibaresinin doğru tercüme edilmesine karşılık Tonyukuk yazıtının ilk satırında yer alan Tonyukuk’un adı metnin ilk yayını olan 1899 yılından beri iyi anlaşılamamış ve bu yüzden de doğru tercüme edilememiştir.

İlk okunuştan 78 yıl sonra 1977 yılında Tonyukuk yazıtının ilk satı­rındaki ismi “The first line of the Tonyukuk Monument (Tonyukuk âbi­desinin ilk satırı)”25 adlı yazımda Bilge Tongukuk ben (Ben) Bilge Tonyukuk’um) şeklinde teşhis ve tercüme etmiş ayrıca benzer örneklerle birlikte de mukayese ederek tevsik etmiştim.

Eski Türkçe yazıtlarda geçen ilk örnekler b- diyalekti örnekleridir. m- diyalekti örneklerinin ise daha sonraki devir metinlerinde geçtiği gö­rülüyor.

Ia. (ben)… ben “(ben)…im” formüllü ile ifâde edilen isimler:

1. bilge tongukuk ben. (Tonyukuk, I. taş, 1. str.)

((Ben) Bilge Tonyukuk’um)

2. tengride bolmış il itmiş bilge kagan ben. (Şine-Usu, I. str.) ((Ben) Tanrı’dan olmuş, il etmiş Bilge Kağan’ım)

3. kutlug çigşi ben. (E 19/1)

((Ben) Kutluş Çiğşi’yim)

4. külüg apa ben. (E 20/2)

((Ben) Külüg Apa’yım)

5. tarkan sangun ben. (E 32/7=b3)

((Ben) Tarkan Sangun’um)

6. alp urungu totok ben (E 16)

((Ben) Alp Urungu Totok’um)

7. beş tarkan öge tirig ben (E 53/3)

((Ben) Beg Tarkan Öge Tirig’im)

8. Üçin (arslan?) külüg tirig ben (E 3/3)

((Ben) Üçin Külüg Tirig’im)

9. arslan külüg tirig oglı ben.. külüg togan ben.(E 44/6)

((Ben) Arslan Külüg Tirig oğlu’yum. Külüg Togan’ım)

l0.ınang ugraç ben (E. 22/4)

((Ben) Inang Ugraç’ım)

Ib. (men)…men. “(ben)…im” formüllü ile geçen isimler:

1. tensi men. (Irk Bitig, 1. str).

((Ben) Göğün Oğlu’yum) (X. asır)

2. kırgız oğlı men. (Suci, 2. str.) (840’dan sonra)

((Ben) Korgız oğlu’yum)

3. boyla kutlug yargan men. (Suci., 2-3. satırlar)

((Ben) Boyla Kutlug Yargan’ım)

4. Kutlug baga tarkan öge buyrukı men. (Suci, 3. str.)

((Ben) Kutlug Bağa Tarkan Öge Buyruku’yum)

5. körtle sangun men. (E 52/1)

((Ben) Körtle Sangun’um)

II. Bu bölümde yer alan isimlere geçmeden önce eski Türklerde doğumda alınan isimlerin yapılan bir kahramanlıktan sonra değiştirildiği ve “er”lik adının alındığını belirtmemiz gerekiyor Metinlerde geçen isimler bu son alınan isim ve ünvandır. Ancak bir metinde (Kezilig-Hobu E 45) her iki isim birlikte geçmektedir.

oglan atı,m ŞWBWŞ (şubuş/şobuş) ınal,

…ta atım KWMWL (kömül/kümül) öge.

Bu kişi kendisinin babasız ve annesiz kalarak, çok zahmet çekip otuz yaşında “öge” olmasının hikayesini şöyle anlatır:

beş yaşımta kangsız kalıp

tokkuz yeşirmi yaşımga ögsöz bol[up]

kattıglanıp ottuz yaşımga öge boltum

Bu bölümde yer alan aşağıda verdiğimiz örneklerde ismin unsurlarının eksik veya karışık olduğu görülmektedir

1. bay apa sangun oğlı külüg çor (E 7/1)

2. tüz bay küç bars külüg (E 17/1)

3. külüg çigşi urungu çigşi (E 70/1)

4. öz yigen alp turan (E 5/2)

5. el iç-çor küç bars (E 14/1)

6. çocuk böri sangun (E 12/4)

7. köni tirig (tireg?) (E 6/1)

III. Üçüncü bölümde yer alan örnekleri üç gruba ayırmak gerekiyor. İlk gruptaki ismin sonunda şahıs eki olup olmadığı bilinmemektedir. İkinci grupta sadece isim söylenmektedir.

Üçüncü grupta önce isim sonra ünvan veya meslek veya rütbenin söylendiği görülmektedir. Bu üç grubu şöyle formüle edebiliriz:

1) er atım

1. er atım gut(e)ş (E 56/2)

(Kahramanlık adım Guteş)

2) er atım … ben.

2. er atım yaş-ak baş ben,. (E 2/5)

veyaer atı.m yaş. kart ben. (E 2/5)

(Kahramanlık adım Yaş-ak Baş’ım) veya

(Kahramanlık adım Yaş Kart’ım)

3) er atım … . … ben.

3a. er atım ak baş atık. ınal öge ben (E 49/2)

veya er atı.m kart atık ınal öge ben (E 49/2)

(Kahramanlık adım Ak-Baş Atık. Inalg Öge’yim)

veya (Kahramanlık adım Kart Atık. Inal Öge’yim)

3b. er atım yaruk. tigin ben (E 15/1)26

(Kahramanlık adım Yaruk. Prens’im)

3c. er atı,m kök. tirig ben (E 51/1)

(Kahramanlık adım Kök. Tirig’im)

Bu beş örneğe dayanarak şu iki örneği tamir etmek mümkün ol­maktadır:

3ç. er atım ben ………… (E 109/3)

Örnekte geçen ve ben şeklinde tranakripsiyonlanan kelime bir ismin yanlış veya eksik okunan bir parçası olmalıdır.

3d,( ) atı.m el togan totok ben (E 1/2)

tamiri (er) atım el togan.. totok ben

(kahramanlık) adım El dogan. Vali’yim. l0.ınaâğ ugraç ben (E. 22/4) ((Ben) Inang Ugraç’ım)

Ib. (men)…men. “(ben)…im” formüllü ile geçen isimler: 1. tensi men. (Irk Bitig, 1. str).

((Ben) Göğün Oğlu’yum) (rvX. asır)

2. kırgız oğlı men. (Suci, 2. str.) (840’dan eonra) ((Ben) Korgız oğlu’yum)

3. boyla kutlug yargan men. (Suci., 2-3. satırlar) ((Ben) Boyla Kutlug Yargan’ım)

4. Kutlug baga tarkan öge buyrukı men. (Suci, 3. str.) ((Ben) Kutlug Bağa Tarkan Öge Buyruku’yum)

5. körtle sangun men. (E 52/1) ((Ben) Körtle Sangnn’um)

II. Bu bölümde yer alan isimlere geçmeden önce eski Türklerde do­ğumda alınan isimlerin yapılan bir kahramanlıktan sonra değiştirildiği ve “er”lik adının alındığını belirtmemiz gerekiyor Metinlerde geçen isimler bu son alınan isim ve ünvandır. Ancak bir metinde (Kezilig-Hobu E 45) her iki isim birlikte geçmektedir.

…ta atım KWMWL (kömül/kümül) öge.

Bu kişi kendisinin babasız ve annesiz kalarak, çok zahmet çekip otuz yaşında “öge” olmasının hikayesini şöyle anlatır:

beş yaşımta kangsız kalıp

tokkuz yegirmi yaşımga ögsöz bol[up]

kattıglanıp ottuz yaşımga öge boltum

Bu bölümde yer alan aşağıda verdiğimiz örneklerde ismin unsurla­rının eksik veya karışık olduğu görülmektedir

l. bay apa sangun oğlı külüg çor (E 7/1)

2. tüz bay küç bars külüg (E 17/1)

3. külüg çigşi. urungu çigşi (E 70/1)

4. öz yigen alp turan (E 5/2)

5. el iç-çor küç bars (E 14/1)

6. çocuk böri sangun (E 12/4)

7. köni tirig (tireg?) (E 6/1)

III. Üçüncü bölümde yer alan örnekleri üç gruba ayırmak gerekiyor.

İlk gruptaki ismin sonunda şahıs eki olup olmadığı bilinmemektedir. İkinci grupta sadece isim söylenmektedir.

Üçüncü grupta önce isim sonra ünvan veya meslek veya rütbenin söylendiği görülmektedir. Bu üç grubu şöyle formüle edebiliriz:

1) er atım

1. er atı,m gut(e)ş (E 56/2) (Kahramanlık adım Guteş)

2) er atım … ben.

2. er atım yaş-ak baş, ben,. (E 2/5)

veyaer atı.m yaş. kart ben. (E 2/5)

(Kahramanlık adım Yaş-ak Baş’ım)

veya (Kahramanlık adım Yaş. Kart’ım)

3) er atım … . … ben.

3a. er atım ak baş atık. ınal öge ben (E 49/2)

veya er atım kart atı.k ınal öge ben (E 49/2)

(Kahramanlık adım Ak-Baş Atık. Inalg Öge’yim)

veya (Kahramanlık adım Kart Atık. Inal Öge’yim)

3b. er atım yaruk. tigin ben (E 15/1)26

(Kahramanlık adım Yaruk. Prens’im)

3c. er atım kök. tirig ben (E 51/1)

(Kahramanlık adım Kök. Tirig’im)

Bu beş örneğe dayanarak şu iki örneği tamir etmek mümkün olmaktadır:

3ç, er atım ben ………… (E 109/3)

Örnekte geçen ve ben şeklinde tranakripsiyonlanan kelime bir ismin yanlış veya eksik okunan bir parçası olmalıdır.

3d,( ) atı.m el togan totok ben (E 1/2)

tamiri (er) atım el togan totok ben

(kahramanlık) adım El dogan. Vali’yim.

Sonuç olarak diyebiliriz ki

I. Gruptaki örnekler isim ve ünvan olarak birlikte geçmektedir.

II. Grupta verilen örnekler ben….ben formülüne uymayan isim ve ün­van söyleyişleridir.

III. Gruptaki örneklerde ise isim ve ünvan söylemenin bir sistemi olduğunu ve bu sistemin de bu güne kadar devam eden bir geleneğe bağlı olduğunu göstermektedir.

DİPNOTLAR

* Doç. Dr., İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

1 ETY, IV, 11.

2 ETY, IV, 72.

3 Louis Bazin, “Pour une nouvelle hypothese sur l’origine des khazar”, Materialia Turcica, cilt 7/8, 1981/82, Bochum, s. 51-71.

4 ETY, IV, 93.

5 ETY IV, 93.

6 M. Ergin, Orhun Âbideleri, İstanbul 1970, s. 38.

7 Sir Gerard Clauson, “Some notes on the in******ion of Tonuquq”, Studia Turcica, Budapest 1971, s. 127-128.

8 ETY, IV 154.

9 ETY, IV 166.

10 ETY, IV 166.

11 Louis Bazin, “Antiquit meconnue du titre d’ataman?”, Harvard Ukranian Studies, Eucha­risterion, Essays presented to Omeljan Pritsak, on his Sixtieth Birthday by hie Collegues and Stu­dents, II, 1979-1980, s. 61-70.

12 S. E. Malov, Eniseyskaya Pis’mennost Tyurkov, M. L., 1952, s. 77.

13 T. Tekin, “On a misinterpreted Word in the Old Turkic In******ions”, UAJb, XXXV/Fas. B., 1964/1, s. 136, 2 numaralı dip notu).

14 ETY, III, 163.

15 EPT, 59.

16 ETY, III, 141.

17 EPT, 59.

18 Alessio Bombaci, Gurur âjamanjarikâ, Napoli 1974, s. 184.

19 ETY, II, 121.

20 Louis Bazin, Les Systemes Chronologiques Dans Le Monde Turc Ancien, Budapest 1991, s. 166.

21 ETY, IV 168.

22 S. G. Klyaştornıy, “Titul sogdiyskogo vladetelya v drevnetyurkskom tekste”, Problemı Vosto-­kovedeniya, 1960/6, s. 133-135.

23 ETY, IV, 173.

24 Louis Bazin, “Başlangıcından bu güne Türk yazı dili”, Fırat Ünivesitesi Dergisi (Sosyal Bi­limler), Yıl 1988, cilt 2, aayı 1, s. 63.

25 Osman Fikri Sertkaya, “Some Problems of Köktürk History: The First Line of the Tonyukuk Monument”, Central Asiatic Journal, XXIII/3-4 (1979), s. 288-292; Osman Fikri Sertkaya, “Gök­türk Tarihinin Meseleleri: Tonyukuk Âbidesi Üzerine Üç Not. 1. Tonyukuk âbidesinin ilk satırı, 2. Çölgi (A)z (e)ri mi? – Çöl[1](ü)g iz (e)ri mi?, 3. “Tonyukuk âbidesiııdeki kız koduz sıfat tamlaması üzerine”, Türkiyat Mecmuası, XIX (1977-1979), 1980, s. 165-182.

26 T, Tekin, UAJb, XXXV Fas, B., 1964/1, s, 142, 812.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…