•  Harzem (Harezm), Aral Gölü’nün güneyindeki bölgeye verilen bir addı. Bu bölgenin merkezi Gürgenç (Ürgenç) kentiydi. Bu kentin yöneticilerine Harzemşah unvanı veriliyordu.
•  Harzemşahlar Devletinin kurucusu Atsız’dır. Atsız Selçuklu Sultanı Sencer’in ölümünden sonra bağımsızlığını ilan etti.
•  Sultan Alaeddin Muhammed döneminde sınırlarını doğuda Maveraünnehir’den batıda Azerbaycan’a kadar genişletti. Ancak bu sırada ortaya çıkan Cengiz imparatorluğu ile çatışmaları, Harzemşahların sonunu getirdi(1220).
•  Harzemşahlar Moğollarla giriştiği mücadelede başarılı olamadı. 
•  Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubat ile arası iyi olan Celalettin Harzemşah Selçuklulara ait Ahlat topraklarını ele geçirmek isteyince, iki hükümdarın arası açıldı.
•  Yassıçemen Savaşı’nda I. Alaeddin Keykubat’a yenilen Celalettin Harzemşah’ın bir süre sonra ölümüyle Harzemşahlar Devleti sona erdi(1231).

Eyyubiler (1174- 1250)

•  Selahattin Eyyubi kısa zamanda Filistin, Suriye, Irak ve Güneydoğu Anadolu’yu ele geçirip devletin sınırlarını genişletti.
•  Kudüs kralını Hıttin Savaşı’nda ağır bir yenilgiye uğratıp Kudüs’ü ele geçirdi. (1187)
•  Bu zafer kendisine İslam dünyasında büyük bir ün kazandırdı.
•  Selahattin Eyyubi, Kudüs’ü geri almak için gelen Haçlıları yenilgiye uğrattı.

Memluklular

•  Eyyubilerde ordu, Kafkasya ve Kıpçak bozkırlarından getirilen Türk gençlerinden oluşuyordu. Bunlara Memluk (kölemen) deniyordu. Bu askerlerden yetenekli olanlar, yüksek görevlere gelebiliyorlardı. Eyyubilerin son zamanlarında Memluk beyleri, devlet yönetimini ve orduyu tamamen ele geçirdiler. Bunlarda biri olan Aybek, Eyyubi Devleti’ne son vererek Memluk Devleti’ni kurdu. (1250)

ÖRNEK: Mısır’da, 13 ve 16. yüzyıllar arasında Türk yönetim sistem inin, Türk kültürünün ve Türk unsurunun yerleşmesinde aşağIdakilerden hangisi etkili olmuştur?
A) Şeybaniler
C) Anadolu Selçukluları
E) Akkoyunlular
B) Memluklar
D) Harzemşahlar
2007 ÖSS

ÇÖZÜM: Mısırda 13 ila 16 yüzyılları arasında Türk kültürünün yere leşmesine Memluklular katkı sağlamıştır. Zira bu devirde t Mısır’a hâkim olan Türk devleti Memluklulardır.

 Yanıt B

•  Aybek’den sonra yerine Sultan Baybars (12601277) geçti. Baybars Bağdat’tan kaçan Mustansır’ı Mısırda halife ilan etti. (1261) Baybars İslam dünyasını Memluk Devleti çatısı altında toplamayı amaçlıyordu.
•  Sultan Baybars Moğolların Suriye üzerinden Mısır’a girmelerini önledi. ilhanlı Hükümdarı Hülagü Han kuvvetlerini Aynı Calut Savaşı’nda yenilgiye uğrattı, aynı zamanda Haçlılarla savaştı.
•  Türkiye Selçuklu Devleti, ilhanlı egemenliğine karşı Memlük Sultanı Baybars’tan yardım istedi.
•  Anadolu Türk beylerinin daveti üzerine Anadolu’ya gelen Baybars Elbistan’da Moğolları yenilgiye uğratarak Kayseri’yi ele geçirdi. Ancak Anadolu beylerinden beklediği yardımı göremeyen Baybars, Mısır’a geri döndü.

ÖRNEK: Memlukler Devleti’nin siyasi varlığı Osmanlı Devleti’nden daha kısa sürdüğü hâlde, Memluklerde tahta geçen hükümdar sayısı osmanlılardan daha çoktur.
Memluklerde hüküm dar değişikliklerinin Osmanlılardan daha fazla olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Toplumun çeşitli etnik gruplardan oluşması
B) Her emirin sultan olma hakkına sahip olması
C) Türkçe bilenlerin imtiyazlı olması
D) Osmanlı Devleti’nden önce kurulmuş olması
E) Hükümdarlığın, halifenin onayına bağlı olması

ÇÖZÜM: Memluklulerde her emrin sultan olabilme hakkının olması Memluklerde çok fazla hanedanın tahta çıkmasına neden olmuştur. Osmanlı Devletin’de hâkimiyet babada oğula geçtiği için hükümdarlar tek bir hanedandan çıkmıştır. Memluklerde her emir tahta geçme hakkına sahipti.
Yanıt B

Osmanlı – Memluk İlişkileri

• Osmanlı Devleti’nin kuruluşu sırasında Memluklarla OsmanlIların arası oldukça iyiydi. Osmanlıların Balkanlardan kazandıkları başarılardan, Memluklar da memnun oluyorlardı. Ancak Osmanlıların Anadolu Türk birliği kurmalarından sonra ilişkiler giderek bozulmaya başladı.
• Fatih Sultan Mehmet’in Hicaz su yollarının birlikte onarılması önerisini Memluklar, iç işlerine karışılması olarak değerlendirerek reddettiler.
• Osmanlı Devleti Karamanoğulları Beyliğine son verdi. Memluklar, taht kavgasında II. Bayezit’e karşı kardeşi Cem Sultan’ı destekledi.
• Anadolu’daki Ramazanoğulları ve Dulkadiroğulları beylerini egemenlik altına almak istedi. Tüm bu nedenlerle iki ülke arası iyice bozuldu. 1515 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşları ile Memluklu Devleti’ne Osmanlı Devleti tarafından son verilmiştir.

[tarih_ygs_lys]

Bugün “Orta Türkçe” derside, Harezm Türkçesi ve edebiyatı ile ilgili bir araştırma yapmam ve bilgilerimi arkadaşlara sunmam gerekiyordu. Bu konu ile ilgili bilgi alabilmek için başta A. Bican Ercilasun‘un “Türk Dili Tarihi” adlı kitabı olmak üzere, Fuat Bozkurt, M. Fuat Köprülü, Aysu Ata… gibi Türkolojiye emek veren üstadlarımızın eserlerinden yararlandım. Bu konuda ağ üzerinde paylaşılmış bir yazı olmadığı için, bu çalışmamı paylaşmak istedim. Belki bir arkadaşımız bu dönemin dil ve edebiyat özellikleriyle ilgili bilgi almak isterse, bu kaynak ona yardımcı olabilir diye düşündüm.

13. yüzyıldan sonra büyük ölçüde Karahanlı Türkçesinden koparak oluşan ve zamanla “imparatorluk” denilebilecek kadar büyük bir devlet kuran Harzemşahlar’ın, o dönemde geliştirdikleri dil ve edebiyat ile ilgili bilgilerimizi iki ana başlık altında toplayabiliriz:

1. Harezm Dönemi Tarihine Genel Bakış
2. Harezm Döneminde Dil ve Edebiyat Gelişmeleri

Harezm Dönemi Tarihine Genel Bakış

Ceyhun’un aşağı bölümünde verimli bir deltadan oluşan bu bölge (Harezm), çok eski zamanlardan beri Orta Asya’nın siyasi ve medeni tarihinde ayrı bir öneme sahiptir. 4. yüzyıldan başlayarak bu topraklara egemen olan Harzemşahlar, bu bölgenin eskiden beri sahipleridirler ve İslamiyet’in bu bölgede yayılmasından sonra da bu bölgede varlıklarını koruyacaklardır. Egemenlik dönemleri süresinde bir dönem Emevi, Abbasi ve Samanoğullarının hâkimiyeti altına giren Harzemşahlar’ın başkenti önce “Kât” sonra ise “Ürgenç” şehri olmuştur.

1077 yılında Selçuklu İmparatorluğu’ndan Melikşah’ın, büyük bir Türk beyini Harezm bölgesinin valiliği ile görevlendirmesi sonucu, daha sonradan Harezm’de kurulacak olan büyük bir Türk devletinin temeli atılmış, yani bu devletin çekirdeği oluşturulmuş olunuyordu. Bu dönemden sonra Harezm bölgesinde bir devlet kurmak için önderlik yapan Atsız, Selçuklu Sultanı Sencer’e karşı ayaklanmış; fakat başarılı olamamış, daha sonra da yeniden Selçuklu egemenliğine girmiştir. Atsız döneminde Harzemşahlar devleti sağlam biçimde kurulmuş ve Selçuklu Devleti’nin bölünmesiyle birlikte sınırlar kısa dönemde genişletilerek Horasan, Rey, İsfahan, İran ve Afganistan’ı içine alan bölgede büyük bir Türk İmparatorluğu kurulmuştur.

Kısa sürede büyük gelişmelerle sınırlarını Seyhun’dan Dicle’ye kadar uzatan Harzemşahlar, o dönemde Asya’nın en güçlü devletlerinden biri olmalarına karşın, içte çok çürük bir yapıya sahiptiler. Yönetimde, komutanlar arasında ve aile içinde meydana gelen çekişmeler ve çekememezlikler nedeniyle orduda ve yönetimde disiplin kalmamıştı. Aynı dönemde devleti oluşturan boylar arasında da düşmanlıklar başlamıştı. Mezhep kavgalarının da yaşandığı o dönemde bir de devlet karşısına Cengiz Han’ı almak durumunda kalınca, yapılan savaşlarda başarısızlıklar yaşanmıştır. Moğollara karşı başarılı mücadeleler gösteren; fakat Cengiz Han ve Anadolu Selçukluları’na karşı uğranılan başarısızlıklar neticesinde devlet, sınırları içerisindeki toprakları zamanla kaybetmiş ve 1231 yılında resmen son bulmuştur.

Harezm Döneminde Dil ve Edebiyat Gelişmeleri

Coğrafi konumu sayesinde ekonomik yönden gelişmelerin merkezi olan Harezm bölgesinde, bu gelişmelere paralel olarak kültürel gelişmeler de yaşanıyordu. Bu bölgenin Türkleşmeden önce de İslam kültürü ile temellendirilmesi ve neticesinde zamanla Türkleşerek yüksek bir kültür ve uygarlık seviyesine ulaşması, o bölgede bilim ve yazın alanında gelişmelerin yaşanmasını hızlandırmıştır.

Harezm döneminin parlak siyasi gelişmelerine paralel olarak, bölgenin her tarafında değerli bilginlerin idaresi altında düzenli ve kaliteli bir eğitim yapılıyor, Harizmliler’den büyük âlimler yetişiyordu. Bu dönemde yetişen “Zemahşeri” ve “Şehristanî”, özellikle İslam dünyasında çokça tanınır duruma gelmişti.

Harzemşahlar döneminde Harezm’de bilim ve yazın alanında büyük etkinlikler olmuştur. Harezm illerinde düzenli medreseler ve büyük kitaplıklar kurulmuştur. Bu dönemde, diğer dönemlerde olduğu gibi sultanlar bilginleri ve sanatçıları korumuşlardır. Bu dönemde yazılan birçok eserin, dönemin hükümdarı Atsız’a sunulmuş olması da sultanların ilme gösterdikleri önem açısından dikkat çekicidir. Saraylarda bilim toplantılarının düzenlendiği bu dönemde, sanatçılar Arapça ve Farsça divanlar da ortaya koymuşlardır. Birçok eserlerin Harezm Türkçesi ile nüshaları yazılmıştır. Özellikle Yesevi tarikatından etkilenen Türkler, Türkçe eserler vermeye çalışmışlardır. Hükümdarların çoğunun fazlaca Arapça ve Farsça bilmediklerini ve onların Türkçe eserlere daha fazla önem verdiklerini düşünürsek, bu dönemde yazın dilinde de Türkçenin kullanılmasının teşvik edildiğini görebiliriz.

Ekonomik ilişkiler nedeniyle uğrak bir yer olan Harezm bölgesi, “Oğuzlar, Kalaçlar, Kimaklar, Bayavutlar, Kıpçaklar ve Türkmenler” in bu bölgeye yerleşmesiyle birlikte daha da Türkleşmiştir. Bu dönemde orduda ve sarayda “Türkçe” konuşulmuş, eğitim dili olarak da Türkçe kullanılmıştır. Halk içerisinde de Türkçenin hâkim dil olmasına karşın, “devlet dili” olarak “Farsça”, bilim ve din dili olarak da “Arapça” kabul edilmiştir. Fakat bu dönemde özellikle yazın dili olarak da Türkçe önem kazanmaya başlamıştır. Nitekim dönemin en büyük ilim adamlarından birisi olan Zemahşeri de, “Mukaddemet-ül Edeb” adlı eserinde, dönemin Harezm Türkçesinden örnekler sunmuştur. Yine bu şekilde Türk Dili üzerine eserler yazıldığı tahmin edilmektedir; fakat Moğol yayılması döneminde bu eserler büyük olasılıkla yok edilmiştir.

Beşinci ve altıncı yüzyıllarda İslam alemini kaplayan tasavvuf akımı, Harezm alanında da hızla gelişmiş, büyük bölgelerde tanınmış “sûfîler” yetiştirerek, başlarına her sınıf halktan binlerce mürid toplamışlardır. Bu topluluklardan birine mensup olan müridiler, Moğol istilasından önce toplanmış ve bu istila döneminde şehit olmuşlardır. Altıncı yüzyılın son zamanlarında buralara “Ahmet Yesevi” halifeleri gelmeye ve özellikle İran kültürüne yabancı olan köy halkı ile, göçebe Türkler arasında tarikatlerini yaymaya çalışmışlardır. O dönemde Harezm’de sadece Müslümanların değil, ateşperestlerin, Hristiyanların ve Zerdüştlerin de bulunduğunu düşünürsek, Yesevi tarikatının düşüncelerinin bu bölgeye aktarılmaya çalışılması ile bölgenin tam olarak İslamlaşmasına katkıda bulunulduğunu söyleyebiliriz.

Harezm döneminde, “Mukaddemet-ül Edeb” ve “Kısasü’l-Enbiya” adlı iki önemli eser, günümüzde o dönemdeki sosyal yapı ve kültürel öğeler hakkında bize bilgi vermektedir. Nitekim bu eserler üzerinde araştırma yapan Zeki Velidi Togan, Nuri Yüce ve Aysu Ata, eserlerdeki derinliği ortaya koymuşlardır.

Kısa dönemde yayılarak geniş bir imparatorluk kuran Harzemşahlar, egemenlikleri süresince Türk dili ve yazını açısından önemli gelişmeler meydana getirmişlerdir. Güçlü bir orduya sahip olmalarına rağmen, yönetim bakımından pek etkili olamayan Harzemşahlar oluşturdukları Harezm Türkçesini de Çağatay Türkçesinin egemenliğine bırakarak önemli bir devri sona erdirmişlerdir.

Yavuz Tanyeri