Canlıların neslini devam ettirebilmek için kendine benzer bireyler meydana getirmelerine üreme denir.
Üreme canlının temel özelliklerinin gelecek nesillere aktarılmasını, böylece türün devamlılığını sağlar.

Üreme yaşam için gerekli olmayan, ancak neslin devamı için gerekli olan bir olaydır.
Üreme canlıların ortak özelliklerinden biri olmasına rağmen bireyin yaşamsal olaylarını etkilemediğinden tüm canlılarda gerçekleşmek zorunda değildir.

Dişi ve erkek bireylerde, üremeyi gerçekleştirebilecek yapıda farklı üreme hücreleri oluşur.
Erkek üreme hücresine sperm, dişi üreme hücresine yumurta denir.

Yumurta

Dişilerin üreme organında üretilen dişi üreme hücresidir.

Büyük ve hareketsizdir.

Kamçısı yoktur.

Yapısında hücre zarı, sitoplazma ve
çekirdek olmak üzere üç kısım vardır.

Sitoplazma miktarı fazladır.

Sperm

• Erkek üreme organlarında üretilen erkek üreme hücresidir.
• Baş, boyun ve kuyruk olmak üzere üç kısımdan oluşur.
• Baş kısmı hücre zarı, sitoplazma ve çekirdekten oluşur.
• Küçük ve hareketlidir. Kuyruk spermin hareket etmesini sağlar.

Dişi Üreme Organı

Dişi üreme organı; yumurtalık, yumurta kanalı, döl yatağı (rahim) ve döl yolu (vajina) olmak üzere dört kısımdan oluşur.

Yumurtalık

Yumurta hücresinin üretildiği yerdir. Dişi bireyde sağda ve solda olmak üzere iki
yumurtalık vardır.

Yumurta kanalı

Yumurtalıklarda üretilen yumurta bu kanaldan geçerek döl yatağına ulaşır. Döllenme yumurta kanalında gerçekleşir.

Döl yatağı

Embriyonun tutunup geliştiği ortamdır.
Embriyo doğuma kadar burada büyür ve
gelişimini tamamlar.

Döl yolu (Vajina)

Vücut dışından döl yatağına kadar uzanan
esnek yapıda bir tüptür. Spermler
buradan geçerek döl yatağı ve yumurta
kanalına ulaşırlar.

Erkek Üreme Organı

Erkek üreme organı; testisler (er bezi),
sperm kanalı, salgı bezleri ve penis olmak
üzere dört kısımdan oluşur.

Testis (Erbezi)

Spermlerin üretildiği kısımdır. Vücut sıcaklığında sperm üretilemediği için vücut dışında bulunur. İki tanedir.

Sperm kanalı

Spermlerin penise geçmesini sağlar.

Salgı bezleri

Spermlere kaygan bir ortam oluşturarak
hareketlerini kolaylaştırır.

Penis

Spermlerin ve idrarın vücut dışına atılmasını
sağlar.

Örnek Soru:
Aşağıda insanda üreme ile ilgili bir kavram
haritası verilmiştir.

Buna göre kavram haritasında numaralandırılan
kutulara yazılması gerekenler
hangi seçenekte doğru verilmiştir?

Çözüm:
Yumurta üreten dişi üreme organı yumurtalık,
sperm üreten erkek üreme organı
testistir.
Yanıt A

Örnek Soru:

Tabloda insanda üreme sistemi yapılarına
ait özellikler verilmiştir.

Buna göre, tabloda
ile belirtilen organlar aşağıdakilerden
hangisi olamaz?
A) Salgı bezleri
B) Yumurta kanalı
C) Döl yatağı
D) Vajina

Çözüm:

Salgı bezleri spermin hareketini kolaylaştıran salgılar üretir. Yumurta kanalında, yumurta spermle birleşir. Embriyo,
döl yatağına tutunarak gelişimini tamamlar.
Tabloda vajinanın özelliği verilmemiştir.
Yanıt D

DÖLLENME VE GELİŞME

Dişi bireyde genellikle her ay bir yumurta olgunlaşır. Olgunlaşan yumurta yumurta kanalına aktarılır. Yumurta kanalında bulunan siller sayesinde yumurtanın ilerlemesi sağlanır. Eğer yumurta kanalında ilerlemekte olan yumurta spermle karşılaşırsa birleşip kaynaşır. Yumurta kanalında bulunan çok sayıda spermden sadece biri yumurta hücresiyle birleşebilir. Yumurta hücresinin sperm hücresi ile birleşip kaynaşması olayına döllenme denir. Döllenme sonucu oluşan hücreye zigot (döllenmiş yumurta) denir. Zigot ard arda bölünmeler geçirerek gelişir. Zigot çok hızlı bir bölünme evresine girer. Zigotun gelişmesi sonucu oluşan yapıya embriyo denir. Embriyo döl yatağına tutunarak doğuma kadar gelişimini sürdürür.

Gelişmenin ilk sekiz haftasında birey embriyo olarak adlandırılır. Doğuma kadar fetüs, doğumdan sonra ikinci yıla kadar ise bebek olarak adlandırılır.

Döl yatağının iç dokusu kalınlaşır, kan damarı bakımından zenginleşir. Böylece embriyonun yerleşerek beslenip gelişeceği bir ortam hazırlanmış olur.

Embriyo ile anne arasındaki madde alış verişi plasenta aracılığı ile sağlanır. Plasentanın (göbek kordonu) içinde embriyonun ve annenin kan damarları bulunur.Besin maddeleri ve oksijen anneden embriyoya, artık maddeler embriyodan anneye plasenta aracılığı ile geçer.

Anne adayı sağlıklı bir bebeğe sahip
olmak için;

• Dengeli ve düzenli beslenmelidir.
  Çünkü embriyo da anneden besin
  almaktadır.
• Sigara, uyuşturucu ve alkol gibi kötü
  alışkanlıklardan uzak durmalıdır.
• Doktor kontrolünde olmalı, bilinçsiz
  ilaç kullanmamalıdır.
• Radyasyon ve röntgen ışınlarından
  kaçınmalıdır.
• Mevsime uygun ve rahat kıyafetler
  giymelidir.
• Stresten uzak durmalıdır.

Örnek Soru:

Beş aylık hamile olan Elif, doktor kontrolüne
gitmiştir. Doktor bebeğin sağlıklı
gelişmesi için Elif’e bazı önerilerde bulunmuştur.

Buna göre, doktorun Elif’e aşağıdakilerden
hangisini söylemesi beklenmez?

Çözüm:

Anne adayları kendisinin ve bebeğinin
kemik yapısının sağlıklı olabilmesi için
kalsiyum ve fosfor bakımından zengin
besinlerle beslenmelidir.
Yanıt C
[sinif_6_sbs_fen_ve_teknoloji]

Canlıların nesillerini devam ettirmek, birey sayılarını arttırmak tür ya da soyun devamlılığını sağlamak için gerçekleştirdikleri olaya üreme denir. Üreme tüm canlıların ortak özelliğidir. Ancak bir bireyin yaşamsal faaliyetlerini gerçekleştirmesi için üreme zorunlu değildir.

Canlılarda üreme eşeyli ve eşeysiz olmak üzere iki çeşittir

Eşeysiz Üreme

Bir hücrenin ya da bir canlının tamamen kendine benzer bireyler oluşturmasına eşeysiz üreme denir. Yavru bireyler tek bir ebeveynden oluşmaktadır.
Eşeysiz üremede döllenme görülmez. Oluşan bireyler birbirlerinin aynı olan genetik özellikleri taşıdıklarından bireyler arasında çeşitlilik oluşmaz. Bu durum yeni nesillerin değişen ortam koşullarına uyumunu zorlaştırır.

Eşeysiz üremede kalıtsal çeşitlilik ancak mutasyonlarla sağlanabilir.
Eşeysiz üreme bakterilerde, bir hücrelilerde, mantarlarda, bitkilerde sünger ve sölenter gibi bazı omurgasız hayvanlarda görülmektedir.

NOT: EŞEYSİZ ÜREME

• 
  Tek bir ata birey vardır.
• 
  Üreme temeli; hücre bölünmesine (mitoz bölünmeye)dayanır.
• 
  Döllenme görülmez.
• 
  Kalıtsal çeşitlilik sağlanmaz.
• 
  Oluşan bireyler birbirleriyle ve atalarıyla aynı genetik yapıya sahiptir.
• 
  Üreme hızı yüksektir.
• 
  Bireyler değişen ortam koşullarına uyum sağlamada dayanıksızdır.
• 
  Mutasyonlarla çeşitlilik sağlanabilir.

Eşeysiz Üreme Çeşitleri

1. Bölünerek Üreme
2. Tomurcuklanarak Üreme
3. Sporla Üreme
4. Rejenerasyon ile Üreme (Yenilenme)
5. Vejetatif Üreme

1. Bölünerek Üreme

Bakteri, mavi – yeşil algler, amip, öglena, paramesyum gibi bir hücreli canlılarda görülen üreme şeklidir.
Hücre, kalıtım materyalini replikasyonla iki katına çıkarır.
Eşlenen DNA parçaları hücrelere eşit olarak aktarılır. Bu nedenle oluşan hücreler birbirinin aynı genetik yapıya sahiptir. Fakat sitoplazma miktarları, organel sayıları,
hücre büyüklüğü gibi farklılıklara sahip olabilirler.

a. Bakterilerde Üreme

Üreme sırasında, çekirdek olmadığından profaz, metafaz,anafaz gibi evreler görülmez. DNA replikasyon geçirdikten sonra sitokinez gerçekleşir ve iki bakteri hücresi oluşur.

Bakterilerde sentrozom yoktur.

b. Amipte Üreme

Amitoz bölünme ile çoğalırlar. Bu sırada profaz, telofaz gibi çekirdek bölünmesi evreleri gerçekleşmez. Çekirdek bölünmesi, çekirdeğin boğumlanmasıyla oluşur. Sitokinez ise enine ya da boyuna her yönde olabilmektedir

c. Öglenada Üreme

Çekirdek bölünmesi tamamlandıktan sonra öglenanın göz bölgesinden boyuna bölünme başlar. Amipte sitokinez her yönde olurken öglenada (kamçılılarda) boyuna bölünme şeklinde olmaktadır.

d. Paramesyumda Üreme

Büyük ve küçük çekirdekler boğumlanır. Paramesyumun ağız bölgesinden enine bölünmesiyle sitokinez gerçekleşir.

Paramesyumda konjugasyonla eşeyli üreme de görülür.

2. Tomurcuklanarak Üreme

Bazı bir hücrelilerde, bira mayası mantarlarında, bazı bitkilerde (ciğer otları), süngerler, sölenterler gibi bazı omurgasızlarda görülür.
Ana canlıdan oluşan bir tomurcuğun gelişerek yeni bir canlıyı oluşturması olayıdır. Oluşan canlı, ana canlı ile birlikte koloni oluşturarak yaşayabilir ya da canlıdan ayrılarak bağımsız hâlde de yaşayabilir.

3. Sporla Üreme

Bazı bir hücrelilerde (Plazmodyum malarya) mantarlarda,çiçeksiz bitkilerde, su yosunlarında görülen üreme şeklidir.
Neslin devamlılığı, spor adı verilen etrafı dayanıklı örtülerle çevrili hücrelerle sağlanır. Bu hücreler ortam şartları uygunsa (sıcaklık, su miktarı…) mitoz bölünme geçirerek yeni canlıları oluşturur.

4. Rejenerasyon ile Üreme (Yenilenme)

Rejenerasyon vücutta eksilen kısımların yenilenmesi anlamına gelir. Planarya, toprak solucanı, deniz anası, deniz yıldızı gibi ilkel canlılarda görülmektedir.
Deniz anası, deniz yıldızı, planarya gibi omurgasızlarda rejenerasyonla ana canlıdan kopan parçalardan yeni bireyler oluşarak üreme sağlanmış olur. Bu canlılardaki rejenerasyon
vücut düzeyinde olmaktadır.
Yengeç, semender (kuyruklu kurbağa), kertenkele gibi canlılarda ise organ düzeyinde rejenerasyon vardır.

Örneğin
Kertenkelenin kopan kuyruğunun yerine yenisi oluşur Ancak kopan kuyruktan yeni bir canlı meydana gelmez.
Kuş ve memeliler gibi gelişmiş omurgalılarda ise doku düzeyinde rejenerasyon görülür. Bu şekilde yaralanan bölgeler onarılmış olur. Ancak bu durumda birey sayısı artmadığı için üreme değil, rejenerasyonla onarım sağlanmıştır.

Canlıların gelişmişlik derecesi arttıkça rejenerasyon yetenekleri azalmaktadır.

5. Vejetatif Üreme

Yüksek yapılı bitkilerde (çiçekli bitkilerde) kök, gövde,yaprak gibi kısımlarda, uygun koşullarda yeni bireyler oluşması şeklinde gerçekleşen eşeysiz üremedir.
Muz, turunç, kavak, söğüt, çekirdeksiz üzüm gibi tohum oluşturmayan ya da tohumu gelişmemiş bitkilerin üremesi vejetatif üreme ile sağlanır.

Vejetatif üreme tohum ile üremeye göre daha kısa zamanda gerçekleşmektedir.

Vejetatif Üreme Çeşitleri

a. Çelik ile Üreme
b. Aşı ile Üreme
c. Sürünücü Gövde ile Üreme (Stolon)
d. Dal Uçlarının Köklenmesi ile Üreme
e. Yumru Gövde ile Üreme (Nodyum)
f. Toprak Altı Gövdesi ile Üreme (Rizom)
g. Yaprak ile Üreme
h. Doku Kültürü ile Üreme

a. Çelik ile Üreme

Kesilen dal parçalarından aynı özellikte bitkiler elde edilmesidir.
Örneğin
Kavak ve söğüt ağaçlarında görülür.

b. Aşı ile Üreme
Bir bitkiden alınan özel bir kısım, başka bir bitki üzerine sarılarak bu bitki üzerinde gelişimi sağlanır.
Örneğin
Bir erik ağacına, kayısı ya da şeftali aşılanabilir. Böylece bir ağaçtan farklı meyveler elde edilmiş olur. Aynı zamanda aynı tür ağaçların daha verimli meyve vereninden, diğerine aşılama yapılarak kaliteli ürün eldesi sağlanmış olur.
c. Sürünücü Gövde ile Üreme (Stolon)
Sürünücü gövdenin, toprağa değen kısımlarından yeni bitkiler elde edilmektedir.
Örneğin
Çilek bitkisi.

d. Dal Uçlarının Köklenmesi ile Üreme
Böğürtlen bitkisinde köklenen dal uçlarından yeni bitkiler elde edilir.
e. Yumru Gövde ile Üreme (Nodyum)
Toprak altında bulunan yumruların üzerindeki gözlerden (nodyumlardan) yeni bitkiler oluşur.
Örneğin
Patates, yer elması.

f. Toprak Altı Gövdesi ile Üreme (Rizom)
Toprak altında yer alan gövde (rizom) toprak altında yayıldıktan sonra toprak üzerine çıkarak yeni bitkileri oluşturur.
Örneğin
Ayrık otu.

g. Yaprak ile Üreme
Yaprakların köklendirilmesiyle yeni bitkilerin elde edilmesidir.
Örneğin
Menekşe.
Bazı bitkilerde yaprak tomurcuklarından, yeni bir bitki elde edilmektedir.
Örneğin
Göz yaşı bitkisi.
h. Doku Kültürü ile Üreme
Bazı bitkilerin özel kısımlarından alınan hücreler doğal ortamlarının dışında yeni bitkiler oluşturur. Bu yöntem bitkilerden kısa sürede verim alınması için özel ortamlar hazırlanarak uygulanır.
Örneğin
Orkide, havuç gibi

[biyoloji_1_ygs_lys]