Fiilimsiler kökü eylem olmakla birlikte aldığı yapım ekleriyle (fiilden isim yapan yapım ekleri) isme, sıfata veya zarfa dönüşen sözcüklerdir.

Fiilimsiler eylem ve hareket anlamlarını yitirmişlerdir..
Çalışmaktan hepimiz çok yorulmuştuk.
Koşarak kısa sürede kasabaya vardık.

Cümlelerde yüklem haricinde bulunduklarında yan cümlecik yaparlar ve o cümleyi birleşik cümle haline getiriler.

Eve gelirken gazete almayı sakın unutma.
Adamı kurtarıp hemen hastaneye kaldırdılar.

Fiilimsiler yüklemde bulunduklarında cümle isim cümlesi olur.
2008’de ilk hedefimiz birinci olmaktı.
Gerçek problem, herkesin kendini düşünmesiydi.

Eylemler gibi çatı eklerini alabilirler.
Tam da bu aşamada bir çözüm üretilmesi gerekiyor.
Bu meselenin alelacele geçiştirilmesi yanlış.

Üç tür fiilimsi vardır: isim-fiil (ad-eylem), sıfat-fiil (ortaç),zarf-fiil (bağ-eylem, ulaç)

1. İsim – fiil (Ad – Eylem)

Eylemler “MAK-MEK, Ifi-İfi ve MA-ME” eklerini aldıkları nda isme dönüşürler. Bunlara mastar da denir. İsmin tüm şekilsel özelliklerini gösterirler. Aynı zamanda hareket ve eylem anlamlarını da kaybetmezler.
Yaklaşmak, görünüşü, çalışması

İsim-fiiller cümlede herhangi bir öğede bulunabilir.
Okumayı ben de çok seviyorum. (nesnede)
Konuşmalardan bir şey anlamadım. (dolaylı tümleçte)
Hayattaki tek nasibim sevmekti. (yüklemde)
Koşu yapmak herkes için gereklidir. (öznede)

Cümlelerde yan cümlecik yapıp onları birleşik cümle haline getirirler.
Müdürün odasına girmek kesinlikle yasaktır.
Yan cümlecik Temel cümlecik

“MA” mastarıyla “ma” olumsuzluk ekini karıştırmamak gerekir. Eğer aynı sözcükte her ikisi de bulunursa önce olumsuzluk eki, sonra mastar gelir.
Sözlerimi anlamanı istiyorum. (mastar)
Beni hiç anlamadılar. (olumsuz)

“Iş” isim-fiil ekiyle “ış” işteşlik eki farklı eklerdir.
Görüşünüze değer veriyorum. (isim-fiil)
Yarın akşam görüşelim mi? (işteş eki)

Ad-eylem ekleri hareket ve eylem anlamlarını kaybedebilirler.
O zaman fiilimsi olmaktan çıkıp sıradan bir isim olurlar.
Dondurma (yiyecek), kazma (alet),
Dolma (yemek), asma (bağ),
Yazma (örtü), çizme (giyecek),

“MA” ekiyle oluşan isim-fiiller bazen sıfat olarak da kullanılabilirler.
Dönme dolap, yazma eser…

2. Sıfat – fiil (Ortaç)

Eylemler AN-EN, ASI-ES., MAZ-MEZ, ACAK-ECEK, MIŞ-MİŞ, DIK-DİĞİ, AR-ER-R-IR eklerini alıp sıfat gorevi ustlenebilirler.
Sıfatların tum ozelliklerini gosterirler, ayn. zamanda eylem anlamlar.n. da kaybetmezler. Hareket anlamını yitirdiklerinde fiilimsi olmaktan cıkıp nesne ismi olabilirler.
Ceketi diken adama baktı (eylemsi)
Elime bir diken battı. (eylemsi de.il)

Sıfat-fiiller genellikle niteleme sıfat. yaparlar.
Yapacağım yemekleri hemen cope att..
Dokulen yapraklar bize huzun verirdi.
Sıfatlar gibi adlaşabilirler.
Yapacaklarım
Calışanlar
Gordukleriniz

MEZ, AR, ECEK ve MIŞ ekleri, kip eki olarak da karşımıza cıkabilir. Boyle kullanımlarda cumlenin yukleminde bulunur, sıfat ya da adlaşmış sıfat yapmazlar. Bu durumda sıfat-fiil eki olmaktan cıkarlar.
O adam hic kimseyle goruşmez. (kip eki)
Anlaş.lmaz davran.şlar. vard.. (s.fat-fiil eki)

ECEK ve DIK ekleri cekim eklerini (iyelik ekleri) alabilir.
Yapacağım işler Calışacağımız konu Sevdiğim

NOT: “Dık” ve “mış” ekleri geçmiş zaman, “acak” eki gelecek zaman, “ar, maz” ekleri geniş zaman, “an” eki ise tüm zamanlar için kullanılabilir.

3. Zarf – fiil (Bağ – fiil, Ulaç)

Eylemlerin, aldığı eklerle zarfa dönüşmüş şekline zarf fiil denir. Zarf fiiller, bağlama, durum ve zaman anlamı katarlar.

Fiiller yukarıdaki yapım eklerini aldıklarında zarfa dönüşürler.
Koşarak içeri girdi.
Pencereyi açınca içeri hava doldu.

Bazen durum zarfı bazen de zaman zarfı yaparlar.
Bu işleri istemeden yapıyordu. (durum)
Müzik dinlerken uyuyakalmışım. (zaman

Cümleyi diğer eylemsiler gibi birleşik hale getirirler.
Genellikle cümlenin zarf tümlecinde bulunmakla birlikte diğer öğelerde de yer alabilirler.
Anlamadan dinlemeden yorum yapmayın. (Zarf tümlecinde)
Bütün olumsuzluklar üst üste geldikçe sinirleniyordu.(zarf tümlecinde)
Severek evlenen çiftler daha mutlu oluyorlarmış. (Öznede)

[turkce_ygs_lys]

Fiillerden türemiş olmakla birlikte bir fiil gibi çekimlenemeyen olumlu, olumsuz şekilleri yapılabilen ve cümlede isim, sıfat, zarf gibi görevlerde kullanılan sözcüklerdir. Aslında fiil oldukları halde cümle içinde çekimli halde bulunmayan, fiile benzeyen, ama fiillerin görevini yapmayan kelimelere fiilimsi denir. Bir cümlede ne kadar fiilimsi varsa o kadar cümlecik vardır. Çünkü her fiilimsi bir yan cümlecik oluşturur. Çekimli fiilin bulunduğu gruptaki kelimeler temel cümleciği meydana getirirler. Üç grupta incelenir.

a. İsim – Fiil

Fiillere “-mak, -mek” , “-ma, -me”, “-ış, -iş, -uş, -üş” eklerinin getirilmesiyle yapılır. Fiil kök ve gövdelerine eklenen “-me, -mek, -iş” ekleri sonucu meydana gelirler. Fiillerin isim gibi kullanılabilen şekilleridir. İsim – fiiller; hem bir eylemin adı oldukları için isim, hem de özne, nesne, tümleç aldıkları için fiil olan kelimelerdir.

“O şimdi romanını bitirmekle meşguldür.”

“Size gelmeyi ben de çok istemiştim.”

“Onun yemek hazırlayışını gördün mü hiç?” cümlelerinde altı çizili sözler isim-fiildir. Bu ekleri benzer eklerle karıştırmamak gerekir.

“Sana, bir daha buraya gelme, demiştim.” cümlesinde altı çizili sözcükteki ek isim-fiil eki değil, olumsuzluk ekidir.

Bazı sözcükler aslında isim-fiil ekleriyle türediği halde, zamanla isimleşmiş, yani fiilimsi özelliğini kaybetmiş olabilir.

“Biraz ekmek alabilir miyim?”

“Bugün gelmediğini danışmadan öğrendim.”

“Derste yağış türlerini inceledik.” cümlelerinde altı çizili sözcükler isim-fiil değildir.

“Deneme sınavlarıyla bu öğrencileri denememiz doğru değil.” cümlesinde altı çizili birinci sözü “denememe” şeklinde kullanamayız; çünkü bu sözcük artık isimleşmiştir. Ancak altı çizili ikinci sözcük “denemememiz” şeklinde kullanılabilir; yani olumsuz yapılabilir, öyleyse fiil anlamı devam ediyor; yani bu isim-fiildir.

b. Sıfat – Fiil

Fiillere “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinin getirilmesiyle yapılır. Çoğu zaman sıfat görevinde kullanılır. Varlıkları niteledikleri için sofat, yan cümlecik kurdukları için de fiil sayılan kelimelerdir.

“Kışta açan çiçeklerin ömrü az olur.”

“Öpülesi elleri vardı analarımızın.”

“Senin ne bitmez çilen varmış böyle.”

“Buralarda bir akar çeşme yok galiba.”

“Size biraz bilinmedik fıkralar anlatayım.”

“Bana gazetemi getirecek biri yok mu burada?”

“Onda ne yakası açılmamış sözcükler vardır.” cümlelerinde altı çizili sözcükler sıfat-fiildir.

Sıfat-fiil eklerinden “-dik” ve “-ecek” ekleri çoğu zaman kendinden sonra iyelik eki alarak kullanılır.

“Çözdüğüm soruları niçin yeniden soruyorsun?”

“Gideceğin gün belli mi?” cümlelerinde altı çizili sıfat-fiiller iyelik eki almıştır.

Bu ekler aynı zamanda sıfatla hiç ilgisi olmayan kullanımlarda da görülür. Bu, daha çok dolaylı anlatımda karşımıza çıkar.

“Kitabımı sana verdiğimi unutmuşum.”

“Senin de bizimle geleceğini bilmiyorduk.” cümlelerinde sıfat-fiil ekleri sıfatla ilgisi olmayan bir kullanımda görülüyor.

Sıfat-fiiller niteledikleri isimler düştüğünde onların yerine geçebilir.

“Benden aldıklarını ne zaman geri göndereceksin?”

“Beni arayanların adreslerini almayı unutma.” cümlelerinde altı çizili sıfat-fiiller ismin yerine geçecek şekilde kullanılmıştır.

Kimi zaman sıfat-fiiller çekimli fiillerle karışabilir.

“Gideceğim bu şehirden artık.”

“Gideceğim herkes tarafından biliniyor.” cümlelerinde altı çizili sözcüklerin yazılışları aynıdır. Ancak birincisinde “Ben gideceğim” ifadesi olduğundan çekimli fiildir. İkincisinde ise “benim gideceğim” anlamında olduğundan, yani fiilin sonunda iyelik eki kullanıldığından fiil, sıfat-fiildir.

Elbette fiilden türeyip sıfat olan her sözcük de fiilimsi değildir.

“Yıkık duvarların resmini çektik.” cümlesinde altı çizili sözcük “yıkmak” fiilinden türemiştir. Ancak fiilimsi değildir. Çünkü fiilimsilerin fiil anlamı devam ettiğinden olumsuz şekilleri de kullanılabilir. Biz bu sözü “yıkmayık” şeklinde kullanamayız.

Aynı cümleyi biz;

“Yıkılmış duvarların resmini çektik.” şeklinde söyleseydik, bunu “yıkılmamış” şeklinde de ifade edebilirdik. Çünkü bu sözcük fiilimsidir.

c. Bağ-Fiil (zarf-fiil)

Fiillere, bağ-fiil eki dediğimiz eklerin getirilmesiyle yapılır; cümlede daima zarf olarak kullanılır. Birleşik bir cümlede iki cümleyi bağladıkları için bağlaç; özne, nesne, tümleç aldıkları için fiil sayılan kelimelerdir. Bağ fiillere “ulaç” da denir. Çekim ekleri almazlar. Cümlede zarf olarak kullanılırlar.

“Kapıyı açınca karşımda onu gördüm.”

“Soruları çözdükçe konuyu daha iyi anlıyorum.”

“Bize haber vermeden gitmeyin sakın.”

“Bu kağıdı müdüre imzalatıp geri getirin.”

“Televizyon seyrederken çoğu kez uyuyakalırdı.”

“Gezdiği yerleri anlata anlata bitiremiyordu.”

“Sınıfa girer girmez öğrencileri azarlamaya başladı.”

“Sadece kitap okuyarak bu kadar bilgi kazanılamaz.”

“Köyden ayrılalı yaklaşık on yıl oldu.”

“Ders çalışmaksızın sınavı kazanacağını mı sanıyorsun?” cümlelerinde altı çizili sözcükler bağ-fiildir. Görüldüğü gibi yüklemin durumunu ya da zamanını bildirerek onun zarfı olmuşlardır.

Bunlar arasında yapı bakımından diğerlerine benzemeyen bağfiil eki “-ken” ekidir.

Bu ek diğer fiilimsi eklerinin aksine kendinden önce bir çekim eki alarak kullanılır. Bunun nedeni “-ken” ekinin, ekfiilin bir bağ-fiil eki olmasındandır. Hatta bu özelliğinden dolayı isimleri bile zarf yapabilir.

“Ben çocukken burada yaşlı bir çınar ağacı vardı.” cümlesinde “-ken” eki “çocuk” ismini zarf yapmıştır. Elbette bu, bir fiilimsi değildir. Çünkü fiilimsiler fiillerden türeyen sözcüklerdir.

Bağ-fiil eklerinin diğer fiilimsi eklerinden önemli bir farkı vardır. Diğer fiilimsilerden sonra isim çekim ekleri kullanılabildiği halde bağ-fiillerden sonra hiçbir çekim eki kullanılamaz. Bazı bölgelerde “koşaraktan” gibi kullanımlar görülse de yazı dilinde böyle bir kullanım yoktur.

|» Sözcük Türleri Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…