Eylem çatısı, eylemin bazı fiilden fiil yapma eklerini alarak farklı anlamlara gelecek şekilde kullanılmasıdır. Çatı, sadece yüklemi fiil olan sözcüklerde aranır. Yüklem ek fiil almış bir ad ise orada çatı aranmaz.

Eylemde çatı, öznesine ve nesnesine göre ele alınır.
Öznesine göre: etken, edilgen, dönüşlü, işteş; nesnesine göre de geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen olur.

Çatı sorularını yanıtlarken önce fiilin aldığı çatı ekine, daha sonra da cümlenin anlamına bakılır.

A. Öznesine göre (Özne – yüklem ilişkisine göre)

Öznesine göre fiiller dörde ayrılır:

1. Etken çatılı fiiller

Eylem edilgen,dönüşlü ve işteş eklerini “Ş,L,N” almaz.
Başka ekler alabilir. Cümlede eylemi yapan bir özne mevcuttur.
Cemil dün yolda para buldu.
Şakir kardeşini çok severdi.

2. Edilgen çatılı fiiller

Eylem “ıL,ıN” edilgenlik eki alır. Cümlede gerçek özne ortadan kalkar, yerini sözde özneye bırakır. Cümleye başkası tarafından yapılma anlamı katar.
Para az önce bulundu.
Şakir’in kardeşi çok sevilir.
Olay ona da bildirildi.
Bazı geçişsiz eylemler edilgen yapıldıklarında cümlede hiçbir şekilde özne bulunmaz.
Yarın akşam yola çıkılacak.
Önümüzdeki hafta Adana’ya gidilecek.

3. Dönüşlü çatılı fiiller

Eylem yine “ıL, ıN” eklerinden birini alır. Fakat bu sefer gerçek özne ortadan kalkmaz. Özne eylemi kendi kendine yapar.
Cemil dünkü toplantıda da bulundu.
Şakir de bu duruma çok sevinmiş.
Akşamki yemek için her yer süslendi.

NOT:Sorularda dönüşlü ve edilgen ayrımı sık sık sorulur. Bu tip sorularda ekin kattığı anlama bakmak gerekir.

4. İşteş çatılı fiiller

Fiil “Ş, LAŞ” eklerinden birini alır. Cümlede eylemi karşılıklı yapma ya da birlikte yapma anlamı katar. Gerçek özne yine vardır.
karşılıklı işteşlik
Mahmut arkadaşıyla buluştu.
İki şair, ustaca atıştılar.
birlikte işteşlik
Yolcular durakta bekleşiyorlar.
Bekçiyi görünce kaçıştılar.
NOT: -Ş ve LAŞ eki alan fiillerin bazıları oluş ve değişim belirtir, bir kısmı da kalıplaşmıştır. Bu fiiller işteş değildir.

Çocuk gitgide iyileşiyor. / Gemi uzaklaştı.
Elbise üzerime yapıştı. / Yeni işine alıştı.

Yalnızca ettirgenlik, oldurganlık ve olumsuzluk eki
alan fiiller de öznesine göre etken çatılı olarak değerlendirilir.
Binayı güzelce boyattılar.
Yaptığı esprilerle herkesi çok güldürdü.
Gece hiç televizyon seyretmedim.

NOT: Dönüşlü ve işteş eylemler de gerçek özne barındırdığı için etken çatılı kabul edilebilir.
ÖRNEK: “Arkadaşınız bir gün önce otelden ayrıldı.” cümlesinde görülen özne – yüklem ilişkisi aşağıdaki cümlelerin hangisinde vardır?
A) Lokantada isteğiniz yerler ayrıldı.
B) Kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.
C) Yıllık kardan payınıza düşen para ayrıldı.
D) Fırtınada ağacın dalı gövdesinden ayrıldı.
E) Yol, ırmağın kıyısında ikiye ayrıldı.
1982 ÖSS
ÇÖZÜM: Verilen cümlede işi yapan (arkadaşınız) yapılan eylemden (ayrılmak) etkilenendir. Dolayısıyla cümlenin özne yüklem ilişkisi bakımından çatı özelliği dönüşlülüktür. Aynı
dürüm, B seçeneğinde verilen cümle için de geçerlidir.
Yanıt B

B. Nesnesine göre (Nesne – yüklem ilişkisine göre)

Türkçede, bazı eylemlerin kullanıldığı cümlelerde nesne bulunmaz, diğer bir grup fiilin kullanıldığı cümlede ise nesne olabilir. Eylemin nesnesine göre çatısı, bu durumu buldurmaya yöneliktir.
Fiiller nesnesine göre dörde ayrılır: geçişli, geçişsiz, ettirgen, oldurgan.

Nesnesine göre eylem çatısı sorulduğunda söz konusu eylemin nesne alıp alamayacağına bakmak gerekir. Eğer fiil nesne alabiliyorsa geçişli; alamıyorsa geçişsizdir. Geçişli fiile “T,R,TIR” ekleri getirilirse fiil ettirgen olur. Aynı ekler geçişsiz fiile getirilirse, fiil oldurgan olur.

1. Geçişli fiiller

Nesne alabilen tüm eylemler geçişlidir. Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için özneye “ne, neyi” gibi sorular sorabiliriz. Ya da “onu” ifadesini getirerek de fiilin geçişli olup olmadığını anlayabiliriz.
Akşama kadar kitap okudu. (onu okudu – nesne var)
Etrafı hızlıca topladı. (onu topladı – nesne var)

Not: Daha önce görmüş olduğumuz kılış eylemleri geçişli eylemlerdir.
Not: Geçişli eylemlerin bulunduğu cümlelerde nesne yer almak zorunda değildir..

Örnek
Bir saattir burada bekliyorum. (nesne yok)
Daha önce de söylemiştim.

2. Geçişsiz fiiller

Nesne alamayan durum ve oluş eylemleri bu gruba girer.
Akşamleyin eve gidiyorum. (nesne yok)
Sen ne zaman geleceksin? (nesne yok)

3. Oldurgan fiiller

Geçişsiz bir eyleme yapım eki olan “T, R, TIR” eklerinden biri getirilirse bu fiiller geçişli hale döner. Geçişsizken geçişli yapılan bu tür fiillere oldurgan çatılı fiil denir.
Bir başına üç çocuk büyü-t-üyordu.
Yaptığı esprilerle hepimizi gül-dür-dü.
Galiba vapuru kaç-ır-dı.

4. Ettirgen fiiller

Geçişli eylemlere “T, R, TIR” ekleri gelirse, bu fiillerin geçişlilik derecesi artar. Ettirgen fiiller, çoğunlukla eylemi bir başkasına yaptırma anlamı katarlar.
Son derste öğrencilerine şiir oku-t-tu.
İçe yeni başlayan arkadaşına çevreyi gez-dir-di.
Yatmadan önce bebeğe şurup iç-ir-eceksin.

Not: Oldurgan ve ettirgen fiilleri birbirinden ayırırken aldıkları “T, R, TIR” ekleri çıkarılır ve geride kalan kısmın geçişli olup olmadığına bakılır.

[turkce_ygs_lys]

Türk edebiyatı ile benzerlik gösterir. Türk halk edebiyatı ve Divan edebiyatı, bu edebiyatın temeli sayılır. Bulgaristan Türkleri, uzun yıllar baskı altında kalmıştır. Bu baskı altında, yapıtlar verilmiştir. İlk edebi eserler Osmanlı İmparatorluğu döneminde verilmiştir. Bulgaristan Türkleri edebiyatının en önemli dergileri Tarla, Hilal, İttifak dergileridir. Günümüzde de Hak ve Özgürlük gazetesi, Türkçe yayın organıdır.
Sanatçılarından bazıları şunlardır; Süleyman Sırrı, Osman Nuri Permeci, Mehmet Masum, Zeki Tunaboylu, Osman Sungur, Recep Küpçü, Niyazi Hüseyin…….

Recep Küpçü (1934–1976)
Bulgaristan Türkleri edebiyatı şairlerindendir. Şairliğinin yanı sıra aynı zamanda gazetecidir. “Yeni Işık” ve “Halk Gençliği” adlı gazetelerde çalışmıştır. Yapıtlarında vatan, bayrak, millet sevgisini tema olarak işlemiştir.

Eserleri
Ötesi Var, Ötesi Düş Değil.

[edebiyat_lys]

Çekimli bir fiilden oluşan yüklemin nesne ve özneye göre gösterdiği durumlara çatı denir. Bundan hareketle, yüklemin isim soylu sözcüklerden oluştuğu cümlelerde çatının aranmayacağını söyleyebiliriz.

Çatı; yüklemin nesne ve özneyle ilgisi olduğundan, sorularda karşımıza çoğu kez, nesne-yüklem ve özne-yüklem ilişkisi olarak çıkar. Şimdi bunları ayrı ayrı inceleyelim.

NESNE – YÜKLEM İLİŞKİSİ

Fiiller nesne alıp almamalarına göre değişik şekillerde adlandırılır. Bunları dört grupta inceleyebiliriz.

1. Geçişli Fiil: Nesne alabilen fiillerdir. Bir fiilin nesne alıp almadığının nasıl anlaşılacağını cümle öğelerinde “nesne” konusunda işlemiştik. Buna göre, fiil nesne alıyorsa geçişli olacaktır.

Örneğin;

“Etrafı daha iyi görebilmek için ışığı yaktı.” cümlesinde “yaktı” yüklemdir; “o” gizli öznedir. Nesneyi bulmak için “O neyi yaktı?” diye soruyoruz. “ışığı” cevabı geliyor. Öyleyse yüklem nesne almıştır; “yakmak” fiili geçişli bir fiildir.

Fiilin geçişli olması için cümlede mutlaka nesnesinin bulunması gerekmez. Bazen fiil geçişli olduğu halde cümlede nesne kullanılmamış da olabilir.

Örneğin;

“Ahmet mutlaka senden öğrenmiştir.” cümlesinde “öğrenmiştir” yüklemine “Neyi öğrenmiştir?” diye sorduğumuzda cümlede herhangi bir öğenin cevap vermediğini görüyoruz. Ancak biz cümleye “onu” gibi bir nesne ilave edebiliriz. Öyleyse bu cümlenin yüklemi geçişlidir, ancak cümlede nesne yoktur. Böyle cümlelerde bir tür “gizli nesne” nin varlığı söz konusudur. Bu durumun görüldüğü cümleleri daima “onu” sözüyle kontrol edin, çünkü bu söz yalnızca nesne olabilir.

2. Geçişsiz Fiil: Nesne almayan fiillerdir. Bu fiillerin yüklem olduğu cümlelere dışarıdan da herhangi bir nesne getirilemez.

Örneğin;

“Eve dönünce, yorgunluktan, uzandığım yerde uyuyakalmıştım.” cümlesinin yüklemine “Neyi uyuyakalmıştım?” diye sorduğumuzda mantıklı bir soru olmadığını görüyoruz. Çünkü bu fiiil nesne almaz; yani geçişsizdir.

Fiiller değişik eklerle çatı özelliğini değiştirebilir. Bu durumda “oldurganlık, ettirgenlik” durumu ortaya çıkar.

ÖZNE – YÜKLEM İLİŞKİSİ

Öznenin yüklemle ilişkisi beş grupta incelenir.

1. Etken Fiil: Yüklem durumundaki fiilin bildirdiği işi, öznenin kendisi yapıyorsa fiil etkendir.

Örneğin;

“Masanın üzerini güzelce temizledi.”

“Yapan kim?” diye sorduğumuzda yine “o” cevabı geliyor. Yani özne, yüklemin bildirdiği işi kendisi yapmıştır. Öyleyse fiil etkendir.

“Yağmur yağıyor yine ince ince.”

“Taş bu yola nereden düşmüş?”

“Yapraklar gittikçe daha çok sararıyor.”

“Yaşlı kadının elleri bir hayli buruşmuştu. cümlelerinin yüklemleri de etken fiildir.

2. Edilgen Fiil: Fiilin bildirdiği işi özne değil de başkası yapıyorsa, özne bu işten etkileniyorsa, fiil edilgendir. Bu fiiller, etken fiillere “-l-” ve “-n-” eklerinin getirilmesiyle yapılır. Etken fiilin nesnesi olan öğe, fiil edilgen yapıldığında özne durumuna geçer ve bu öznelere “sözde özne” adı verilir. Örneğin etken fiilde örnek verdiğimiz cümleyi edilgen yapalım;

“Masanın üzeri güzelce temizlendi.”cümlesini incelersek; “temizlendi” yüklemdir. “Temizlenen ne?” diye sorduğumuzda “Masanın üzeri” öznesi cevap veriyor. “İşi yapan kim?” diye sorduğumuzda, “başkası” cevabı gelir. Yani işi yapan özne değil başkasıdır. Çünkü masa kendi kendini temizleyemez. Öyleyse fiil edilgendir, öznesi de sözde öznedir.

3. Dönüşlü Fiil: Fiilin bildirdiği işi özne kendi üzerinde yapıyorsa, yani özne hem işi yapan, hem de yaptığı işten etkilenense, bu anlamı veren fiil dönüşlüdür. Dönüşlü fiiller de etken fiillere “-l-” ve “-n-” ekleri getirilerek yapılır.

“Tarağı eline alıp bir süre tarandı.” cümlesinde tarama işini öznenin kendi üzerinde yaptığı bellidir. Dolayısıyla fiil dönüşlüdür.

4. İşteş Fiil: En az iki özne tarafından yapılabilen fiillerdir. Bu fiiller, fiillere “-ş-” eki getirilerek türetilir. Bazı fiiller ise kök olarak “-ş-” ile bitmiştir ve işteş özellik gösterir.

İşteş fiiller işin yapılışına göre iki grupta incelenir.

a. Karşılıklı yapılma bildirir

Yüklem durumundaki fiilin anlamında öznelerin işi birbirlerine karşı yaptıkları görülür.

“Yolda karşılaşınca mutlaka selamlaşırlardı.” cümlesine baktığımızda “selamlaşmak” eyleminin kişilerin karşılıklı yaptıkları bir iş olduğunu görürüz. İki kişi birbirine selam vermiştir.

“Ortadaki elmaları paylaştılar.”

“Boş yere saatlerce tartıştılar.”

“Boksörler çok yaman dövüştüler.” cümlelerindeki yüklemler karşılıklı yapılan işteş fiillerdir.

b. Birlikte yapılma bildirir

Bunlarda özneler işi birbirlerine karşı değil hep birlikte yaparlar. Yani karşıdan bir hareketin olduğu görülmez.

“Çocuklar odaya girer girmez yemeklerin başına üşüştüler.” cümlesinde “üşüşme” işini çocuklar hep birlikte yapmışlardır.

“Kuzular otların arasından meleşiyor.”

“Kuşlar etrafta sevinçle uçuşuyor.

“Çocuklar ağaçların arasında koşuşuyor.” cümlelerindeki yüklemler birlikte yapılma bildiren işteş fiillerdir.

“Okula bu sabah birlikte gittiler.” cümlesinde de yüklem birlikte yapılma bildirir, ancak biz buna işteş diyemeyiz. Çünkü işteş fiiller, önceden de söylemiştik, mutlaka “-ş-” ile bitmelidir.

Yapıca “-ş-” ile biten her fiil elbette işteş değildir.

“Adam genç yaşında dünyayı dolaştı.” cümlesinde yüklem işteş değildir; çünkü karşılıklı ya da birlikte yapılma anlamı yoktur.

Bazı kaynaklarda “nitelikte eşitlik” adıyla işteş sınıfına alınan, oluş bildiren fiiller de vardır.

“Elleri çalışmaktan nasırlaşmış.”

“Görmeyeli bir hayli güzelleşmiş.”

“Pantolonu, yerde oturmaktan kırışmış. cümlelerindeki yüklemler bu türdendir. Ancak bunlarda herhangi bir iş bildirme olmadığından “işteş” mantığına pek uygunluk görülmez. Sorularda da bunun işteş olduğuna dair bir ipucu verilmemiştir.

5. Ettirgen Fiil: Konumuzun başında, nesne-yüklem ilişkisini verirken, ettirgenliğe de değinmiştik. Bu tür fiillerde işi özne bir başkasına yaptırır.

“Oğluna terliklerini getirtti.” cümlesinde getirme işini yapan “oğlu” dur, özne ona işi yapmasını söylemiştir.

“Masayı bir güzel temizletti.”

“Soruyu ablasına çözdürdü.” cümlelerinin yüklemleri de aynı özelliği göstermektedir.

|» Bu konuyla ilgili test çöz! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Fiil Çatısı first appeared on Bilgicik.Com.]]> https://www.bilgicik.com/yazi/fiil-catisi/feed/ 208