Ekosistemde canlı ve cansız öğeler arasındaki madde alışverişine madde döngüsü denir. Madde döngüsü sayesinde canlıların dışarı attığı zararlı ve gereksiz maddeler kullanılabilir hale getirilir.

Karbon Döngüsü

Karbon canlıda organik bileşiklerin yapısına katılır. Karbon atmosferde karbondioksit, hidrosferde bikarbonat ve karbondioksit, litosferde kömür, doğal gaz, petrol ve kireç taşı halinde, biyosferde ise bütün organik maddelerin temel maddesi halinde bulunur.

Organizmaların en önemli karbon kaynağı CO2 dir. Atmosferdeki CO2 yi ototrof canlılar (fotosentetik ve kemosentetik) kullanarak organik molekülün yapısına katarlar.
Bu şekilde karbon canlı yapısına katılmış olur. Canlılarda gerçekleşen solunum reaksiyonlarda organik moleküllerin yıkımı sonucu açığa çıkan CO2 atmosfere verilir.
Karbonun atmosfere dönmesinde saprofit canlılar da rol oynar. Saprofitler ölü organizmaları ve artık maddeleri ayrıştırarak inorganik maddelere dönüştürürler.

Kömür, petrol gibi fosil yakıtların yanması sonucu CO2 atmosfere gaz halinde döner.
Atmosferdeki CO2 miktarının artması, yeryüzüne ulaşan güneş ışınlarının atmosfere yansımasını önleyerek havanın aşırı ısınmasına neden olur. Bu olaya sera etkisi denir.
CO2 suda çözünerek karbonik asiti oluşturur. Karbonik asitin iyonlarına ayrışması suyun pH değerinin belirlenmesinde rol oynar.

ÖRNEK:Doğadaki karbon döngüsünde, bitkiler tarafından glikoz sentezlenirken kullanılan karbondioksit, glikozun canlılar tarafından çeşitli şekillerde kullanılması ile tekrar doğaya
dönebilmektedir. Bitkilerde sentezlenen glikozun aşağıdaki işlemlerin hangisine girmesiyle, bu dönüş en kısa yoldan olmaktadır?
A) Bitki hücresinin lökoplastlarına alınmasıyla
B) Etoburların solunum olayında kullanılmasıyla
C) İnsan böbreklerinden süzülmesiyle
D) Çürükçül bir canlı tarafından özümlemede kullanılmasıyla
E) Otoburların solunum olayında kullanılmasıyla
1989 ÖSS

ÇÖZÜM: Bitkiler atmosferdeki CO2 yi fotosentezde kullanarak organik besin sentezlerler. Besin zincirinde bitki ile beslenen ilk canlı otoburdur. Otoburlarda besinin solunum reaksiyonlarında inorganik maddelere yıkımı sonucu açığa çıkan CO2 atmosfere verilir.
Yanıt E

[biyoloji_1_ygs_lys]

Karbon atomları, canlı dokularını meydana getiren bileşikleri oluşturması nedeniyle tüm yaşamın temelidir.

Karbondioksit Tüketimi

1. Kara ve deniz bitkileri tarafından fotosentezde kullanılır.
2. Deniz hayvanlarının kabuk oluşumunda kullanılır.
3. Deniz hayvanlarının ve bitkilerin ölümü ile karbonatlı kayaçların bünyesinde depo edilirler.
4. Ölen canlıların bünyesindeki karbon zamanla basıncın etkisiyle petrol ve kömüre dönüşürler.

Not:Tüketilen miktarda CO2 sürekli olarak atmosfere dönmemiş olsaydı Fotosentez giderek azalacak ve sonuçta bitkiler organik madde üretemeyeceklerdi.Bunun sonucunda besin zinciri 30–40 yılda duracak ve yeryüzünde yaşam sona erecekti.

Uyarı:Karbon fotosentez için çok önemlidir. Karbondioksit günlük ve mevsimlik sıcaklıkların aşırı yükselmesi ve düşmesine engel olur.

Uyarı:Denizler ile Atmosfer arasındaki karbon alış verişi yok yavaştır. Denizler daha çok karbonun depolandığı yerlerdir.

Karbondioksitin açığa çıkması
1. Canlıların solunumu ile doğaya geri dönerler.
2. Ölen canlıların çürümesi ve orman yangınları ile doğaya geri dönerler.
3. Kayaçların çözülmesi sonucu doğaya dönerler.
4. Suyun hava ile teması sonucunda yüzeyde karbon alış verişi gerçekleşir.

Oksijen Döngüsü

Canlıların aldıkları besinleri enerjiye dönüştürebilmeleri için oksijen gereklidir. Atmosfer %21 oranında oksijen bulundurur.Sular da oksijen çözünmüş olarak bulunmaktadır. Oksijen atmosferde atomik oksijen (O), moleküler oksijen (O2) ve Ozon (O3) olmak üzere 3 şekilde bulunur. Moleküler oksijen solunum için gereklidir. Litosferde yaygın olarak bulunur. Ozon, biyosferi ultraviyole ışınlarının zararlarından korur.

Oksijen; solunum sırasında, kömür, gaz, petrol gibi maddelerin yanmasında ve organik besin maddelerinin yakılmasında tüketilir.
[cografya_lys_hazirlik]