DNA da hücredeki olayların düzenlemesini sağlayan genetik şifreler bulunmaktadır. DNA hücrenin kontrolünü santral dogma denilen olayla sağlar.

DNA daki bilginin yeni bir şifre halinde mRNA ya aktarılmasına transkripsiyon (yazılma, kopyalama) denir.
mRNA daki şifrenin okunarak protein sentezlenmesine translasyon (çeviri) denir.
Transkripsiyon sırasında;

• DNA daki A karşısına RNA da U
• DNA daki T karşısına RNA da A
• DNA daki S karşısına RNA da G
• DNA daki G karşısına RNA da S gelir.

Santral dogma olayı geri dönüşümsüzdür. Yani DNA daki bilgiye göre mRNA, mRNA daki bilgiye göre protein sentezlenir. Ancak proteindeki bilgiye göre mRNA, mRNA daki bilgiye göre DNA sentezlenmez.

Protein sentezinde görevli elemanlar:

• 
  DNA
• 
  mRNA
• 
  tRNA
• 
  Ribozom
• 
  Aminoasitler
• 
  Enzimler
• 
  ATP

Ribozomun büyük ve küçük alt birimleri protein sentezlenmediğinde birbirinden ayrıdır.

Protein Sentezinin Kademeleri

• 
  Sentezlenecek proteinin DNA daki şifresinin bulunduğu kısımdaki hidrojen bağları açılır.
• 
  DNA nın anlamlı ipliğine göre mRNA sentezlenir.(Transkripsiyon)
• 
  mRNA sitoplazmaya geçerek ribozomun küçük alt birimine tutunur.
• 
  Ribozomun küçük alt birimi ile büyük alt birimi birleşir (Ribozom – mRNA birlikteliği).

• 
  Metionin taşıyan tRNA, mRNA da bulunan başlatıcı kodon (AUG) ile geçici olarak birleşir.
• 
  mRNA nın ikinci kodonuna uygun olan antikodona sahip tRNA aminoasiti ribozoma taşır.
• 
  Bir ribozoma aynı anda iki tRNA yerleşir.
• 
  tRNA ların getirdiği aminoasitler arasında enzimlerin etkisi ile peptid bağı kurulur.
• 
  İşi biten tRNA ribozomdan ayrılır. Yerine bir sonraki gelir.
• 
  Bu şekilde mRNA daki anlamlı kodonlar sırayla okunarak uygun aminoasitler protein zincirine eklenir.
• 
  mRNA üzerindeki durdurucu kodona gelince sentez durur.
  mRNA serbest kalır.
• 
  Ribozomun alt birimleri birbirinden ayrılır.

ÖRNEK: Bir hücrede sentezlenen protein molekülünün büyüklüğü, aşağıdakilerden hangisinin sayısıyla ilgili değildir?
A) mRNA’daki kodların
B) mRNA’nın bağlandığı ribozoma giren tRNA’ların
C) mRNA’nın geçtiği ribozomların
D) Proteindeki aminoasitlerin
E) DNA’nın ilgili bölgesindeki nükleotidlerin
1996 ÖYS

ÇÖZÜM: 1 kod = 1 kodon = 1 antikodon = 1 aminoasit Aminoasit sayısı proteinin büyüklüğünü gösterir. Buna göre protein büyüklüğü kod, kodon ve antikodon sayısı ile ilgilidir. Ancak bir mRNA nın çok sayıda ribozoma bağlı olması, bir proteinin aynı anda çok sayıda sentezlendiğini gösterir.
Yanıt C

ÇÖZÜM:

• DNA daki bilgiye göre mRNA sentezlenirken:
• DNA daki Adenin karşısına mRNA da Urasil,
• DNA daki Sitozin karşısına mRNA da Guanin,
• DNA daki Timin karşısına mRNA da Adenin,
• DNA da Guanin karşısına mRNA da Sitozin gelir.baz eşleşmesi vardır.
• mRNA daki Adenin karşısına tRNA da Urasil,
• mRNA daki Sitozin karşısına tRNA da Guanin,
• mRNA daki Urasil karşısına tRNA da Adenin,
• mRNA da Guanin karşısına tRNA da Sitozin gelir.

[biyoloji_1_ygs_lys]

DNA daki nükleotid dizilimi genetik şifreyi oluşturur. Hücrede gerçekleşen olaylar bu genetik şifreye göre düzenlenir.
Doğada 20 çeşit aminoasit vardır. Bu durumda her birine bir tane olmak üzere en az 20 çeşit şifreye ihtiyaç vardır. DNA nın yapısına katılabilen dört çeşit nükleotid vardır.
Bu nükleotidlerden her biri bir aminoasiti şifreleseydi, o zaman 16 çeşit aminoasitin şifresi olmayacaktı. Dört farklı nükleotid ikişerli gruplandırılarak bir şifre oluştursalardı 42 = 16 farklı şifre elde edilirdi. Bu durumda da 4 aminoasit çeşidinin genetik şifresi olmazdı. Nükleotidlerle üçlü kombinasyonlar oluşturulursa 43 = 64 farklı şifre elde edilir. Bu durumda şifreler 20 çeşit aminoasit için fazlasıyla yeter.

DNA daki üçlü baz dizilerine genetik kod (genetik şifre) denir.

DNA da her aminoasite karşılık gelen en az bir genetik kod vardır. Genetik şifre mRNA ya aktarılarak protein sentezinde kullanılır.
mRNA da DNA daki kodlara karşılık gelen üçlü nükleotid dizilerine kodon denir.
tRNA da, mRNA daki kodonlara karşılık gelen üçlü nükleotid dizilerine antikodon denir.

64 çeşit kodondan 61 tanesinin aminoasit karşılığı vardır. Doğada 20 çeşit aminoasit olduğundan, 61 anlamlı kodon olması bazı aminoasitlerin birden fazla kodonu olduğunu gösterir.
3 çeşit kodonun aminoasit karşılığı yoktur. Bunlar protein sentezinde bitiş sinyali verir. Bunlar UAA, UGA, UAG kodonlarıdır. Bu kodonlar proteine aminoasit ilave ettirmeyip
sentezi durdururlar. mRNA da ilk kodon protein sentezine başlama kodonudur. Her mRNA da başlama kodonu AUG dir. Bu kodondan önceki kodonlar okunmaz.

NOT: 3 nükleotid = 1 kod = 1 kodon = 1 antikodon = 1 aminoasit

ÖRNEK:Bir bireyin kalıtsal yapısını oluşturan yapısal ve işlevsel alt birimler basitten karmaşığa doğru sıralandığında, dördüncü sırada aşağıdakilerden hangisi bulunur?
A) Gen B) Nükleotid C) Organik baz D) Kromozom E) Üçlü şifre
1992 ÖYS

ÇÖZÜM:1 nükleotid = Fosfat + fieker + Organik baz
3 nükleotid = Kod
Kod >Gen > Kromozom
Yanıt A

[biyoloji_1_ygs_lys]