Özellikleri

*Konular halkın günlük yaşamından alınmıştır. Genellikle sevgi, tabiat, ölüm acısı, yergi, toplumsal olaylar üzerinde durulmuştur.

*Dil, halk arasında kullanılan konuşma dilidir. Ancak 18. yüzyıldan sonra Divan şiirinin etkisiyle Arapça,Farsça sözcükler de kullanılmıştır.

*Nazım birimi, dörtlüktür; kullanılan ölçü ise; hece ölçüsüdür.Ancak tasavvuf sanatçılarından bazıları aruzla da yazmıştır.

*Şiir, musikiden ayrılmamıştır. fiiir, aşık denilen saz şairleri tarafından bağlama adı verilen bir sazla söylenir.

*Kendine özgü nazım şekilleri vardır: mani, koşma, türkü vb.

*Kalıplaşmış mazmunlar kullanılır. (Diş için inci, kalem için kaş gibi.)

*Ozanlar genellikle okumamış (ümmü) kimselerdir.Ancak kalem ehli yani okuma – yazma bilen şairler de vardır.

*Konularına göre ad alan birçok şiir türü vardır: Koçaklama, güzelleme, ağıt, taşlama, ilahi, nefes vb.

*Yarım uyak ve cinas kullanılmıştır.

*Düzyazı ürünleri çok azdır; halk hikâyeleri, ortaoyunu, karagöz bunlar arasındadır.

*Sanatçı yaşadığını dile getirdiği için bu edebiyat çoğunlukla somut ve realist bir özellik gösterir.

*Halk şairlerinin şiirlerinin toplandığı deftere “cönk” adı verilir.

Halk edebiyatı, oluşumu ve konuları bakımından üç bölümde incelenir:
1. Aşık Tarzı Halk Edebiyatı (Din Dışı Halk Edebiyatı)
Din dışı konuları işleyen ve aşık denen saz şairleri tarafından oluşturulmuş bir edebiyattır. Türklerin İslamiyet kabul etmesiyle birlikte Halk şiirinde ozanın yerini aşık; kopuzun yerini saz almıştır. Aşıklar ellerinde sazı ile diyar diyar dolaşan ve irticâlen (hazırlıksız) şiir söyleyen sanatçılardır. Aşıkların bir kısmı okur – yazar değildir. Aşıklar, yetiştikleri kaynaklara göre köylü, şehirli, yeniçeri, göçebe gibi gruplara ayrılır. Toplumsal sorunların yanı sıra bireysel konulara da şiirlerde yer verilmiştir.Şairler, şiirlerinin son dörtlüğünde mahlas (takma ad) kullanmıştır.

Aşık Edebiyatının önemli temsilcileri
Köroğlu (16.yy.)
Yiğitce ve coşkun seslenişle söylediği koçaklamalarla tanınır. Hayatı hakkında pek fazla bilgi olmadığından hakkında anlatılanlar efsanevi bir özellik gösterir. Bolu Beyi’ne karşı mücadele eden halk kahramanı Köroğlu ile saz şairi Köroğlu’nun aynı kişiler olup olmadığı da bilinmemektedir.Koçaklamalarında sade bir dil kullanmıştır. Aşk ve tabiat
şiirleri de vardır.

Karacaoğlan (17.yüzyıl)
Toroslar’da yaşayan göçebe Türkmen aşiretine mensup olduğu, Anadolu’nun çoğu yerini dolaştığı söylenmektedir.Hayata bağlı, tabiatı seven bir kişiliğe sahiptir. Lirik, bir şair olan Karacaoğlan halk dilini ustalıkla kullanmıştır. Koşma, semai ve varsağı nazım şekilleriyle yazmıştır. fiiirlerinde çoğunlukla hoşlandığı kömür gözlü, sunaya benzeyen güzelleri, onların verdiği sevinci; bazen de ayrılıktan doğan üzüntüyü dile getirir. Gençlik döneminde yazdığı şiirlerde çapkın ve uçarı bir söyleyiş görülür.Yaşlılık döneminde ise bir halk bilgesi gibi ölümden ve dünyanın geçiciliğinden söz eder.

Aşık Ömer (17 yy.)
Aşık edebiyatı sanatçısı olmakla birlikte Divan edebiyatında etkilendi. fiiirler Aşık Ömer Divannı da toplandı. Asıl ününü heceyle yazdığı şiirlerde yakalanmıştır.Geniş halk kıtalarına seslendi.Kendisinden sonu gelen çok şiir etkiledi.
[ad1]
Gevheri (17.yy.)
Halk şiirinin yanı sıra Divan tarzı şiir anlayışıyla da eserler vermiştir. Osmanlı’nın pek çok yanını yazdı. Aruz vezniyle şiirler yazdığı gibi, Divan şiirinin kelime ve mazmunlarını da kullanmıştır. Fakat hece ölçüsündeki kadar başarılı değildir. Müzikle ilgilendi. Bazı şiirleri bestelendi.”Gevheri Makamı” adında kendi adıyla bilinen bir de makamı vardır.

Aşık Ömer (17 yy.)
Aşık edebiyatı sanatçısı olmakla birlikte divan edebiyatından etkilendi. fiiirlerini Aşık Ömer Divanı’nda topladı.Asıl ününü hece ile yazdığı şiirlerle yakalamıştır. Geniş halk kitlelerine seslendi, kendisinden sonra gelen birçok şairi etkiledi.

Dadaloğlu (19.yy.)
Güney Anadolu’nun Toroslarında yaşayan göçebe Türkmenlerin Avşar boyundandır. “Fırka–i İslahiye”nin, Türkmenleri mecburi iskana zorlaması karşısında ayaklananlarla birlik olmuştur.fiiirlerinden anlaşıldığına göre Çukurova,Toroslar, Güney ve Orta Anadolu’yu dolaşmıştır.Divan kültüründen uzak, halk kültürünün ve halk edebiyatının özelliklerini taşıyan şiirler söylemiştir.Şiirlerinde sade bir dil kullanmıştır.Şiirleri derlenerek bir kitap halinde yayınlanmıştır.

Kayıkçı Kul Mustafa (17.yy.)
17. yüzyıl halk şiirinin asker ozanlarından biridir. Çeşitli yerleri dolaşan bir Yeniçeri ozanıdır. V. Murat’ın Bağdat kuşatmasında,Genç Osman birlik komutanıdır. Savaş esnasında Genç Osman kaleden atılan oklarla yaranır, Dicle’ye düşer ve boğularak ölür.Sanatçı bunun üzerine “Genç Osman Destanını kaleme alır.Şiirlerinde yalın bir dil kullanmıştır. Kendisinden sonra gelen ozanları da etkilemiştir.Destanları, koşmaları, türküleri vardır.

Erzurumlu Emrah (19. yy.)
19.yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamış bir hak şairidir.Medrese eğitimi aldığı için divan şiirine yönelmiş,aşık geleneğine de bağlı kaldığı koşmalarında ustaca bir söyleyişe ulaşmıştır. Daha çok Halk edebiyatında benimsenmiştir.Erzurumlu Emrah tasavvufa da yönelmiştir.Tasavvuf şiirleri belli bir değer düzeyinin üstünde değildir. Aşk, gurbet şiirleri söylemiştir.

Seyrani (19 yy.)
Kayserinin Develi ilçesinde doğmuştur. İlkin babasından ders aldı, olgun bir aşık oldu. Daha sonra İstanbul’a geldi. Aşıkların toplandığı semai kahvelerinde düzenlenen atışmalara katıldı. Seyrani taşlama türünde edebiyatımızın önde gelen sanatçılarındandır.Fuzuli, Aşık Ömer, Karacaoğlan’dan etkilenmiştir.
[m2]
Bayburtlu Zihni (1799–1859)
Türk–Rus savaşındaki bütün acıları yaşar. İşgalden sonra Bayburt’tan ayrılır, işgal bitince tekrar yurduna döner.
“Divan ve Sergüzeştname” adlı eserleri vardır. Daha çok divan şairi olmak istemiştir; ancak onun adını, hece ile söylediği koşmaları ve destanları yaşatmaktadır. Hiciv dalında usta bir şairdir. Bu tür eserlerinde yer yer kaba bir dile başvurur.

Dertli (1772–1845)
Geçimini aşık kahvelerinde saz çalıp şiir söyleyerek sağlamıştır. Önce Halveti tarikatına girdiği daha sonra Bektaşiliğe yöneldiği söylenir.Hem aruz hem de hece ölçüsünü kullanmıştır. Divanı vardır. Tekke ve Divan edebiyatını çok iyi bilmektedir. Ancak asıl ürünü, hece ölçüsüyle yazdığı şiirlerinde göstermiştir.

Aşık Veysel (20.yüzyıl)
Cumhuriyet dönemi saz şairlerimizin en tanınmışıdır. Çocukluğunda geçirdiği çiçek hastalığı yüzünden gözlerinin
birini kaybetmiştir.Henüz üzüntüsü geçmemişken bir kaza sonucunda öbür gözünü de kaybeder. Çiftçilikle uğraşan şair, babasının dostları tarafından söylenen ezgiler ilgisini çekince sazla türküler söylemeye başlar.Şiirlerinde toprak sevgisine, insana, dostluğa önem vermiş; aşk, ayrılık, ıstırap ve yalnızlık temalarını işlemiştir.Şiirlerinin çoğunu bestelemiştir.Yunus Emre gibi, kini ve kavgayı bir yana bırakmayı öğütlemiştir. Karacaoğlan tarzı şiirler oluşturmuştur. Aşık Veysel’in Türk edebiyatında tanınmasını sağlayan Ahmet Kutsi Tecer olmuştur. “Sazımdan Sesler, Dostlar Beni Hatırlasın, Deyişler” şiir kitaplarıdır.
UYARI:
Erzurumlu Yaşar Reyhani, fieref Taşlıova Karslı Murat Çobanoğlu Cumhuriyet döneminde halk edebiyatı geleneğini sürdürmüş şairlerdir.

[edebiyat_lys]

Adı Mehmed’dir. Doğumu, değişik yerlere bağlanmakla birlikte, kuvvetli bir ihtimalle İstanbulludur. Yüzyılın ortalarındaki mecmualarda şiirlerinin görülmesinden yola çıkan araştırmacılar doğum tarihi olarak yüzyılın ilk çeyreğinden biraz sonrasını ileri sürmektedirler.

Onun, İstanbul ve Bursa’daki divan katipliklerini, imparatorluğun diğer büyük memleketlerinde de kısa aralıklarla yürüttüğüne bakılırsa medrese tahsili gördüğü anlaşılmaktadır. Aruz ile yazdığı şiirlerindeki söyleyiş de bunun başka bir delildir. Ölümü 1127/1715 ‘ten sonradır.

Şükrü Elçin, bazı şiirlerinde geçen Hacı Bektaş adını, onun Hacı Bektaş Veli’ye intisabından çok bir Bektaşi muhibbi olmasının işareti olarak kabul eder.

Tameşvarlı İbrahim Naimeddin’in Hadikatü’ş Şüheda ve Müstakimzade’nin Tuhfe-i Hattatin adlı eserinde adı geçmektedir. Musiki ile de ilgilenmiş olan Gevheri’nin kendi adını taşıyan bir de hava vardır.

Aruz ile yazdığı şiirlerinde başta Fuzuli olmak üzere klasik şairlerimizin tesiri görülür. Yüzyılın başlıca adlarından biri olmasında, belki de, aruz veznini hece vezni kadar başarılı bir şekilde kullanan ender şairlerden biri olmasını da rolü vardır.

Usta bir aşık olması, onun sevilip örnek alınmasına vesile olmuştur. Pek az aşığa nasip olan bir husus da, sadece onun şiirlerine yer veren bir mecmuanın bulunmasıdır.

Şiirleri arasında çeşitli tarihi olaylara yer verenler de vardır. Avusturya’ya karşı açılan 1663 ve 1689 seferleri için söylediği şiirlerini bu arada sayabiliriz.

Şairname’lerden sadece Gubari’de adı geçmektedir; Sun’i ve Hızri’de ise Cevheri adıyla kayıtlı olan şairin Gevheri olması muhakkaktır.

Eserlerinden bazıları:

1
Ela gözlü nazlı dilber
Seni kandan sakınurum
Kandan değil hey efendim
Seni candan sakınurum

O yana bu yana bakma
Beni ateşlere yakma
Elini koynuna sokma
Seni senden sakınurum

Gevheri der ben bir merdim
Yüreğimden çıkmaz derdim
Sen bir kuzu ben bir kurdum
Seni benden sakınurum

2
Dost bağının meyveleri erişti
Ayva benim alma benim nar benim
Çeşmim yaşı ummanlara karıştı
Cefakarım sitemkarım var benim

Yedi derya boz-bulanık selinden
Halk-ı alem aciz kaldı dilimden
Ben bülbülüm ayrı düştüm gülümden
Efgan benim matem benim zar benim

Mail oldum kisvesine tacına
Bend olmuşum siyah zülfü ucuna
Mansur gibi asılırım saçına
Kakül benim, perçem benim dar benim

Gevheri der kime gönül katayım
Gevherimi nadanlara satayım
Dost bağında bülbül gibi öteyim
Gülşen benim güller benim har benim

3
Şunda bir güzele gönül düşürdüm
Öpmeli kocmalı değmeli değil
Aşkın deryasını boydan aşırdım
Karadır gözleri sürmeli değil

Dilber senin ile yiyüp içmedim
Yiyüp içüp ak göğsünü açmadım
Fırsat elde iken bel in koçmadım
Beni öldürmeli döğmeli değil

Dilber haram olup yola durmuşsun
CeIlad olup cana başa kıymışsın
Kuzum bu gün al hareler giymişsin
Göğsü sıra sıra düğmeli değil

Gevheri der yola durur varırlar
Adam öldürürler kana girerler
Çok güzeller gördüm zekat verirler
Zekatsız dilberi sevmeli değil

| » Biyografiler – Kim Kimdir Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Biyografi, Biyografiler, Yaşam Öyküleri, Kim Kimdir?, Biyografi