TOPLUM HAYATINDA gelenek, görenek ve adetlerin en güzel yansıdığı ve ortaya çıktığı ortamlar çeşitli törenler ve kutlama günleridir. Bunlar arasında düğünler, sünnet törenleri, Bayram törenleri, çocuk doğumu, çocukların okula başlaması yer almaktadır. Kıbrıs Türk toplumunun karakteristiklerinden biri de “Konuk Ağırlama” tarzıdır. Bu durum, tüm dünyada bilinen geleneksel Türk konukseverliğinin bir yansımasıdır. İkram yapılırken her zaman yaşlı kişilere öncelik tanınması adettendi. Kıbrıs insanı, ikramda önceliği daima kahveye vermiş, bunun yanı sıra şerbetler de tercih edilmişti. Bunlar arasında bal, gül, şeker, harup ve macun şerbetleri baştaydı. Çeşitli meyvelerden hazırlanan macun sunumu da ayrı bir zevktiHalk Dansları

KIBRIS TÜRK HALKI, çeşitli etkinliklerde (düğün, kına gecesi, ekin kaldırma gibi) halk dansları oynamaktadır. Bu danslar genellikle Karşılamalar, Mendil Oyunları, Zeybekler, Kadın Oyunları, Dramatize Oyunlar ve Kasap Oyunları sırası izlenerek oynanılır. Karşılamalar, “Kadın ve Erkek Karşılamaları” olarak gruplandırılır. Kadınların oyunun temposu genellikle daha ağırdır. Karşılamalar dört kısımdan oluşmakta olup, dört ayrı ritme sahiptirler. Mendil oyunları veya sirtolar; orta hızda, neşeli ve erkekçe figürler içermektedir. Başlıca sirtolar olarak; Aziye sirtosu, İskele sirtosu, Karagözlü sirtosu, Kına sirtosu sayılabilir.

Geleneksel El Sanatları

Yemeniler; Geçmişte yemenilerin kullanımı oldukça yaygın olup, çeşitli süslemeleriyle kadın dünyasının zenginliğini ortaya koymaktaydı. Kıbrıs’ta kullanılan yemeniler genelde tam kare biçiminde olup; önceleri sadece kenarlarına motif işlenir, iç kısımları sade bırakılırdı.Daha sonra yemenilere dal ve çiçek motifleri basılmaya başlandı. Günümüzde yemeni modern anlamda eşarp olarak gelenek başka bir düzlemde sürdürülmektedir.

Lefkara İşi; Lefkara işi Kıbrıs’ta yapılan yerel el sanatlarının en önemlilerinden birisidir. İlk olarak, Lefkara köyünden çıktığı için bu adı almıştır. Lefkara işi 2 grupta toplanır; “Keten üzerine Lefkara işi” ve “İğne işi Lefkara”. İkisinin de işlemesi sırasında yastık kullanılır. Lefkara işi geçmiş dönemlerde halkın kendi kullanımı için yapılırken, sonraları ticari amaçlı olarak ve günümüzde özellikle turistik el işleri kapsamında yapılmaktadır.

Hesap İşi; Bu iş daha çok Lapta ve Kazafana bölgesinde yaygın olarak yapılan bir el sanatı türüdür.
İpek İşi; İpek Böceği kozalarından işlene ürünlerdir.
Bitkisel Örücülük; Kendiliğinden yetişen veya kültürü yapılan bazı bitkilerin sapını, yapraklarını, ince dallarını ya olduğu gibi yada yararak ince şeritler haline getirdikten sonra çeşitli şekillerde değerlendirme işidir. Kıbrıs’ta örücülüğün en yaygın olduğu yerler Mesarya ve Karpaz bölgeleridir.Kuzey Kıbrıs Mutfağı

KIBRIS MUTFAĞI, tarih boyunca değişik kültürlerden etkilenmiştir. Bu yüzden tamamen Kıbrıs’ a ait herhangi bir yemek yoktur. Fakat orijinlerinde yapılan ufak değişikliklerle Kıbrıslılar lezzetli yemekler yaratmayı başarmışlardır.Her yemek kendine özgü bir lezzet taşır, yemeğin pişirilmesi ve sunumu Kıbrıs insanın karakterini yansıtır. ‘ Molohiya ’ Arap orijinli bir yemek olmasına rağmen hazırlanışı lezzeti ve sunumu ile Kıbrıs lezzetine hitap eder.Bazı yemeklerin adı, hazırlanışı ve lezzeti bölgeden bölgeye farklılık gösterir. Kuzey Kıbrıs damak zevki olanların uğrak yeridir. Çeşitli sebze yemekleri, ızgaralar, hamur işleri, balık, çorbalar, kebaplar, lahmacun ve pideler Kıbrıs mutfağının sadece bir kısmıdır. Bir çok meze çeşidi, tatlılar, kekler, aparatif olarak yenilebileceği gibi ana yemeklerden sonra da yenilebilir. Yerel mutfağın dışında birçok restorantta Çin, İtalyan, Fransız ve Hint yemeklerini tadabilirsiniz.

ÇORBALAR

Mercimek çorbası
Tarhana çorbası
Pirinç çorbası
Erişte çorbası
Sebze çorbası
Humus çorbası
Paça çorbası
Tavuk çorbası
Erişteli mercimek çorbası

MEZELER

Humus
Cacık
Tahin
Turşular
Patates salatası
Samarella
Lahana ve yoğurt salatası
Bakla salatası
Kızarmış hellim
Çakızdez
Ahtabot
Kalamar
Gabbar
Dil
Beyin
Pastırma

PİLAVLAR

Pirinç pilavı
Bulgur pilavı
Mücendra pilavı
Herse

ANA YEMEKLER

Şeftali Kebabı
Fırın Kebabı
Şiş Kebabı
Köfte
Musakka
Molehiya
Bamya
Yalancı Dolma
Et Dolması
Bumbar
Pırasa
Kuru fasulye
Taze fasulye
Kolokas
Karnabahar
Ispanak

HAMUR İŞLERİ VE BÖREKLER

Tatar Böreği
Pirohu
Nor böreği
Kıymalı börek
Ispanak böreği
Kabak böreği
Mantar böreği
Zeytinli
Hellimli
Bidda
Çörek
Tahinli
Pilavuna

TATLILAR

Fırın Katmeri
Samsı
Tel kadayıfı
Ekmek kadayıfı
Şamişi
Lokma
Şammali
Bişi
Sucuk
Köfter
Paluze
Golifa
Simit helvası
Erişteli sütlaç

REÇELLER, MARMELATLAR VE KOMPOSTOLAR

Ceviz macunu
Turunç macunu
Bergamut macunu
Ayva macunu
Hurma macunu
İncir macunu
Karpuz Macunu
Kabak macunu
Alıç reçeli
Çilek reçeli
Portokal reçeli
Erik reçeli
Üzüm reçeli
Şeftali Kompostosu
Elma Kompostosu
Armut Kompostosu
Harup Pekmezi

İÇECEKLER

Şerbet
Limonata
Ayran
Zivaniya
Şarap
Rakı
Brandy
Bira
Tarihçe

KIBRIS’IN bir ada oluşu türlerin zenginleşmesine engel olmuştur.Geçmiş yıllarda daha fazla sayı ve türde hayvanlar bulunduğu tahmin edilmektedir. Kıbrıs’ın ilk çağlarına ait buluntular göstermektedir ki, bir zamanlar Kıbrıs’ta filler ve hipopotamlar yaşamıştır. Yabani dağ koyunu, yaban domuzu, tavşan, tilki, kirpi ve İran türü küçük geyik de adanın kendi hayvanları arasında bulunmaktadır. Karpaz Milli Parkı’nda 250 civarında özgürce yaşayan Yabani Eşek bulunmaktadır.

|» “Performans Ödevleri” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Şairlerin, musikişinasların, sanatçıların en çok konu olarak işledikleri mevsimdir bahar. Mevsimlerin en güzelidir. Genelde bahar, sevgiliye ve onun güzelliğine benzetilir. Bahar hayattır. Can verir, gönüllere ferahlık sağlar, sıkıntıları giderir. Lale, sümbül, menekşe, çiğdem ve gül vb. çiçekler: bereketli yağmurlar, yavaştan esen rüzgar; baharın temel unsurlarıdır. Bahar, bir diriliş ve yeniden oluştur.

Bahar, cennete benzetilir. Güzel ve güzelliğin simgesidir. İnsanlık alemini o denli etkiler ki bahar ayları bayram aylarıdır. İster tarih öncesi çağlarda, isterse günümüzde olsun; bahar, insanların yaşantısını doğrudan etkiler. Bütün sanat dallarına, şiire. musikiye ve davranışlara konu olur bahar.

Anadolu’da “saya”, “koyun-yüzü”. “davaryüzü” denilen bir mevsimlik bayram geleneği vardır. Bu kutlama “koç-katımı” adi verilen törenlerden 100 gün sonra gerçekleştirilir. 1 Ekim-20 Kasım tarihleri arasında uygulanan “koç-katımı”, hayvanların çiftleşme zamanı pratikleridir. Tarihler kesin olmamakla birlikte “saya” kutlamaları 100 gün sonra olduğuna göre; bu uygulamalar 10 Ocak ile 1 Mart tarihleri arasında yapılır. Yani kuzulamanın gerçekleşmesine 50 gün kalımı yapılan kutlamalardır. Kış ortasında yapılan bu törenler; soğukların azalmasını başlatmak ve sıcağı bir an önce getirmek amacını taşır.

Koyunların kuzulamaya başladığı zamanlar ise “saya”dan 50 gün sonraya rastlar. Yani mart ve nisan aylarına. Çobanlık bayramların bir halkası olan bu kuzulama devresinde “döl verme bayramı” yapılır. Anadolu’da bu olayla ilgili değişik yörelerde çok değişik gelenekler gözlenir. Çeşitli inanışlara ve yasaklara uyulur. Mesela; komşular birbirlerine kuzulama bitene kadar tuz ve ateş vermezler. Çobana bahşişler verilir, çeşitli eğlenceler düzenlenir.

Bu “döl verme bayramı” baharın ilk uygulamalarıdır.

Martın sonuna doğru çiçekler açar, bilhassa karların altından çiğdem sarı rengiyle kendini gösterir, dağlar yeşillenir. 21 Martta gün döner, gece ve gündüz eşitlenir. 21 Mart önemli bir bahar bayramı olan “Nevruz“un kutlandığı gündür. Kelime olarak “yenigün” anlamına gelir. Bütün Türk dünyasında Türkmenistan’da.Azerbaycan’da, Türkistan’da,Özbekistan’da,İran’da, Anadolu’da, Güney Doğu Anadolu’da ve Balkanlar’da “nevruz” kutlamaları yapılır. Kırlarda toplu yemekler yenir, semahlar oynanır, ateşler yakılır, üstünden atlanır, türküler söylenir, büyük bir coşku ile bahar karşılanır.

Anadolu’nun halk geleneğinde başka bahar bayramları da vardır. Bunlardan birisi de “çiğdem pilavı”dır. Daha çok çocukların bir töresi haline gelen çiğdem töreni, hemen hemen bütün Türk dünyasında ve Anadolu’da yapılır. Çocuklar kume küme kırlara çıkar, çiğdem çiçeği toplarlar. Çiğdemlerle yaptıkları demetlerle, tekerlemeli türküler söyleyerek kapı kapı gezerler ve evlerden bulgur, yağ vb. yiyecek malzemeleri toplarlar. Küme küme kırlara giderler ve pişirdikleri pilavı güle oynaya yerler. Eğlenerek baharı kutlarlar.

Anadolu’nun bazı yörelerinde özellikle 4 Mart günü “çık-gör bayramı” denilen baharı karşılama ,senliği düzenlenir. O gün kırlarda gezilir, gece damlarda ateş yakılır.
Bazı yörelerde ise havaların ısınması ile “hasır küfrü” veya “betnem” adı verilen eğlenceler düzenlenir. Tespit edilen bir günde evdeki eski hasırlar dışarı çıkarılır. Ateşler alevlenir, hasırlar bu ateşte yakılır.

Dört Kademeli Nevruz Semenileri(solda))

Ateşin üzerinden atlanır. Bu adet; yeni yıl ile evlerin eski ,şeylerden arındırılması, yenilenmesi ve tazelenmesi inancının bir yansıması olarak düşünülebilir. Ateş üzerinden atlamak vücudun ağrıdan, sızıdan, günahtan ve her çeşit kötülüklerden arındırılması anlamı taşır. Ateşten atlamakla kötülüklerin tümünün ateşin üzerine bırakılacağına inanılır.

Bahar bayramları içinde hem yaygınlığı hem de töre ve törenlerin, eğlencelerin zenginliği bakımından en dikkate değer olan “Hıdrellez”dir. Bu kelime, Müslüman inanışlarının efsanelik iki varlığı Hızır ile İlyas’ın adlarının halk ağzında aldığı biçimdir. İslam geleneği bu efsanelik varlığı “nebi” olarak nitelendirir. Arapça’da yeşillik anlamına gelen “hadr” veya “hıdır”: halk inanışlarında dünyayı dolaşan, otları yeşerten ve geçtiği yerlerde yeşil bir iz bırakın bir nebidir. Hızır, bereket, uğur getirir, darda kalanlara yardım eder, dilekleri yerine getirir.

Hızır ile İlyas’ın 5 Mayısta dünya üzerinde buluştuğuna inanılır. Hıdrellez bayramı, daha çok genç kızların ve kadınların bayramıdır.
Hıdrellez gecesi; gerçekleşmesi istenen dilekler ile, bereketin ve sağlığın sağlanması için bir takım hazırlıklara girişilir. Bir çömlek hazırlanır ve içine su doldurulur. Suyun içine niyete katılan kimseler, küçük birer eşyalarını (yüzük, küpe, bilezik, düğme, toka vb.) bırakırlar. Küpün ağzı bir kilitle ve sıkı bir iple bağlanır. Bu küp geceleyin bir gül fidanının altına bırakır.

Ertesi gün eğlenceye ve bayrama başlanır Niyet çömleği topluca manilerle açılır. Çıkan eşyanın sahibi için nesneler yorumlanır törene katılanlar gülerler ve eğlenirler.

Koç Katımı Törenleri Her Yıl 1 Ekim -20 Kasım Tarihleri
Arasında Gerçekleştirilir(üstte)

O gün; ağaçlara bilhassa salıncaklar kurulur, yemekler yenir, eğlenceler düzenlenir. Bu salıncaklar gökle yerin birleşmesi isteğini simgeler Ateşler yakılır, üzerinden atlanır. Yatırlar ziyaret edilir. Bu uygulamalar doğal olarak, yurdun her yerinde farklı uygulanır.

“Yaylaya çıkış şenlikleri”, Hıdırellezden sonraki “gül mevsimi kutlamaları” halkımızın baharı karşılama ‘ ,şenliklerinin başka şekilleridir.

Bahar insanlara umut, sevinç neşe katar. Hayatı güzelleştirir. Bahar gerçekten başka bir mevsimdir. “Böyledir kanunu dönek dünyanın/ Dört mevsim içinde bir bahar olur’ diyen şair, haksız mı?

|» “Nevruz Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Nevruz, Nevruz Nedir, Nevruz Bayramı, Nevruz Kutlamaları, 21 Mart Nevruz

Göktürk harfleri ile yazılan metinlerde geçen isim ve ünvanlar bu metinler üzerinde çalışan kişilerin her zaman için dikkatini çekmiştir. Ancak araştırıcılar genellikle isimlerden önce kullanılan apa, bağa, bilge, boyla, çabış, kapkan, sü başı. vs. gibi veya isimlerden sonra kullanılan beg, çor, çigşi, çikşi, irkin-erkin, kağan, kan, katun, kunçuy, öge-üge, sangun-şangun-şengün-şengün-sagun, şad, tarkan, tigin, todun-tudun, totuk-,tutuk, yabgu vs. gibi veyahut da müstakil kullanılan alpagu(t)-yılpagut(t), buyruk, ışbara, ilig, ilteber, şadapıt vs. gibi ünvanlar üzerinde çalışmışlardır. Kişi isimleri üzerinde yapılan çalışma­ların ise ünvanlar üzerinde yapılan çalışmalara göre daha az olduğu görülmektedir.

Bu yüzden Göktürk harfli metinlerde geçen isimler, özellikle yer, ülke ve kişi adları yanlış okunmuş ve tercüme edilmiştir.

Yer ve ülke isimleri için iki örnek verelim.

Şine-Usu yazıtı D 8’de birlikte kullanılan ve (a)ks(ı)r(a)k okunarak “mükemmel, â/â”1 şeklinde anlamlandırılan kelime ile ordu okunarak “karargâh, hakanın oturduğu şehir, payitaht”2 şeklinde anlamlandırılan kelime yeniden transkripsiyonlandığında karşımıza k(a)s(ar) kord(a)an şeklinde iki kavim ve millet adı çıkmaktadır.3

Yine Tonyukuk yazıtındaki bir ibarede kurıya okunarak “geriye doğru, garba’4 şeklinde anlamlandırılan ve kurdan okunarak “geriden, garbdan, garblı”5 şeklinde anlamlandırılan iki kelime kurıya kurıdınta okunarak “batıda batılılar” şeklinde tercüme edilmiştir.6 kurd(a)n ve kur(ı)d(ı)n şekillerinde okunan kelime kord(a)n şeklinde transkripsiyonlanıp ve “Hoten” şeklinde anlamlandırılıp7 cümledeki paralel şekillerle değerlendirildiğinde cümleyi doğru tercüme edip anlamlı hale getirmek mümkün olmaktadır.

Öngre kıt(a)ngda Doğuda Hıtay’dan

b(e)r(i)ye t(a)bg(a)çda Güneyde Tabgaç’tan

kur(ı)ya ) kord(a)nda Batıda Hoten’den

yır(ı)ya og(uz)da Kuzeyde Oguz’dan

Kişi adlarının okunuşlarında yapılan hataları da gruplandırmak mümkündür.

1. Yanlış harf transkripsiyonu:

Barık-III (E 7) yazıtının ilk satırındaki b(a)yna s(a)ngun oglı külüg çor ibaresinin ilk kelimesinde N1 ile okunan ses P ünsüzü olarak okunduğunda ibare b(a)y (a)pa s(a)ngun oğlı külüg çor şeklini almaktadır.

2. Eksik yapılan transkripsiyon:

Ongin yazıtında Bilge Taç(a)m okunarak “Adına Ongin yazıtı dikilen Türk hanı”8 veya Taç(a)m” Adına Ongin yazıtı dikilen Türk hanı”9 şeklinde anlamlandırılan ibare veya kelime bilge (a)ta.ç(ı.)m şeklinde doğru transkripsiyonlandığında “bilgili babacığım” şeklinde doğru tercüme edilebilmektedir. ataç ismi Eski Türkçede ata “baba” kelimesinin küçültme halidir.

Keza Bilge Kağan yazıtı G 14’te geçen ve t(a)m(a)n t(a)rk(a)n şeklin­de okunarak “has isim”10 şeklinde anlamlandırılan kelimenin transkrip­siyonu başa bir (a) ünlüsü eklenerek (a)t(a)m(a)n t(a)rk(a)n şeklinde düzeltildiğide doğru okuma yapılmış olmakta, böylece Türkçenin başka hiç bir metninde geçmeyen Taçam ve Taman gibi iki hayali isim ortadan kalkmaktadır.11

3. Kelimeyi yanlış yerden bölme:

Bay Bulun-I (E 42) yazıtının 8. satırında (e)r (a)t(ı)m üz(ü)t ogdı12 ibareside üz(ü)t ogdı. okunan isimde, kelimede olmadığı halde ( ) içeri­sinde okunan ses atılıp ve ilk kelimede ü- okunan ses de ö- ünlüsü ile öz okunup, yanlış bölünme sonucunda ilk isme ait olduğu zannedilen T2 ünsüzü ikinci isim ile birleştirildiğinde, kelime t2 ogdı şeklini almakta­dır. Nâşirlerin bu kelimeyi yanlış yerden bölüp okumalarının sebebi togdı kelimesindeki t ünsüzünün t1 yerine t2 ile yazılmış olmasıdır. Öz togdı13 ismi ile Kutadgu Bilig’deki Kün togdı. ve Ay toldı isimleri karşılaştırıldı­ğında Öz togdı düzeltmesinde doğru okumanın yapılmış olduğu görülür.

Hüseyin Namık Orkun tarafından14 Öznaçennaya (E 25) yazıtının ikin­ci satırında (ö)kü ç(e)k(ü)l tut(u)k okunan isim S.E. Malov tarafından15 Küç Kül Tutuk şeklinde doğru hecelere ayrılarak düzeltilmişti. Ben bu ismi Küç Köl Totok şeklinde okumak isterdim.

Yine Hüseyin Namık Orkun’un Uybat-l (E 30) yazıtının 3. satırında ç(a)b ş(a)t on t(a)rk(a)n16 ve S.E. Malov’un Ç(a)b S(a)tun T(a)rk(a)n17 okuduğu isim Alessio Bombaci tarafından ç(a)b(ı)ş tun t(a)rk(a)n şek­linde doğru hecelenmişti.18 Bu gibi örnekleri artırmak mümkündür.

İhe Ashete yazıtının ikinci satırı Hüseyin Namık Orkun tarafından y(ü)k(ü)n(i)r k(ü)n b(e)d(i)zm(i)ş şeklinde transkripsiyonlanarak “iba­det gününde yapmış” şeklinde tercüme edilmiştir.19 İbâre Louis Bazin tarafından yegen irkin b(e)dz(e)m(i)ş şeklinde okunmuştur.20 İbâre “Yigen İrkin (tarafından) süslenmiş” şeklinde tercüme edilmelidir.

4. Yanlış teşhis, yanlış anlamlandırma:

Tonyukuk yazıtının ikinci taşının 47. satırındaki bir ibâre Hüseyin Namık Orkun tarafından tin(e)si oglı y(a)t(ı)gma şeklinde okunarak “has isim” şeklinde anlamlandırılmıştır.21

Metnin doğru şekli 46.- 47. satırlardaki… (46) tinsi oglı (47) tisi og­lı y(a)t(ı)gma tag şeklinde olup tinsi kelimesi Çince T’ien Tyu “göğün oğlu” demektir ve burada Sogd hükümdarının ünvanıdır. İkinci kez ge­çen tinsi kelimesi ise şehzadenin ünvanıdır. yatıgma kelimesi yat- fiili­nin partisip şeklidir ve “yatan, yattığı” anlamına gelir. İbârenin doğru tercümcsi şöyle olmalıdır: “Göğün oğlu(nun) oğlu(olan) [Hükümdar] göğün oğlu(nun) oğlu(nun) [Şehzade] yattığı (gömülü olduğu) dağ” Görüldüğü gibi burada hangi bir “has isim” yoktu.22

Suci yazıtının ilk cümlesinde Yaglakar Kan Ata ibaresi H.N. Orkun tarafından “has isim, hepsi de ünvan”23 şeklinde anlamlandırılmıştır. Bu cümle Louis Bazin tarafından şöyle açıklanmıştır.

Uygur yirinte Yaglakar Kan ata keldim. Kırkız oğlı men, Uygur ül­kesinden Yaglakar Han(ı) atarak geldim. Kırgız oğluyum.24

Yazıtlarda geçen isim ve ünvanlara gelince: Yazıtlardaki isim ve ün­vanlar bir araya getirildiğinde söyleyişlerin çeşitli şekillerde gruplandı­ğı görülür. I. grupta eski Türkçe ben…ben “ben…im” söyleyişi ile ifade edilen isim ve ünvanlar yer almaktadır.

Eski Türkçede isimlerin bildirme şeklinin gramer formülü “şahıs zamiri+kişi adı+şahıs zamiri menşeli şahıs eki” şeklindedir Ancak Türk­çede bu üçlü gramer unsurunun ilki olan şahıs zamiri belirtilmeden de kişi adı söylenebilir. O zaman gramer formülü “kişi adı+şahıs zamiri menşeli şahıs eki” şeklini alır.

Bu şekilde belirtilen birçok örnek doğru anlaşılmış ve doğru tercü­me edilmiştir. meselâ Şine-Usu yazıtının ilk satırında geçen tengride bol­mış il itmiş bilge kagan ben ibaresinin doğru tercüme edilmesine karşılık Tonyukuk yazıtının ilk satırında yer alan Tonyukuk’un adı metnin ilk yayını olan 1899 yılından beri iyi anlaşılamamış ve bu yüzden de doğru tercüme edilememiştir.

İlk okunuştan 78 yıl sonra 1977 yılında Tonyukuk yazıtının ilk satı­rındaki ismi “The first line of the Tonyukuk Monument (Tonyukuk âbi­desinin ilk satırı)”25 adlı yazımda Bilge Tongukuk ben (Ben) Bilge Tonyukuk’um) şeklinde teşhis ve tercüme etmiş ayrıca benzer örneklerle birlikte de mukayese ederek tevsik etmiştim.

Eski Türkçe yazıtlarda geçen ilk örnekler b- diyalekti örnekleridir. m- diyalekti örneklerinin ise daha sonraki devir metinlerinde geçtiği gö­rülüyor.

Ia. (ben)… ben “(ben)…im” formüllü ile ifâde edilen isimler:

1. bilge tongukuk ben. (Tonyukuk, I. taş, 1. str.)

((Ben) Bilge Tonyukuk’um)

2. tengride bolmış il itmiş bilge kagan ben. (Şine-Usu, I. str.) ((Ben) Tanrı’dan olmuş, il etmiş Bilge Kağan’ım)

3. kutlug çigşi ben. (E 19/1)

((Ben) Kutluş Çiğşi’yim)

4. külüg apa ben. (E 20/2)

((Ben) Külüg Apa’yım)

5. tarkan sangun ben. (E 32/7=b3)

((Ben) Tarkan Sangun’um)

6. alp urungu totok ben (E 16)

((Ben) Alp Urungu Totok’um)

7. beş tarkan öge tirig ben (E 53/3)

((Ben) Beg Tarkan Öge Tirig’im)

8. Üçin (arslan?) külüg tirig ben (E 3/3)

((Ben) Üçin Külüg Tirig’im)

9. arslan külüg tirig oglı ben.. külüg togan ben.(E 44/6)

((Ben) Arslan Külüg Tirig oğlu’yum. Külüg Togan’ım)

l0.ınang ugraç ben (E. 22/4)

((Ben) Inang Ugraç’ım)

Ib. (men)…men. “(ben)…im” formüllü ile geçen isimler:

1. tensi men. (Irk Bitig, 1. str).

((Ben) Göğün Oğlu’yum) (X. asır)

2. kırgız oğlı men. (Suci, 2. str.) (840’dan sonra)

((Ben) Korgız oğlu’yum)

3. boyla kutlug yargan men. (Suci., 2-3. satırlar)

((Ben) Boyla Kutlug Yargan’ım)

4. Kutlug baga tarkan öge buyrukı men. (Suci, 3. str.)

((Ben) Kutlug Bağa Tarkan Öge Buyruku’yum)

5. körtle sangun men. (E 52/1)

((Ben) Körtle Sangun’um)

II. Bu bölümde yer alan isimlere geçmeden önce eski Türklerde doğumda alınan isimlerin yapılan bir kahramanlıktan sonra değiştirildiği ve “er”lik adının alındığını belirtmemiz gerekiyor Metinlerde geçen isimler bu son alınan isim ve ünvandır. Ancak bir metinde (Kezilig-Hobu E 45) her iki isim birlikte geçmektedir.

oglan atı,m ŞWBWŞ (şubuş/şobuş) ınal,

…ta atım KWMWL (kömül/kümül) öge.

Bu kişi kendisinin babasız ve annesiz kalarak, çok zahmet çekip otuz yaşında “öge” olmasının hikayesini şöyle anlatır:

beş yaşımta kangsız kalıp

tokkuz yeşirmi yaşımga ögsöz bol[up]

kattıglanıp ottuz yaşımga öge boltum

Bu bölümde yer alan aşağıda verdiğimiz örneklerde ismin unsurlarının eksik veya karışık olduğu görülmektedir

1. bay apa sangun oğlı külüg çor (E 7/1)

2. tüz bay küç bars külüg (E 17/1)

3. külüg çigşi urungu çigşi (E 70/1)

4. öz yigen alp turan (E 5/2)

5. el iç-çor küç bars (E 14/1)

6. çocuk böri sangun (E 12/4)

7. köni tirig (tireg?) (E 6/1)

III. Üçüncü bölümde yer alan örnekleri üç gruba ayırmak gerekiyor. İlk gruptaki ismin sonunda şahıs eki olup olmadığı bilinmemektedir. İkinci grupta sadece isim söylenmektedir.

Üçüncü grupta önce isim sonra ünvan veya meslek veya rütbenin söylendiği görülmektedir. Bu üç grubu şöyle formüle edebiliriz:

1) er atım

1. er atım gut(e)ş (E 56/2)

(Kahramanlık adım Guteş)

2) er atım … ben.

2. er atım yaş-ak baş ben,. (E 2/5)

veyaer atı.m yaş. kart ben. (E 2/5)

(Kahramanlık adım Yaş-ak Baş’ım) veya

(Kahramanlık adım Yaş Kart’ım)

3) er atım … . … ben.

3a. er atım ak baş atık. ınal öge ben (E 49/2)

veya er atı.m kart atık ınal öge ben (E 49/2)

(Kahramanlık adım Ak-Baş Atık. Inalg Öge’yim)

veya (Kahramanlık adım Kart Atık. Inal Öge’yim)

3b. er atım yaruk. tigin ben (E 15/1)26

(Kahramanlık adım Yaruk. Prens’im)

3c. er atı,m kök. tirig ben (E 51/1)

(Kahramanlık adım Kök. Tirig’im)

Bu beş örneğe dayanarak şu iki örneği tamir etmek mümkün ol­maktadır:

3ç. er atım ben ………… (E 109/3)

Örnekte geçen ve ben şeklinde tranakripsiyonlanan kelime bir ismin yanlış veya eksik okunan bir parçası olmalıdır.

3d,( ) atı.m el togan totok ben (E 1/2)

tamiri (er) atım el togan.. totok ben

(kahramanlık) adım El dogan. Vali’yim. l0.ınaâğ ugraç ben (E. 22/4) ((Ben) Inang Ugraç’ım)

Ib. (men)…men. “(ben)…im” formüllü ile geçen isimler: 1. tensi men. (Irk Bitig, 1. str).

((Ben) Göğün Oğlu’yum) (rvX. asır)

2. kırgız oğlı men. (Suci, 2. str.) (840’dan eonra) ((Ben) Korgız oğlu’yum)

3. boyla kutlug yargan men. (Suci., 2-3. satırlar) ((Ben) Boyla Kutlug Yargan’ım)

4. Kutlug baga tarkan öge buyrukı men. (Suci, 3. str.) ((Ben) Kutlug Bağa Tarkan Öge Buyruku’yum)

5. körtle sangun men. (E 52/1) ((Ben) Körtle Sangnn’um)

II. Bu bölümde yer alan isimlere geçmeden önce eski Türklerde do­ğumda alınan isimlerin yapılan bir kahramanlıktan sonra değiştirildiği ve “er”lik adının alındığını belirtmemiz gerekiyor Metinlerde geçen isimler bu son alınan isim ve ünvandır. Ancak bir metinde (Kezilig-Hobu E 45) her iki isim birlikte geçmektedir.

…ta atım KWMWL (kömül/kümül) öge.

Bu kişi kendisinin babasız ve annesiz kalarak, çok zahmet çekip otuz yaşında “öge” olmasının hikayesini şöyle anlatır:

beş yaşımta kangsız kalıp

tokkuz yegirmi yaşımga ögsöz bol[up]

kattıglanıp ottuz yaşımga öge boltum

Bu bölümde yer alan aşağıda verdiğimiz örneklerde ismin unsurla­rının eksik veya karışık olduğu görülmektedir

l. bay apa sangun oğlı külüg çor (E 7/1)

2. tüz bay küç bars külüg (E 17/1)

3. külüg çigşi. urungu çigşi (E 70/1)

4. öz yigen alp turan (E 5/2)

5. el iç-çor küç bars (E 14/1)

6. çocuk böri sangun (E 12/4)

7. köni tirig (tireg?) (E 6/1)

III. Üçüncü bölümde yer alan örnekleri üç gruba ayırmak gerekiyor.

İlk gruptaki ismin sonunda şahıs eki olup olmadığı bilinmemektedir. İkinci grupta sadece isim söylenmektedir.

Üçüncü grupta önce isim sonra ünvan veya meslek veya rütbenin söylendiği görülmektedir. Bu üç grubu şöyle formüle edebiliriz:

1) er atım

1. er atı,m gut(e)ş (E 56/2) (Kahramanlık adım Guteş)

2) er atım … ben.

2. er atım yaş-ak baş, ben,. (E 2/5)

veyaer atı.m yaş. kart ben. (E 2/5)

(Kahramanlık adım Yaş-ak Baş’ım)

veya (Kahramanlık adım Yaş. Kart’ım)

3) er atım … . … ben.

3a. er atım ak baş atık. ınal öge ben (E 49/2)

veya er atım kart atı.k ınal öge ben (E 49/2)

(Kahramanlık adım Ak-Baş Atık. Inalg Öge’yim)

veya (Kahramanlık adım Kart Atık. Inal Öge’yim)

3b. er atım yaruk. tigin ben (E 15/1)26

(Kahramanlık adım Yaruk. Prens’im)

3c. er atım kök. tirig ben (E 51/1)

(Kahramanlık adım Kök. Tirig’im)

Bu beş örneğe dayanarak şu iki örneği tamir etmek mümkün olmaktadır:

3ç, er atım ben ………… (E 109/3)

Örnekte geçen ve ben şeklinde tranakripsiyonlanan kelime bir ismin yanlış veya eksik okunan bir parçası olmalıdır.

3d,( ) atı.m el togan totok ben (E 1/2)

tamiri (er) atım el togan totok ben

(kahramanlık) adım El dogan. Vali’yim.

Sonuç olarak diyebiliriz ki

I. Gruptaki örnekler isim ve ünvan olarak birlikte geçmektedir.

II. Grupta verilen örnekler ben….ben formülüne uymayan isim ve ün­van söyleyişleridir.

III. Gruptaki örneklerde ise isim ve ünvan söylemenin bir sistemi olduğunu ve bu sistemin de bu güne kadar devam eden bir geleneğe bağlı olduğunu göstermektedir.

DİPNOTLAR

* Doç. Dr., İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

1 ETY, IV, 11.

2 ETY, IV, 72.

3 Louis Bazin, “Pour une nouvelle hypothese sur l’origine des khazar”, Materialia Turcica, cilt 7/8, 1981/82, Bochum, s. 51-71.

4 ETY, IV, 93.

5 ETY IV, 93.

6 M. Ergin, Orhun Âbideleri, İstanbul 1970, s. 38.

7 Sir Gerard Clauson, “Some notes on the in******ion of Tonuquq”, Studia Turcica, Budapest 1971, s. 127-128.

8 ETY, IV 154.

9 ETY, IV 166.

10 ETY, IV 166.

11 Louis Bazin, “Antiquit meconnue du titre d’ataman?”, Harvard Ukranian Studies, Eucha­risterion, Essays presented to Omeljan Pritsak, on his Sixtieth Birthday by hie Collegues and Stu­dents, II, 1979-1980, s. 61-70.

12 S. E. Malov, Eniseyskaya Pis’mennost Tyurkov, M. L., 1952, s. 77.

13 T. Tekin, “On a misinterpreted Word in the Old Turkic In******ions”, UAJb, XXXV/Fas. B., 1964/1, s. 136, 2 numaralı dip notu).

14 ETY, III, 163.

15 EPT, 59.

16 ETY, III, 141.

17 EPT, 59.

18 Alessio Bombaci, Gurur âjamanjarikâ, Napoli 1974, s. 184.

19 ETY, II, 121.

20 Louis Bazin, Les Systemes Chronologiques Dans Le Monde Turc Ancien, Budapest 1991, s. 166.

21 ETY, IV 168.

22 S. G. Klyaştornıy, “Titul sogdiyskogo vladetelya v drevnetyurkskom tekste”, Problemı Vosto-­kovedeniya, 1960/6, s. 133-135.

23 ETY, IV, 173.

24 Louis Bazin, “Başlangıcından bu güne Türk yazı dili”, Fırat Ünivesitesi Dergisi (Sosyal Bi­limler), Yıl 1988, cilt 2, aayı 1, s. 63.

25 Osman Fikri Sertkaya, “Some Problems of Köktürk History: The First Line of the Tonyukuk Monument”, Central Asiatic Journal, XXIII/3-4 (1979), s. 288-292; Osman Fikri Sertkaya, “Gök­türk Tarihinin Meseleleri: Tonyukuk Âbidesi Üzerine Üç Not. 1. Tonyukuk âbidesinin ilk satırı, 2. Çölgi (A)z (e)ri mi? – Çöl[1](ü)g iz (e)ri mi?, 3. “Tonyukuk âbidesiııdeki kız koduz sıfat tamlaması üzerine”, Türkiyat Mecmuası, XIX (1977-1979), 1980, s. 165-182.

26 T, Tekin, UAJb, XXXV Fas, B., 1964/1, s, 142, 812.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…