İkileme

Duygu ve düğünceleri daha güçlü ifade edebilmek için yapılan söz tekrarlarıdır. Aynı zamanda yeni anlam türetme
yollarından biridir.

İkilemelerle tekrarlar birbirinden farklıdır, tekrarlarda araya virgül girer; fakat ikilemelerde virgül kullanılmaz.

Akşam, akşam, yine akşam… (Tekrar)
Akğam akğam nereden çıktı bu maç.(ikileme)

Bununla birlikte peş peşe gelen fakat ikileme olmayan ifadelere dikkat etmek gerekir. Bu ifadelerde ikileme gibi duran sözcükler cümlenin farklı öğesinde yer alırlar. Halbuki ikilemenin her iki sözcüğü de aynı öğede yer almalıdır.

Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur. (ikileme değil)

El ele tutuşalım. (ikileme)

[ad1]
Örnek:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde somutlama yapılmamıştır?

A) Deminden beri bu soru üzerinde kafa patlatıyorum.
B) Cengiz, sevgisini de nefretini de hiç belli etmezdi.
C) Bu haberi alan herkesin yüreğine su serpildi.
D) Aşk bir mıknatıs gibi ruhları birbirine çeker.
E) Verimli çalışması dikkat çekiyor ve o, kısa sürede göze giriyordu.

Çözüm:

B’de “ileri geri”
C’de “saçma sapan”
D’de “yerli yersiz”
E’de “ecüş bücüş” ikileme görevindedir.
A’da ikileme yoktur.

Yanıt A

Oluşumları Bakımından ikilemeler

İkilemeler çeğitli şekillerde oluşturulabilir:

1. Anlamsız iki sözcükten oluşanlar
Eciş bücüş, abur cubur, ıvır zıvır

2. Anlamlı + anlamsız sözcükten oluşanlar
Eski püskü, eğri büğrü, ufak tefek, çoluk çocuk

3. Yakın anlamlı sözcüklerle kurulanlar:
Yalan yanlış, açık seçik,
Kılık kıyafet, mal mülk,

4. Zıt anlamlı sözcüklerle kurulanlar
Az çok, iyi kötü, ileri geri
Sağlı sollu, gece gündüz

5. Yansıma sözcüklerden oluşturulanlar
fiırıl şırıl, mışıl mışıl, tıkır tıkır
Takır takır, horul horul

6. Aynen tekrar yoluyla oluşturulanlar
Güzel güzel, soğuk soğuk
Tatlı tatlı, mavi mavi, açık açık

7. İsim tamlaması şeklindeki ikilemeler
Cömertler cömerti, suyunun suyu
Güzeller güzeli, padişahlar padişahı

8. ‘M’ eklemeliler
Ev mev, para mara, kitap mitap
Ders mers, iş miş, hediye mediye

9. Hâl eki almış olanlar
Baş başa, kana kana, baştan başa
Biz bize, dişe diş, günden güne

Not:İkilemeyi oluşturan kelimelerin arasında virgül (,) veya
farklı bir noktalama işareti kullanılmaz.

[ad2]
Örnek:
Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki ikileme cümleye “zorlukla” anlamı katmıştır?

A) Gece gündüz demeden çalışıyordu.
B) Çamurlara bata çıka yürüdük.
C) Yaptığı yanlışı er geç anlayacak.
D) Bu işte onun da az çok payı var.
E) Olan oldu, artık üzülme

Çözüm:
B seçeneğindeki “bata çıka” ikilemesi, bulunduğu cümleye
“zorlukla” anlamını katmaktadır.

Yanıt B

[turkce_ygs_lys]

Deyimlerin Yazılışı

Deyimler ayrı yazılır: akıntıya kürek çekmek, çam devirmek, çanak tutmak, gönlünden geçirmek, göz atmak, kulak asmak, kulak vermek, çantada keklik, devede kulak, yağlı kuyruk, yüz görümlüğü.

İkilemelerin Yazılışı

İkilemeler ayrı yazılır: adım adım, ağır ağır, akın akın, allak bullak, aval aval (bakmak), cır cır (ötmek), çeşit çeşit, derin derin, gide gide, güzel güzel, karış karış, kös kös (dinlemek), kucak kucak, şıp şıp (damlamak), şıpır şıpır, tak tak (vurmak), takım takım, tı­kır tıkır, yavaş yavaş,bata çıka, çoluk çocuk, düşe kalka, eciş bücüş, eğri büğrü, enine bo­yuna, eski püskü, ev bark, konu komşu, pılı pırtı, salkım saçak, sere serpe, soy sop, süklüm püklüm, yana yakıla, yarım yamalak.

m ile yapılmış ikilemeler de ayrı yazılır: at mat, çocuk mocuk, dolap molap, kapı mapı, kitap mitap.

İsim durum ekleri ve iyelik ekiyle yapılan ikilemeler de ayrı yazılır: baş başa, diz dize, el ele, göz göze, iç içe, omuz omuza, yan yana; baştan başa, daldan dala, elden ele, günden güne, içten içe, yıldan yıla; başa baş, bire bir (ölçü), dişe diş, göze göz, teke tek; ardı ardına, boşu boşuna, günü gününe, peşi peşine, ucu ucuna.

Alıntı Kelimelerin Yazılışı

Yabancı kökenli kelimelerin yazılışlarıyla ilgili bazı noktalar aşağıda gösterilmiştir:

1. İki ünsüzle başlayan batı kökenli alıntılar, ünsüzler arasına ünlü konmadan yazılır: francala, gram, gramer, gramofon, grup, kral, kredi, kritik, plan, pratik, problem, profesör, program, proje, propaganda, pro­tein, prova, psikoloji, slogan, snop, spiker, spor, staj, stil, stüdyo, trafik, tren, triptik.

Bu tür birkaç alıntıda, söz başında veya iki ünsüz arasında bir ünlü türemiştir. Bu ünlü söylenişte de yazılışta da gösterilir: iskarpin, iskele, iskelet, istasyon, istatistik, kulüp.

2. İçinde yan yana iki veya daha fazla ünsüz bulunan batı kökenli alıntılar, ünsüzler arasına ünlü konmadan yazılır: alafranga, apartman, biyografi, elektrik, gangster, kilogram, orkestra, paragraf, program, telgraf.

3. İki ünsüzle biten batı kökenli alıntılar, ünsüzler arasına ünlü konmadan yazılır: film, form, lüks, modern, natürmort, psikiyatr, seks, slayt, teyp.

4. Batı kökenli alıntıların içindeki ve sonundaki g ünsüzleri olduğu gibi korunur: biyografi, diyagram, dogma, magma, monografi, paragraf, program; arkeolog, demagog, diyalog, filolog, jeolog, katalog, monolog, psikolog, ürolog.

Ancak coğrafya, fotoğraf ve topoğraf kelimelerinde g’ler, ğ’ye döner.

* * *

Aşağıdaki durumlarda batı kökenli kelimeler, özgün biçimleri ile yazılırlar:

1. Bilim, sanat ve uzmanlık dallarında kullanılan bazı terimler: andante (müzik), cuprum (kimya), deseptyl (eczacılık), quercus, terminus technicus (teknik terim).

2. Latin yazı sistemini kullanan dillerden alınma deyim ve sözler: Veni, vidi, vici (Geldim, gördüm, yendim.); conditio sine qua non (Olmazsa olmaz.); eppur si muove (Dünya her şeye rağmen dönüyor.); to be or not to be (olmak veya olmamak); l’art pour l’art (Sanat sanat içindir.); l’Etat c’est moi (Devlet benim.); traduttore traditore (Çevirmen haindir.); persona non grata (istenmeyen kişi).

Bir akşam uyudu;
Uyanmayıverdi. (Orhan Veli Kanık)

|» Bu konuyla ilgili test çöz! « |

|» Yazım ve Noktalama Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…