Doğal Göller

Yeryüzünde iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle meydana gelen çukurlarda biriken su kütlelerine doğal göller denir. Doğal göller oluşumlarına göre çeşitli gruplara ayrılır:

1. Tektonik Göller: Yer kabuğu hareketleri sonucunda çöken alanlarda oluşan çukurlarda biriken su kütlelerinin oluşturduğu göllerdir. Dünya’da başlıca tektonik göller; Aral, Hazar, Baykal, Lut ve Afrika kıtasının doğusundaki bazı göllerdir.

Örnek:
Çöküntü hendekleri içinde oluşan büyük göller, aşağıdaki bölgelerin hangisinde en çoktur?
A) Doğu Afrika
B) Kuzey Amerika
C) Kuzey Batı Avrupa
D) Batı Asya
E) Güney Amerika

Çözüm:
Dünya haritasına bakıldığında, tektonik olaylar sonucunda en büyük çöküntü göllerinin Afrika’nın doğusunda oluşmuş olduğu gözlenmektedir. Victoria, Tanganika, Nyassa, Rudolf gölleri bunların en önemlileridir.
Yanıt A

2. Karstik Göller: Kolay eriyebilen (kireç taşı, alçı taşı ve kaya tuzu gibi) karstik arazilerde suların polye ve obruk gibi erime çukurları içinde birikmesiyle meydana gelen göllerdir.

3. Buzul Gölleri: Buzul aşındırması sonucu oluşan çukurluklarda biriken suların meydana getirdiği göllerdir. Bu göllere sirk gölü adı da verilir. Kanada, Finlandiya, Norveç ve Danimarka gibi ülkelerde çok sayıda buzul aşındı rması sonucu oluşmuş göl bulunmaktadır.
[ad1]

4. Volkanik Göller: Volkanik faaliyetlerle oluşmuş çanaklarda suların birikmesi ile oluşmuş göllerdir. Göl, yanardağın zirvesindeki baca ağzında oluşmuşsa krater, yanardağ konisinin patlaması sonucu oluşan geniş çukurlarda ise kaldera, volkanik patlama çanaklarında oluşmuş ise maar gölü ismini alırlar. Bu tür göller Endonezya, Japonya ve İtalya’da görülür.

5. Set Gölleri: Vadi, tektonik çukurluk veya koy gibi yer şekillerinin önünün herhangi bir malzemeyle kapanması sonucu meydana gelen göllerdir. Oluşumlarına göre dörde ayrılır:

a. Volkanik Set Gölleri: Volkanik faaliyet sırasında çıkan lavların bir çukurluğun önünü kapatması sonucu meydana gelen göllerdir.

b. Heyelan Set Gölleri: Heyelan sırasında sürüklenen malzemenin bir çukurluğun önünü kapatması sonucu meydana gelen göllerdir.

c. Alüvyal Set Gölleri: Akarsu vadilerinin önünün alüvyal malzemeyle kapatılması sonucunda meydana gelen göllerdir. Genellikle küçük ve sığ göllerdir.
[m2]

ç. Kıyı Set Gölleri: Alçak kıyılarda dalga ve akıntıların etkisiyle meydana gelen kıyı kordonlarının bir koy veya körfezin önünü kapatması sonucu oluşan göllerdir. Bunlara “lagün” veya “deniz kulağı” adı da verilir.

d. Moren Set Gölleri: Buzullardan çıkan suların önünün moren setleri ile kapatılması sonucu oluşan göllerdir. Kuzey Avrupa’da yaygın olarak görülür.
[cografya_lys_hazirlik]

Denizler ve okyanuslar

Deniz ve okyanus suları, tuzlu olduğundan içme ve sulama suyu olarak kullanıma uygun değildir. Bu sular, enlemin etkisine bağlı olarak Ekvatordan kutuplara doğru farklı fiziksel ve kimyasal özellikler gösterirler. Tuzluluk ve sıcaklık Ekvatordan kutuplara doğru azalır. Deniz ve okyanus suları milyonlarca bitki ve hayvan türü için doğal yaşam alanıdır. Atmosferdeki su buharının kaynağını oluştururlar, çevre karaların iklimini etkilerler.

Göller

Göller, karalar üzerinde çeşitli nedenlerle çanaklaşmış alanlarda biriken su kütleleridir. Göllerin genellikle deniz ve okyanuslarla bağlantısı yoktur. Göller, yeryüzündeki tatlı suların % 87’sini oluştururken göllerin karalar üzerinde kapladığı alan % 2’dir.

Göller, yer altı ve yer üstü sularıyla beslenmektedir. Göllerin suları acı, tatlı, sodalı ve tuzlu olabilmektedir. Bu farklılığın nedenleri; iklim koşulları, beslenme kaynakları, gölün bulunduğu arazinin yapısı, gölün büyüklüğü, derinliği ve gideğeninin (göl ayağı) olup olmamasıdır.

Beslenme kaynağı güçlü olan göller, fazla sularını bir gideğen yardımıyla denizlere boşaltır. Suların dışarıya bir
gideğen yardımıyla boşaltan göllerin suyu tatlı, sularını dışarıya boşaltamayan göllerin suyu ise acı veya tuzludur Yeryüzündeki göl sularının tuzlu, tatlı ya da sodalı olmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

Örnek:
A) Gölün gideğeninin olup olmaması
B) Göl çanağının kayaç yapısı
C) Gölün denizden yüksekliği
D) Göle ulaşan akarsuların az ya da bol su taşıması
E) Gölün bulunduğu yerin iklim özellikleri

Çözüm:
Kapalı havzalarda buharlaşma çok, yağış az olduğundan gölün gidegeni (dışarıya akışı) olmaz. Bu nedenle göl suları tuzlu olur. Göl tabanında veya gölekarışan akarsuyatağında sodalı kayalar varsa göl suları Van gölü gibi sodalı olur. Gölün yüksek veya alçakta oluşu tuzlu olup, olmamasını etkilemez.
Yanıt C
[cografya_lys_hazirlik]