1. Sıcaklık

• Ülkemizde sıcaklık güneyden kuzeye (enlem), kıyılardan iç kısımlara (denizellik–karasallık) ve batıdan doğuya (yükselti) değişir.

a. Yıllık Gerçek Sıcaklık Ortalamaları

Haritaya göre;
– Türkiye’de sıcaklık ortalamaları 4°C ile 20°C arasında değişmektedir. Yükseltinin arttığı Doğu Anadolu’nun bazı yerlerinde sıcaklıklar 4°C’nin altına inmiştir.
– Denizlerin ılıtıcı etkisiyle kıyılar aynı enlemdeki iç kesimlerden daha sıcaktır.
– En yüksek ortalamalara Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerimizde rastlanır.
– En düşük ortalamalar Doğu Anadolunun yüksek kesimlerinde görülür.
– Yükseltiye bağlı olarak sıcaklık doğuya doğru azalmaktadır.
– Kıyılarımızdaki sıcaklıklar enleme uygunluk gösterir.Güneyden kuzeye azalır.

b. Yıllık indirgenmiş Ortalama Sıcaklıklar

– En yüksek değerler güney en düşük değerler kuzey kesimlerdedir.
– Karasallığın ve enlemin etkisiyle en yüksek değerler Güneydoğu Anadoludadır.
– Enlem ve karasallığın etkisiyle en düşük değerler kuzeydoğu Anadoludadır.
– Kıyılarda sıcaklık genel olarak enleme uyumludur.

c. Temmuz Ayı İndirgenmiş Sıcaklık Ortalamaları

• Denizlerin geç ısınmasına bağlı olarak kıyılarımızdaki en yüksek sıcaklıklar Ağustosta ölçülürken, karalar çabuk ısındığı için en yüksek sıcaklıklar Temmuz ayında ölçülmüştür.

Haritaya göre;
– En düşük sıcaklıklara kuzey kıyılarımızda rastlanır.(enlem–nemlilik)
– En yüksek sıcaklıklara Güneydoğu Anadolu bölgemizde rastlanır. (enlem–karasallık)
– İç kısımlarda ısınma daha fazladır. (karasallık)
– Genel olarak sıcaklık ortalamaları yüksektir. (orta kuşakta yer alması, yaz mevsimi yaşanması)
– Türkiye’nin her yeri ısındığından kıyılarla iç kısımlar arasında fark azdır.
[ad1]

d. Ocak Ayı İndirgenmiş Sıcaklık Ortalamaları

• Ülkemizin genelinde en düşük sıcaklıklar bu ayda ölçülürken kıyı kesimlerimizde denizlerin geç soğumasına bağlı olarak en soğuk ay fiubat’tır. Kıyılar ile Güneydoğu Anadolu haricindeki yerlerde sıcaklıklar 0°C’nin altındadır.

Haritaya göre;
– Kıyıdan iç kesimlere doğru sıcaklıklar azalır.
– En düşük sıcaklık değerlerine Kuzeydoğu Anadoluda rastlanır. (Sibirya YB)(enlem–karasallık)
– En yüksek sıcaklık değerlerine Akdeniz kıyılarında rastlanır. (enlem–denizellik)
– Kıyılarla iç kısımlar arasında sıcaklık farkı artmıştır.

e. Yıllık sıcaklık farklarının dağılışı

Haritaya göre;
– Sıcaklık farkları her yerde fazladır. (Orta kuşakta yer aldığı için)
– Kıyıdan uzaklaştıkça sıcaklık farkları artar.
– En yüksek sıcaklık farkı Doğu Anadolu’dadır. Bunun nedeni yükselti, karasallık ve kış sıcaklık değerlerinin düşük olmasıdır.
– En düşük sıcaklık farkı ise kıyı bölgelerimizde görülür.Bunun nedeni nemliliktir. En az doğu Karadeniz kıyılarındadır. (Bulutlu gün sayısı fazla)

2. Basınç ve rüzgarlar

• Türkiye’de, orta kuşakta yer alması üç tarafının denizlerle çevrili olması ve yerşekillerinin çeşitlilik göstermesi nedeniye hem mevsimlik hemde günlük basınç değişimleri yaşanır.
• Ülkemiz orta kuşakta bulunduğu için genelde gezici basınç sistemlerinin etkisindedir. Bu basınç sistemlerininde izlediği yol genel olarak batıdan doğuya doğrudur. Bunun nedeni ülkemizin Batı Rüzgarlarının etki sahasında bulunmasıdır.

Ülkemizde etkili olan basınç merkezleri

– İzlanda alçak basıncı: Merkezi kuzey Avrupada bulunan izlanda adasıdır. Ülkemizde kışın Akdeniz iklim bölgesinde etkili olur. Etkili olduğu dönemde hava ılık ve yağışlıdır. Dinamik kökenlidir.
– Basra alçak basıncı: Basra Körfezi çevresi merkezidir.Yazın G. Doğu Anadolu’da etkili olur. Etkili olduğu dönemlerde sıcaklık ortalamaları artar. Yağış ve bulutluluk azalır. Termik kökenlidir.
– Doğu Akdeniz alçak basıncı: Kışın güney kıyılarımızda etkili olur. Termik kökenlidir.
– Doğu Karadeniz alçak basıncı: Kışın Karadeniz kıyılarında etkili olur. Termik kökenlidir.
Sibirya yüksek basıncı: Orta ve Kuzey Asya merkezli olan bu basınç merkezi ülkemizde kışın etkili olur. Kışın etkili olduğu dönemlerde ülkemiz sıcaklıkları aşırı derecede düşer. Sibirya Y.B alanını genişleterek tüm yurdumuzu etkisine alabilir. Kuru ve dondurucu soğuklar yaşanır. Termik kökenlidir.
Asor yüksek basıncı: Merkezi İspanya’nın Asor adaları çevresidir. Bu basınç kuşağı ülkemizde tüm yıl etkili olurken en kuvvetli etkiyi kışın gösterir ve Sibirya Y.B ile birleşerek kışların soğuk geçmesine neden olur. Ülkemizde yazların kurak geçmesinin sebebidir. Dinamik kökenlidir.
Kuzey Afrika yüksek basıncı: Yazın etkili olur. Türkiye’nin büyük kısmında yazların sıcak ve kurak geçmesine yol açar.

UYARI: Ülkemizde kış mevsiminde İzlanda alçak basıncı ile Sibirya yüksek basıncı birlikte etkili olduğunda (10 – 15 gün) hava sıcaklıkları aşırı düşer ve şiddetli kar yağışı görülür.

Ülkemizde etkili olan yerel rüzgarlar

– Karayel, Yıldız ve Poyraz ülkemizde sıcaklıkları düşürürken Keşişleme, Kıble ve Lodos ülkemizde sıcaklıkları arttırıcı etkide bulunurlar. (Enlem)
– Güneydoğu Anadolu’nun yazın en sıcak bölge olmasındaki en önemli etken çöl üzerinden gelen Samyeli rüzgarıdır.
– Lodos ve Poyraz hızlarını arttırdıkları dönemlerde boğazlarda deniz trafiğini olumsuz etkilerler.
– Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağlarında ilkbahar aylarında fhön tipi rüzgarlar görülür. Sıcak ve kurutucu özellik taşırlar.
– Yaz mevsiminde kıyılarda ve dağlık alanlarda meltem rüzgarları görülür.

3. Nem ve yağış

[ad2]
• Ülkemizde nem ve yağış özellikleri bölgeler arasında farklılıklar gösterir. Bu farklılıklarda;

– Denize olan uzaklık
– Yerşekilleri (yükselti ve dağların uzanışı)
– Rüzgarlar ve hava kütlelerinin hareketleri gibi faktörler etkili olmaktadır.

• Ülkemizde yağış ortalaması genel olarak 600 mm civarındadır. Yağış miktarı kıyı bölgelerimizden içerilere doğru gidildikçe genel olarak azalmaktadır.
• Yağışın fazla olduğu yerler: Doğu ve Batı Karadeniz kıyıları, Menteşe yöresi, Batı Toroslar ve Nur Dağı çevresidir.
• Türkiye’de en fazla yağış 2400 mm’yi aşan değerlerle Rize çevresinde görülür.
• Yağışın az olduğu yerler: İç Anadolu’da Tuz Gölü çevresi, Doğu Anadolu’nun alçak kesimleri (Iğdır) ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinin güneyidir. En az yağışlara ülkemizde
• 300 mm’nin altındaki değerlerle Tuz Gölü çevresinde rastlanır.

[cografya_ygs_hazirlik]

Isı

• Bir maddenin içindeki moleküllerin kinetik enerjileri ile potansiyel enerjilerinin toplamına ısı enerjisi denir

Sıcaklık

• Maddeyi oluşturan moleküllerin kinetik enerjileriyle doğru orantılı bir büyüklüktür

Isı ve Sıcaklık arasındaki farklar

1. Isı enerjidir. Sıcaklık enerji ile oratılı bir büyüklüktür.
2. Isının birimi kalori, joule gibi enerji birimleridir. Sıcaklığın birimi derecedir.
3. Isı kalorimetre kabı ile ölçülürken, sıcaklık termometre ile ölçülür.
4. Isı tüm maddenin taneciklerinin enerjileri toplamı iken sıcaklık tek bir taneciğin ortalama kinetik enerjisinin ölçüsü olduğundan ısı madde miktarına bağlı iken sıcaklık madde miktarından bağımsızdır.

[fizik_1_ygs_lys]

Pil gerilimine etki eden faktörleri Mg – Cu pilinde inceleyelim:

Mg+2 + 2e– Æ Mg E° = –2,37 V
Cu+2 + 2e– Æ Cu E° = 0,34 V

Yukarıda verilen yarı tepkimelere göre, indirgenme potansiyeli küçük olan anottur. Mg elektrot anot, Cu elektrot katottur. Mg nin yükseltgenme potansiylei alınmalıdır
Le Chatelier ilkesine göre sıcaklık, derişim ve basıncın pil gerilimine etkisini inceleyelim:

Sıcaklık

Pil sistemleri dışarıya enerji verir. Sıcaklık arttırılırsa denge gireler yönüne kayar ve pil gerilimi azalır.

Derişim

•  1. kaba su eklenmesi: 1. kaba su eklenirse Mg+2 iyonu derişimi azalır, Mg+2 iyonlarının derişimini arttırmak için denge ürünler yönüne kayar. Pil gerilimi ar- tar.
• II. kaba su eklenmesi: II. kaba su eklenirse Cu+2 iyonu derişimi azalır, Cu+2 iyonlarını derişimini arttırmak için denge girenler yönüne kayar. Pil gerilimi azalır.
• I. kaba Mg+2 iyonu içeren tuz eklemesi: I. kaba Mg+2 iyonu içeren tuz eklendiğinde Mg+2 iyonu derişimi artar. Mg+2 iyonu derişimini azaltmak için denge girenlere doğru ilerler. Pil gerilimi azalır.
• II. kaba Cu+2 iyonu içeren tuz eklenmesi: II. kaba Cu+2 iyonu içeren tuz eklendiğinde Cu+2 iyonu deri- şimi artar. Cu+2 iyonu derişimini azaltmak için den- ge ürünlere doğru ilerler. Pil gerilimi artar.
• I. kaba Na S eklemek: I. kaba Na S eklenince MgS çökeceğinden Mg iyonu derişimi azalır. Mg iyonu derişimini arttırmak için denge ürünlere doğur ilerler Pil gerilimi artar.
• II. kaba Na S eklemek: II. kaba Na S eklenince CuS çökeceğinden Cu+2 iyonu derişimi azalır. Cu+2 iyonu derimini arttırmak için denge girenlere doğru ilerler. Pil gerilimi azalır.

NOT: Dengeyi ürünlere doğru kaydıran etkenler pil gerilimi- ni arttırır, dengeyi girenlere doğru kaydıran etkenler pil gerilimini azaltır.

Basınç

Basıncın pil gerilimine etkisi gaz elektrotlarda gözlenir.

Derişim Pilleri

Elektrotlar ve yarı pil çözeltileri aynı, çözelti derişimleri farklı olan pil sistemleridir. Pil derişim farkıyla çalışır, iki yarı pilde derişimler eşit olunca pil çalışmaz. Derişim pillerinde derişimi küçük olan yarı pil anot, derişimi büyük olan yarı pil katotdur

Derişimi küçük olduğu için I. yarı pil anot, II. yarı pil katotdur.

I. Kaba su eklenmesi pil gerilimini azaltır. II. kaba su eklenmesi pil gerilimini artırır.
II. Kaba 900 ml su eklenirse derişim 0,1M olur.

ÇÖZÜM: Derişim pillerinde yapı pil çözeltilerinin derişimleri eşit olduğunda pil çalışmaz. II. kaba 100 ml su eklendiğinde başlangıçta 2M olan derişim hacim 2 katına çıktığı için 1M olur. İki kapta derişimler eşit olduğundan pil çalışmaz.
Yanıt D

[kimya_ygs_lys]

1. Maddenin cinsi
2. Derişim ~ Basınç
3. Sıcaklık
4. Temas yüzeyi
5. Katalizör
1. Maddenin cinsi

1. Maddenin cinsi

Tepkime sırasında reaktif maddelerde bağ koparılıp yeni bağ oluşuyorsa tepkimeler yavaş, bağ kopması yoksa (iyonik tepkimeler) tepkime hızlıdır.

UYARI: Kopan ve oluşan bağları taşıyan molekül sayısı arttıkça tepkime yavaşlar

2. Derişim – Basınç

Tepkime kabının hacmi büyütülüp veya küçültülürse, birim zamandaki çarpma sayısı değişeceğinden tepkime hızı değişir.
hacim V≠ derişim MØ tepkime hızı azalır. hacim VØ derişim M≠ tepkime hızı artar.
Aynı hacimdeki kaba tepkimeye giren maddelerden her- hangi biri ve ikisi ilave edildiğinde, derişim artar. Dolayısıyla tepkime hızı artar.

NOT: Basınç artışı da gaz fazındaki madelere, derişimle aynı etkiyi yapar.

3. Sıcaklık

Sıcaklık arttırılırsa,
1. Kinetik enerji artar.
2. Eşik enerjisine sahip tanecik sayısı artar.
3. Tanecik hızı artar.
4. Etkin çarpışma yapan tanecik sayısı artar.
5. Birim zamanda çarpışan tanecik sayısı artar.
6. Aktifleşmiş kompleks sayısı artar.
7. Tepkime hızı artar.
8. Aktifleşme enerjisi değişmez.
NOT: Tepkime ister ekzotermik, ister endotermik olsun sıcaklık artışında tüm tepkimelerin hızı kesinlikle artar.
Sıcaklık etkisinin enerji dağılım eğrisi üzerinde incelenmesi:
[ad1]

ÇÖZÜM: Grafikte eşik enerjisi sabit kalıp, eşik enerjisini aşan tanecik sayıları farklıdır. Eşik enerjisi düzeyi sıcaklığa bağlı değildir. Bu nedenle sıcaklığın artması ya da azalması eşik enerjisini değiştirmez. Eşik enerjisini katalizör değiştirir.
Yanıt A

4. Temas Yüzeyi

Heterojen tepkimelerde katı madde küçüldüğünde temas yüzeyi artar, bunun sonucu birim zamandaki çarpışma sayısı artacağından tepkime hızı artar.
Odun talaşının odundan daha hızlı yanması, plaka de- mirin, toz demirden daha geç paslanması bu yüzdendir.

ÇÖZÜM: Zn katısının miktarını ve temas yüzeyini artırmak H2 ga- zının miktarını ve hızını arttırır.
HCl çözeltisinin ise derişimi artırılırsa H2 gazının miktarı ve hız artar.
Yanıt A

5. Katalizör

[ad2]
Tepkime hızının artmasına neden olan maddedir. Yapı- lan işleme ise kataliz denir.
Özellikleri,

• Katalizör ΔH ı etkilemez.
• Aktifleşme enerjisini düşürür.
• Tepkime hızını artırır.
• Hız sabiti k nın sayısal değerini büyütür.
• Tepkimeyi hızlandırırken, ürün miktarını değiştir- mez.
• Tepkimeye katılır ve tepkime sonunda eksilmeden ortamda kalır.

[kimya_ygs_lys]

Ders çalışmaktan çabuk sıkılan öğrencilerin bayağı arttığını görünce, bu konuda birkaç ilke belirleyip çalışmaları kolaylaştırmanıza yardımcı olmak istedim. İlkeleri belirlemeden önce, öğrencilerin şunu bilmesinde yarar var: Normal koşullar altında ve benzer zekâ gelişimlerine sahip bireylerin öğrenme düzeyleri paralellik gösterir. Yani kişilerin öğrenme becerileri, yaşıtlarıyla genellikle benzer niteliktedir. Elbette öğrenme becerisinde “sayısal / sözel eğilim“, “istek“, “zekâ düzeyi“… gibi etkenler etkili olsa da, “benzer” kişilerin benzer öğrenme güçlükleri çektiğini gördüğümüz için, böyle bir genelleme yapmanın pek de yanlış olmayacağını düşünüyorum.

“Öğrenme” amacıyla yapılan çalışmalarda aşağıda sıralayacağım ilkeler göz önünde bulundurulursa, daha etkili bir çalışma gerçekleştirilebilir:

1. Her şeyden önce dersin içeriğini kavrayabileceğinize inanmanız ve bu yönde kendinizi güdülemeniz gerekmektedir. Ders hakkında eğer bir ön yargı taşıyorsanız, onlardan kurtulmanız gerekir. Örneğin; “Ben matematik dersini başaramam.” demekten uzak durmalısınız. Çünkü inanmak, başarmanın önemli bir kısmını oluşturur. Eğer sürekli kendinizi o dersi başaramayacağınız yönünde bir düşünceye zorlarsanız, psikolojide “kendini gerçekleştiren kehanet” adı verilen durumla karşılaşmanız olasıdır.

2. Dersi başarabileceğinize inandıktan ve bu yönde kendinizi güdüledikten sonra, uygun bir çalışma ortamı hazırlamanız gerekir. Bu çalışma ortamı çalışmayı engelleyecek veya olumsuz yönde etkileyecek bütün öğelerden arındırılmış olmalıdır. Mümkünse herkesin sıkça girip çıkmadığı özel bir odada, çevrede dikkatinizi dağıtacak şeylerin bulunmadığı bir yerde ders çalışmaya özen gösterin. Eğer bilgisayara çok fazla vaktini ayıran biriyseniz, bilgisayar masasında ders çalışmaktan kaçının. Veya çevrenizde sürekli bakışlarınızı ve dikkatinizi ona kaydırabileceğiniz bir nesne (oyuncak, süs eşyası, resim…) varsa, onları kaldırmayı deneyin. Ortamın sıcaklık, ışık, hava, ses… gibi yönlerden uygun olmasına dikkat edin. Çalışma sırasında oturacağınız sandalyenin – koltuğun çok sert veya çok yumuşak olmamasına özen gösterin.

3. Çalışma ortamını güzelce ayarladıktan sonra, dersle ilgili kaynakları ve ilgili araç gereçleri masada toplayın. Çalışma sırasında lazım olabileceğini düşündüğünüz sözlük, defter, kitap, hesap makinesi… gibi ders araç ve gereçlerini kolayca erişebileceğiniz biçimde yanınıza alın. Masanın üstünü çalışma biçiminize göre düzenleyin. Yanınızda önemli bilgileri not almak veya başka gereksinimleri karşılayabilmek için karalama kağıdı bulundurmaya çalışın.

4. Ders araç gereçlerimizi de ayarladıktan sonra bir çalışma planı (taslağı) hazırlayın. Bu çalışmaya ne kadar zaman ayıracağınızı, çalışmayı hangi yöntemlerle (not alma, beyin fırtınası, özetleme, anlatma…) sürdüreceğinizi, çalışma sonunda öğrenmenin düzeyini nasıl belirleyeceğinizi, hangi konuları daha önemsemeniz gerektiğini ve çalışma sonunda elde edeceğiniz “kazanımları” belirlemeniz gerekir. Plansız çalışma, tarifi bilinmeden yapılmış bir “yemeğe” benzer. Lezzetli bir yemek yapmak için, hangi malzemelerin, ne kadar ve ne zaman koyulacağı gibi konularda bir ön bilginin olması gerekmektedir. Buradan hareketle siz de neyi, nasıl, ne zaman… biçimindeki soruları yanıtlayabilecek bir plan hazırlamalısınız.

5. Çalışma planını hazırladıktan sonra, taslağa uygun olarak çalışmaya başlayabilirsiniz. Taslakta belirlediğiniz ilke ve amaçlardan şaşmamaya dikkat etmelisiniz. Çünkü belirlenenlerden bir kere kaçmaya çalışırsanız, ardından diğer şeylerden de kaçma riski doğar. Bu da amaçlara ulaşmanıza engel olur.

6. Ders çalışırken kesinlikle sadece derse yoğunlaşılmalıdır. Çalışma masasının üzerinde dersle ilgisiz şeyler olmamalı; hem ders çalışıp hem müzik dinlemek gibi bir tutumdan kaçınılmalı; mümkünse kurulacak hayaller sonraya bırakılmalı; bir gözünüz cep telefonunuza gelecek çağrılarda veya mesajlarda olmamalı; konular birbiriyle bağdaştırılarak anlaşılacak biçimde çalışılmalı; çok sık olmamakla birlikte arada kan dolaşımını hızlandırmak ve zihni açmak için ayağa kalkıp 5 – 10 dakika ara verilmeli; çalışılan dersi bırakıp diğer derslerle ilgilenilmemelidir.

Yukarıda sıraladığım altı ilke ile, bir çalışmanın ne koşullarda gerçekleştirilirse etkili olabileceğini adım adım anlatmaya çalıştım. Bu ilkelerde genel kapsamlı ifadeler kullanmaya çalıştım. Böylelikle burada sıralanabilecek yüzlerce maddeyi, birkaç cümle ile ifade etmek istedim. Burada sıralananlardan hareketle, akıl yürüterek birçok ilkeyi de siz belirleyebilirsiniz. Örneğin yukarıda “yatarak veya uzanarak ders çalışmamak” konusunda bir şey yazılmadığı hâlde, mantıklı düşünerek onun yanlış bir tutum olduğunu çıkarabileceğinizi düşünüyorum.

Ayrıca insanların okuduklarının % 20‘sini; okuduktan sonra dinlediklerinin % 40‘ını; okuyup dinledikten sonra yazdıklarının ise % 60‘ını uzun süre hatırında tutabildiğini unutmayıp, buna uygun yöntemlerle ders çalışma biçiminizi belirlemeniz gerekir. Çok maddeli konuları “kodlayarak“, uzun metinleri ise “öyküleştirerek” kolayca aklınızda tutabilirsiniz. Çalıştığınız konuyu sık sık tekrarlamanız ve çalışma bittikten sonra onu sözlü veya yazılı olarak özetlemeye çalışmanız, öğrenme sürecini olumlu yönde etkileyecektir.

Yavuz Tanyeri