Öncelikle şunu bil, Türkçe islam dili falan değildir. İkinci olarak şunu öğren, islamın dili yoktur. Üçüncü olarak şunu düşün: Şu yorumunu yazdığın Türk alfabesi, “arap” alfabesi ile yazılmadığı hâlde düşünceni ifade ediyor mu?

Kafanız düşünmemekten örümcek ağlarıyla dolmuş kanımca.

TTK!

Bəlkə də ən yaxşı, hər bir şeyi yerli-yerində görən rejissor elə zaman özüdü. Bəlkə də ən yaxşı tamaşalar da elə onun diktə elədikləridi?

Bu fikirlər məni tanınmış rejissor, respublikanın xalq artisti Ramiz Həsənoğlu ilə görüşməyə, onunla söhbətləşməyə sövq elədi. Adama elə gəlir ki, onun qoyduğu tamaşaların rejissoru bəlkə də zaman özüdü. Bir də ona görə ki, bu tamaşalarda bütöv kataklizmlər, beyinlərdəki, düşüncələrdəki təbəddülatlar vaxtın özü kimi görünür.

Boy-buxunuyla, nisbətən iti-iri yerişiylə, sakit davranışıyla seçilən bu adamla görüşüm beləcə reallaşdı. Həm də şair Camal Yusifzadə ilə olan söhbətim də bizim görüşümüzdə bir körpü rolu oynadı.

Geniş təqdimatına ehtiyac duymadığım bu insandan bir neçə suala cavab almalı idim. Söhbətimiz belə başladı.

-Rejissorun yazıçıdan fərqi nədədi. Yazıçı yaza bilmədiklərini, rejissor tamaşalarında tapa bilirmi? Ümumiyyətlə rejissorluq nədi?

-Rejissor da, yazıçı da insan materialı ilə işləyir, hər ikisi düşüncə adamıdı. Yazıçının materialı qələm, kağız, sözdür, rejissor isə ortaya bir şey çıxarmaq üçün yazıçıdan aldığı materialı bir neçə sənətin qovşuğundan keçirir. Bu mənada mən hesab edirəm ki, rejissor işi daha mürəkkəb sənətdir.

Müqəddəs kitablarda belə bir fikir var. “əvvəlcə söz yaranıb”. Yazıçının yazdığı olmasa heç kim, heç nə yarada bilməz. Amma, eyni zamanda, rejissor öz qalaktikasıyla işləyir, yaşayır. Yazıçı əsərində öz dünyasında olduğu kimi. Söhbət təbii ki, əsl rejissor və peşəkar yazıçıdan gedir. Rejissura bütün sənətlərin toplusudur. Bütün sənətləri cəm eləyir. Bəzən yazıçının sözünə heç bir söz əlavə eləmədən belə əsəri öz dünyagörüşünə təqdim edir, öz versiyasını verir. Yer üzündə “Hamlet”in dəfələrlə tamaşası qoyulub və hər tamaşa əvvəlkindən fərqlənib. Nəyi ilə? Rejissorun verdiyi quruluşla. Amma heç kim Şeksprin mətnini dəyişməyib. Deməli, rejissor belə məqamda yazıçıyla tamaşaçının arasında vasitəçidir.. Rejissor təkcə yazıçıyla yox, başqa sənətlərin də arasında vasitəçidir. Burada aktyor var, musiqi var, rəssam işi var, son nəticədə tamaşaçı var. Bu tamaşaçı olmasa heç bir tamaşa baş tutmaz. Tamaşaçı çox böyük qüvvədir. Fərq etmir ki, tamaşaçı laqeyid, yaxud da diqqətli olsun. Bu mənada əlbəttə ki, rejissorun obyekti tamaşaçıdır, yazıçının obyekti cəmiyyətdi.

-Yaratdığınız obrazlar, qabartdığınız məsələlər Azərbaycandan kənarda necə görünür?
-Mən, ilk növbədə, bu problemləri Azərbaycanın daxilində görürəm. Azərbaycan dünyanın bir parçasıdır. Mənə elə gəlir ki, dünyanın hər hansı bir yerində mənim çəkdiyim hər hansısa bir film, tamaşa nümayiş olunsa, bu, istər-istəməz, kənarların Azərbaycan mədəniyyətiylə, Azərbaycan toplumuyla bir tanışlığı olur. Mənim son işlərimdən biri olan “Cavid ömrü” filmi hansısa bir ölkədə göstərilərsə, istər-istəməz bu hər hansı bir formada Azərbaycanın bir təzahürüdür. Hadisələrdən heç vaxt kənarda qalmaq olmaz, heç kəs, heç vaxt öyünməsin ki, mən elə bir sənətin sahibiyəm ki, dünya durduqca mən də yaşayacam. Mən müasir Azərbaycan gerçəkliyində yaşayan bir adamam. Klassikaya üz tutanda da, təbii ki, mən ordakı problemin tamaşaçıda doğuracaq əks-sədasını düşünürəm, ən çox da tamaşaçını düşündürmək üçün çalışıram.

-Bugünkü dramaturgiyamızda Əbdürrəhimbəy Haqverdiyevin, Cəlil Məmmədquluzadənin əsərləri ilə bir sırada dura biləcək ədəbi material varmı?

-Yəqin ki, var. Bilirsiniz necədir? İnsan bir yerdə oturub qəlyan çəkməklə dünyanın işi səhmana düşmür və heç bir iş də görülmür. Ədəbiyyat özü də cəmiyyətin gözünün qabağında yaranıb, M.F.Axundovun dramaturgiyası yaranıb və ondan sonra, üzü bu yana, C.Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev, N.Vəzirov, Cəfər Cabbarlı və digər böyük yazıçıların yaradıcılıqları sıralanır. Bu ədiblər hər zaman müasiri olan toplumun düşüncələrni və yaşantılarını əks etdirib. Qiymətləri də bundadı. Əvvəla dəyərli yazıçılar və yazılar çoxdur. Anarın “Ağ qoç, qara qoç” əsərini şəxsən gözləmirdim. Amma belə bir əsər yarandı. Ona görə də yaxşı əsərin hər dövrdə yaranması mümkündür.

Mənim nəslim Anarın “Ağ liman”ıyla formalaşıb. Mən də özümü o nəslə aid edirəm. Baxmayaraq ki, mən onlardan 10 yaş cavanam. Çox sevinirəm ki, ədəbiyyat yavaş da olsa öz işini görür. Bizim çox güclü qələm adamlarımız var. Mən bu yaxınlarda Aydın Talıbzadənin “Kəpənək modeli” romanını oxudum. Vaxtı ilə “Əli və Nino”dan aldığım zövqü, ləzzəti bu romandan aldım. Ədəbiyyat durmadan gedir. Başqa bir şey də var. Ədəbiyyat öz dövrünün təzahürüdür. Unutmamalıyıq ki, 19-cu əsrdə yaranan ədəbiyyat 21-ci əsrdə yaranan ədəbiyyatdan fərqlidir. İndi artıq digər sənət növləri ədəbiyyatdan bir az başqa şeyləri tələb edir. Ədəbiyyat da bunları nəzərə almalıdır. Maarifçilik dövrü bitdi. Ola bilsin ki, indiki nəsil kitab əvəzinə internetdən bəhrələnir. Kitabı o qədər yaxına buraxmırlar. Bir həqiqət budur ki, kitabı əlində tutmayan adam ədəbiyyatı heç vaxt yaxın bura bilməz. Kitab ədəbiyyatla insan arasında əvəz olunmaz vasitədir.

-Qurduğunuz tamaşalar, çəkdiyiniz filmlər sizə nə verdi?

-Müvazinətı saxlamaq üçün, sənətdə sözünü demək üçün -imkan. Mənim seçdiyim sənətlə şəxsiyyətim artıq bir-birindən ayrılmayan bir şəkil alıb. Sənətimlə şəxsiyyətim artıq bir-biriylə hörülüb. Artıq məni sənətimdən, sənətimi məndən ayırmaq olmaz. Mən gördüyüm işlərlə özümü təsdiq eləməyə çalışmışam və bundan sonra da özünütəsdiq davam edəcək. İrəli baxmağı xoşlayıram. Keçmişlə öyünmürəm. Amma hərdən keçmiş də köməyə gəlir. Pessimistləşəndə, özünə inam azalanda gördüyün işləri gözünün qabağına gətir, təskinlik tapmırsansa onda bu sənəti dəyişməlisən.

-Mark Tvenin belə bir fikri var. “Gənclik qüsurlar, orta yaş mübarizələr, qocalıq isə məyusluq içində keçir”. Bu fikrə yaradan və düşünən Ramiz Həsənoğlunun münasibətini öyrənmək istərdik.

-Qocalanda yəqin mən də bu barədə düşünərəm. Mənim hələ görüləsi işlərim var. Adam yaşı içində hiss eləmir. Güzgüyə baxanda gənclər arasında olanda yaşı hiss edirsən. Mark Tven dahidir, onun haqqı çatıb ki, belə deyib. Yaş çox qəribə şeydir. Amma həyat davam edirsə, deməli, hələ qocalmamısan. Qocalığı da tam yaşla əlaqəli hesab etmirəm.

-Quruluş verdiyiniz tamaşalar, çəkdiyiniz filmlər yaradıcılığınızın məhsuludur. Deyərdim ki, sənətimizlə cəmiyyəti həm maarifləndirmisiniz, həm də cəmiyyətə nəsə bir xoşbəxtlik bəxş etmisiniz. Bəs özünüzü bu sənəti seçməkdə xoşbəxt hesab edirsinizmi?
-Mənim yaradıcılığım iki mərhələdən ibarətdir. Maarifləndirici tamaşalırmla yanaşı komediyalarım da var. Bunlar bir-birini tamamlaya-tamamlaya gedir. Amma maarifçi tamaşalarım çoxdur.

Hər şey insan içinin nəyə köklənməyindən asılıdır. Bu gün özünü necə kökləyə bilirsənsə, düşündüyünü istənilən şəkildə izah edə bilirsən və onun nəticəsini uğurlu məşqdə, uğurlu çəkilişdə görürsən. Ertəsi gün özünü kökləyə bilmirsənsə nə o məşqdən, nə də çəkilişdən zövq ala bilərsən, heç nəticəsi də səni sevindirməz. O mənada, gün-günə oxşamır. İş bir-birindən çox fərqlidir. Heç vaxt deyə bilmirsən ki, mən bu gün gedib elə bir şey edəcəm ki, bu iş qalacaq. Heç gözləmədiyin anda, çəkdiyin yaşayır, sənə şöhrət gətirir. Amma sən onu yaradan vaxt heç o barədə düşünməmisən, bəlkə də.

Mənim pretenziyalarım çoxdur. Amma bunlar mənim özümə yönəlir, yəni səbəbi özümü bilirəm. Yəni gördüyün iş daha səriştəli, daha peşəkar olmalıdır. Əsas məsələ isə gördüyün işlərin yaşayıb-yaşamayacaq idi.

1982-ci ildə “Topal Teymur” tamaşasını başlayanda mən özüm uçuruma atana oxşayırdım qəliz işə girişmişdim. Ancaq başa düşürdüm ki, bu taleyüklü bir işdir. Doğrudan da bu tamaşa mənim dünya görüşümü dəqiqləşdirdi. Tutduğum istiqamətləri mənə aydınlaşdırdı. Elə işlər də var ki, bunlar ancaq etap xarakterli işlərdir. Arxada nə isə var.
Bildiyimə görə 1971-ci ildən gündəlik yazırsınız. O, gündəlikdə sizin üçün ən uğurlu və yaxud uğursuz gün hansıdır? Sirr deyilsə oxucular üçün açıqlaya bilərsinizmi?

-Elə günlər olub, lap çox olub. Gündəlik belə bir şeydir ki, sən onu kimin üçünsə yazmırsan, özün üçün, yaddaşın üçün yazırsan. Vaxtaşırı səni özünə qaytarmağa kömək edir. Adam keçmişdən, bugündən və gələcəkdən ibarətdir. Mənim o, gündəliyim mənim keçmişimdir. O keçmişi hərdənbir səhifələyndə bugün özümü daha konkret hiss edirəm, yəni hardan gəldiyimi bilirəm, hətta, hara getdiyimi də. Bü gün kökləri məlum olmayan adamlar var ki, dolaşa-dolaşa gedirlər. Mən prinsipcə sistemli olaraq iş görməklə məşğulam. Gündəliklər də mənə irəli getməyə kömək edir, hansı günün pis, hansı günün yaxşı keçməyinin əslində fərqi də yoxdur.

-1965-ci ilə qədər siz zavodda çalışmısınız, sonra isə sənədlərinizi Mədəniyyət və İncəsənət institutunun “Mədəni-maarif” fakültəsinə vermişdiniz. Maraqlısı odur ki, görəsən istehsalatda işləsəydiniz tanına bilərdinizmi? Bugün tanınmış rejissorsunuz, fəxr elənməli işləriniz də çoxdur.

-İnsan Allahdan yaratdığı bir varlıqdır. Allahın gözü onun üstündədir. Allah insanı hansısa bir yola yönəldir. Vaxtı ilə anam əlimdən tutub Azərbaycan televiziyasına gətirdi ki, heç olmasa işıqçı vəzifəsində işləyim. Onda da yer olmadı. heç operatorluğa da götürmədilər. O vaxtı mənə sual verdilər ki, fotodan başın çıxır, mən də “yox”,- dedim. Qayıdıb dedilər ki, onda səndən operator olmaz. Əlbəttə, adamlar var ki, valideynləri, yaxud özləri inadla hansısa bir sənətə gəlir. Mən 16 yaşına qədər bu sənətdə özümü görmürdüm, heç düşünmürdüm də. Dünya mənim üçün açıq idi. Heç bilmirdim hara gedəcəm. Təsadüf belə gətirdi ki, gəldim burda işlədim. Bu məqamda yadıma R.Rövşəndən bir misra düşdü. Deyir ki,
“Bütün yollar gedib çıxır ömrümüzün axırına”.
Hansı yolu tutursansa o yol səni ömrünün axırına çıxardacaq.

-Ən çox kimləri oxuyursunuz?
-Azərbaycanda ən çox Anarı oxuyuram. Ümumiyyətlə mən çox kitab oxumuşam. İndi çox təssüflənirəm ki, “Hərb və Sülh” romanını yenidən oxuya bilmirəm. Nə vaxt var, nə də ki, həvəs. Mən indi daha çox poeziyadan həzz alıram. Tarixi yazıları, oçerkləri də çox sevirəm. Amma roman oxumağa artıq vaxt qalmayıb. Hərdən özümü hərəkətə gətirirəm ki, məşhurları vərəqləyim. Mən Cavid haqqında film çəkəndə daha çox Cavidin ətrafında baş verən hadisələri öyrənmək üçün oxudum. O, dövrlə bağlı kinoxronikaya baş vurdum. Oxuduqların 37-38-ci illəri gözümün qağağına gətirdi. Təbii ki, oxumaq vaxt istəyir, ömür isə çox qısadı. Ona görə də ömrün boyu maksimum mütaliə etməlisən.

-Anarın adını çox çəkdiniz, bəs Ramiz Rövşənlə, Vaqif Səmədoğluyla, Vaqif Bayatılı Önərlə Mövlud Süleymanlıyla, Camal Yusifzadəylə sizi nə birləşdirir? Sadəcə dostluqmu?
-Sizin adlarını çəkmədiyiniz xeyli adamlar qaldı. Millətin bütün işıqlı adamları, M.F.Axundovdan üzü bəri və burdan o yana millətə işıq gətirə biləcək kim varsa onların hamısı mənə dostdur.

-Elə adamlar içərisində öz yerinizi möhkəmlədə bilmisinizmi?
-Mən olduğum yerdə, gördüyüm işlərlə deyə bilərəm ki, yerimi tapmağa çalışmışam. Bəzən alınıb, bəzən də yox. Amma əsas odur ki, sən öz sənətimin yiyəsi olasan. Sənət təkcə sənin ürəyindən keçənlərlə başa gəlmir. Elə bil ki, xaosdan kosmos yaradırsan.
-Bayaq bir balaca yaş haqqında danışdınız. Ramiz Həsənoğlunun yaş haqqında fikirləri necədir?

-İllər ötüb keçir. Yaşanılan ömür arxada, yaşanılacaq ömür isə qabaqdadır. Nə qədərdisə, elə o qədər də qabağa gedirsən. İnsan ölümsüzlüyə inansa da, ölümə tərəf gedir. Amma sənətkar ömrü cismani ömürlə deyil, sənət ömrüylə ölçülür. Böyük sənətkarlar sənət əsərləri qoyub gedir və belə yaşayırlar. Ümidim var ki, nə vaxtsa mən bu dünyada olmayanda, mənim gördüyüm hansısa işlər məni xatırladacaq. Şair demişkən “bir yandan boşalır, bir yandan dolur”. Amma sənətkarın cismani ömrü qurtarsa da, mənəvi ömrü davam eləyir. Tutaq ki, 100 ildən sonra gələn nəsil nə vaxtsa gördüyümüz işləri xatırlasalar, deməli ömür davam edir. Yaş isə nisbi məsələdi, hər mənada.

-Bu maraqlı söhbətə görə sizə təşəkkür edirəm, sizinlə söhbətləşməyi vacib bilirdim. Sağ olun.
-Siz də sağ olun.

Savalan TALIBLI
Azərbaycan radiosunun əməkdaşı

Dil ünsiyyət vasitəsidir. Azərbaycan dili dünya xalqlarının dilləri arasında özünəməxsus yeri və mövqeyi olan bir dildir. Ən çətin fikirləri ifadə etmək gücünə malikdir. Azərbaycan dili öz tarixi inkişaf yolunda bir çox mərhələlərdən keçib. Bugün müstəqil Azərbaycanımızın dövlət dili azərbaycan dilidir. Sevindirici bir hal kimi qeyd etmək istərdim ki, ölkəmizdə fəaliyyət göstərən səfirliklərin səfirlərinin bir çoxu ana dilimizdə sərbəst danışırlar. Burada maraqlısı odurki, əcnəbililər, avropalılar bizim dilimizi öyrənməkdə maraqlıdırlar, amma biz öz tarixi keçmişimizi, dogma dilimizi yaşatmaqda yox.

Yaponiyanın, amerikanın səfirləri dogma dilimizdə sərbəst danışırlar. Fikir və düşüncələrini səlis ifadə etməyi bacarır. Ən əsasda dilimizin normalarına riayət edirlər. Yaponiyanın, amerikanın səfirlərinin dilimizdə danışmaları bizləri sevindirir. Ancaq dilimizə balta vuranlara belə bir söz demək istərdim:əcnəbiləri bizim dilimizdə danışan görəndə görən həmin azərbaycanlılar xəcalət cəkirmi?, heç olmasa həmin əcnəbilərdən utanırlarmı? Bu tip insanlar özlərini necə, nə əsasa azərbaycanlı adlandırır. Çox maraqlıdı, Azərbaycanda yaşayasan, işləyəsən ancaq azərbaycanca danışmayasan.

Belə insanlara başa salmaq lazımdır ki, bura azərbaycandır, və dövlət dilidə azərbaycan dilidir. Biz nə SSR-i dönəmində yaşamırıq, nədə ki, avropada. Hamı yaşadıqı dövlətin dilində danışmalıdır.

Dilimizi qorumaq, lügətimizdə olan sözlərdən gen-bol istifadə etmək hər bir azərbaycanlının borcudur. Məndə bir azərbaycanlı kimi dilimizə laqeyid münasibəti görüb Azərbaycan Pedoqoji universitetinin filologiya fakültəsinin dekanı, filologiya elmləri doktoru professor Buludxan Xəlilovla görüşdüm. Dilimizdə yaşanan qaranlıqlara dilçi alim geniş aydınlıq gətirdi.

Buludxan müəllim, siz APİ-nin filologiya fakültəsində dekansınız. Dilimizin keşiyində dayanan bir alim kimi sizin bugün dilimizə yad münasibət bəsləyənlərə münasibətiniz necədir?Bugün azərbaycan dilinin işlənmə səviyyəsi nə yerdədi, və yaxud tez tez icitamiyyətdə bəzi insanlar nitqlərində əcnəbi sözlərdən istifadə edirlər. Elə insanlarla qarşılaşırıq ki, azərbaycan dilindən başqa bütün dillərdə danışırlar, ancaq yarı-yarımçıq. Dilçi alim kimi bunlara münasibərinizi bilmək istərdik.

Əvvala dogru qeyd etdiniz. Rusca, ingiliscə sözlərdən danışıq vaxtı istafadə edənlərlə tez-tez qarşılaşırıq. Daha dogrusu «zəngin lügətlərində» əcnəbi sözlərdən istifadə edən, bəzi azərbaycanlılarla. Dil bilmək gözəldi, ancaq ana dilini bilməmək, dogma dildə danışmamaq ən azından günahdır. Dilə hamının ehtiyacı var. Ü. Hacıbəyovun felyotonlarını, C. Məmmədquluzadənin və bir çox klassiklərimizin əsərlərini ana dilimizin vasitəsiylə oxuyub öyrənmişik. O klassiklər, dahilər ona görə sevilirlər ki, onlar azərbaycanca yazıb yaradıblar. Azərbaycan dilinin bütün imkanlarından istifadə ediblər. Bizlər ana dilimizə borcluyuq. Klassiklrəmizdə ana dilimizə borcludurlar. Onların əsərlərini azərbaycanca oxuyub həyatı, məişəti öyrənmişik dünya mədəniyyətinə qovuşmagın yollarını dərindən mənimsəmişik. Dil vacib bir sahədir, dilə hər bir kəsin təəsüfkeşliyi olmalıdır. Hamı namus, qeyrətə yanaşdıgı kimi dilədə belə münasibət bəsləməlidir. Dil dövlətin atributudur. Azərbaycan dilidə keçməkeşli bir yol keçib. Bu dilin qayda qanunlarını qorumaq, dili yaşatmaq hamımızın borcudur.

Müstəqillik dövründən sonra dilimizin statusu dahada genişlənib. Artıq azərbaycan dili dövlət dilidir. Azərbaycan dili vasitəsiylə dünyanın ayrı-ayrı ölkələrində rəsmi danışıqlar aparılır. Ticarət, iqtisadiyyat işləri qurulur. Dilimiz artıq beynəlxalq tribunadan səslənən bir dildir. Bunlar yaxşı kefiyyətlərdir. Biz dilimizin lügət tərkibinin təmizliyinədə fikir verməliyik. Siz məsələni köklü qoymusunuz. Dilimizin təmizlənməsi üçün bizə vaxt lazımdır. Birincisi mətbuatdan, televiziya kanallarından, radio efirlərindən başlamalıyiq. Yeri gəlmişkən deyim ki, sizin çalışdıgınız azərbaycan dövlət radiosunun xalq yaradıcılıgı redaksiyası. Bu redaksiyanın hazırladıgı verlişlərə fikir verək. «Bulaq», «Dastan saatı», «Ipək yolu», «İrəvan çuxuru». Bu verlişlərdə tarixdə, mədəniyyətdə, mənəviyyatda qorunur. Həmişə tələbələrimə azərbaycanca səlis, gözəl danışmaları üçün bu verlişləri dinləməyi məsləhət bilirəm.

Dilimizdə əcnəbi sözlərlə danışanlara, tv-radio efirlərində, mətbuatda dilimizə laqeyid münasibət bəsləyənlərə isə süni dəbdən uzaq olmaqı arzulayıram. Çünki nə varsa, mahnılardı, mugamlardı, saz havalarıdı, hamısı azərbaycan dilində sevilib seviləcəkdə. Bir sözlə dili dövlət yox, xalq qorumalıdır. Bu qəzetlərdə, tv-radio efirlərində çalışanların əksəriyyətinin jurnalistikadan xəbərləri yoxdur. Həm təhsil baximdan, həmdə mədəniyyət, qanacaq baximdan. Savadsızlıq və ədəbsizlik cəm olan yerdə çox böyük fəsadlar olur. Qəzet, jurnal, radio, televiziya ondan ötürüdürki, xalqı marifləndirsin. Əgər bugün bunlara əməl olunmursa bunun qarşısı alınmalıdır. Heç kəsin dilimizdə kənar söz işlətməyə haqqı yoxdur. Dil tribunadır, güzgüdür. Təmiz və nümunəvi olmalıdır. Qaldırdıqınız bu məsələ olduqca mənalı və məzmunludur. Özünü vətandaş hiss edən hər bir kəs dilə xidmət etməlidir. Çünki biz bu dil vasitəsiylə ünsiyyət qururuq.

Buludxan müəllim növbəti sualım əlifbayla baglıdır. Bugünə kimi biz bir neçə əlifba dəyişmişik. İlk qədim əlifbamızda bildiyiniz kimi piktoqrafik əlifbadır. Soruşmaq istəyirəm əlifbadan əlifbaya keçiddə hansı itkilərimiz olub?

Çox böyük itkilər olub. Sizə deyim ki, biz qürür hissi ilə deyə bilmərik ki, tez-tez əlifba dəyişmişik. Bu fəxr olunası deyil. Əlifbanın dəyişməsi çox böyük fəsadlar törədir. Birincisi düşüncə tərzi dəyişir, dilin qayda qanunlarında hərc-mərclik yaranır. Əlifbanın bir əsrdə bir neçə dəfə dəyişməsiylə nəsillər arasında körpü əlaqəsi sınır. Məsələn, bugün biz latın əlifbasından istifadə edirik, amma kiril əlifbasından istifadə yoxdur. Kiril əlifbasında yazılan kitablar, dəyərli əsərlər itib batır. Əlifba təkcə məktəb uşaqları üçün deyil, əlifbanı hamı öyrənməlidir. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, əlifbadan əlifbaya keçid olanda əlifbanı hamı öyrənə bilmir. Yaşlı, qoca, agbirçək, agsaqqalida nəzərə almaq lazımdır. Əlifba dəyişkənliyində bu məsələləri nəzərə alıb çox ehtiyatlı olmaq lazımdır. Bugün sevindirici haldır, latın əlifbasıyla bizim cənab prezidentimizin sərancamı var, ədəbiyyat çap olunur. Bu çox gözəldir. Dilə, ədəbiyyata dövlət qaygı göstərir.

1926-cı ildə Bakıda 1-ci Türkoloji qurultay keçiriləndə vahid problem Türk xalqlarına ortaq Türk xalqlarının əlifbasıydı. Çoxlu müzakirələr aparıldı ki, ortaq Türk əlifbasını necə yaradaq?Ayrı-ayrı hərflərin üzərində, və onların qrafik işarələrində müxtəlif mübahisələr yaranmışdı. Yəni əlifba elə asan məsələ deyil. Əlifbanın dəyişməsiylə iqtisadi problemləri, mədəni problemləri həll etmiş olmuruq. Əlifba dünyaya çıxış üçün bir vasitədir. Bugün latın qrafikalı əlifbadan istifadə edirik. Yenə deyirəm bu sevindiricidir, ancaq gelin biraz keçmişinə nəzər salaq. Nə qədər ədəbiyyatlarımız bugünə kimi diqqətdən kənardı. Bir sözlə insiyənə kimi çox itkilərimiz olub.

Dünyada çinlilərin, koreyalıların, yaponların əlifbalarına nəzər yetirin. Ən çətin, ən qəliz əlifba. Ancaq bunların iqtisadi inkişaflarına baxın. Əlifba həm bəzi məsələlərin həllində vasitəçidir, həmdə vasitəçi deyil. Bütün məsələləridə əlifbanın üzərinə atmaq olmaz. Bayaq qeyd etdim, tez-tez əlifbalarımız dəyişib. Ayrı-ayrı illərdəki nə qədər yazılı abidələrimiz itib batib. Əlifbanı dəyişməkdə böyük itkilərdən biridə maliyyə itkiləridir. Dərsliklər , ədəbiyyat dəyişməli. Bunlarda vəsait tələb edir. Vəsaitdə dövlətin büdcəsindən gedir. Burdanda maliyyə itkiləri yaranır.

Buludxan müəllim bəs bugün sizin çalışdıgınız pedoqoji universitetin tələbələri necə dilimizin təmizliyindən, imkanlarından geniş istifadə edirlərmi?

Gənclik gələcəyimizdi. Təsadüfi deyilən söz deyil. Bəzən gəncliklə münasibətdə ogul ata münasibəti alınır. Ogulla ata arasında inkişaf dinamika baxımdan anlaşılmazlıq olur. Çox vaxtda şişirdib gənclik bizim arzu təkliflərimizi tam ödəmirdə deyirik. Mən bunun əlehinəyəm. Azərbaycan gəncliyi elastik bir gənclikdir. Gənclərimizi hansı istiqamətə yönəltsən, o istiqamətə gedir, uyuşur, və ugurlu nəticələr verir. Azərbaycan gəncliyi kifayət qədər potensialdır, istedadlıdır. Bilirsiniz gəncliyimiz özündən böyük nəsildən çox şey umur. Biz nəqədər düzgün faydalar versək gənclik bir o qədərdə bəhrələnəcək. Tam əminliklə deyimki bugün ki, gəncliyimiz öz tarixinidə, mədəniyyətinidə öyrənməkdə həvəslidir. Sadəcə olaraq bu həvəsə istiqamət vermək lazımdır. Bunuda deyək ki, azərbaycan gəncliyi dünyadan təcrid olunmuş şəkildə yaşaya bilməz. Dünyada bugün ciddi porseslər gedir. İnformasiya. texnologiya komunikasiya vasitələrinin həyatımıza gəlməsi. Ən əsas amildir. Gəncliyimizdə bunlardan istifadə etməyi bacarır. Bu çox gözəldir. Anca bugün ki, gənclik 10-15 il bundan qabaq ki, nəsillə müqayisə oluna bilməz. Əvvəl ki, nəsil daha çox kitaba üstünlük verirdi, bugün ki gənclik isə bayaq qeyd etdiyim kimi internetə texnologiyaya. Bugün desəkki, gənclik kitab oxumur, buda dogru olmaz. Bilirsiniz bizim müasir gənclik öyrənməyə meyillidir. Buda millətin xarakterindən irəli gəlir. Sadəcə olaraq bayaqda qeyd etdiyim ki, yönləndirmək lazımdır.
Bugün mənim tələbələrim ana dilimizdə gözəl danışırlar. Bədii ədəbiyyatlar oxuyurlar, xarici ədəbiyyatla maraqlanırlar. Mən desəm ki tələbələrimdən razıyam, bu heç kimdə şübhə dogurmamalıdır.

Buludxan müəllim bir sualada cavab almaq istəyirəm:Elə görüşmüşkən soruşum. Biz kitabi Dədə Qorqud dastanını, və bir çox əski dastanlarımızı oxuyanda müqayisə etmək istəyirik. Müqayisəyə gələn isə dastanlarımızın əski variantalıriyla bügün ki variantıdır. Qədim dastanlarımızda işlənən sözlər bugün nə dilimizdə nədə dastanlarımızda yaşayır. Sözlər yalnız fərdi adamlar arasında işlənir, belə sözlərin işlənməsidə istər oxuyanda istər istəməz insanlar arasınnda çaşqınlıq yaradır. Maraqlıdır qədim dastanlarımızda ki, sözlər bugün dilimizə, lügətimizə qayıtması mümkündürmü?, və yaxud bayaq qeyd etdiyiniz ortaq Türk dilindən söhbət gedə bilərmi?

Mən deyim ki, bugün elmi ictimaiyyətdə ortaq Türk dili məsələsi müzakirə olunur. Suallarda yaranır kı, Türk dilinin lügət tərkibi hansı sözlərdən ibarət olacaq. Müxtəlif versiyalar, fərqli münasibətlər var. Sualınızda həqiqət var, bunuda qəbul etməliyik. Ortaq Türk dili yaranarkən onun lügət tərkibi ortaq abidələrimizin lügətiylə qurulmalıdır. Ortaq yazılı abidələrimizdən biridə kitabi Dədə Qorquddur. Kitabi Dədə Qorqud dastanı və bir çox ortaq dastanlarımızda kı, sözlər Türk xalqları tərəfindən yaxşı başa düşülür. Ortaq Türk dilindən söhbət gedirsə ortaq Türk xalqlarının dəyərlərindən istifadə olunmalıdır. Sualınızın ikinci hissəsinə cavab vermək istərdim. Qədim dastanlarımızda kı, sözlərin bugün dilimizdə işlənməməsini qeyd etdiniz. Bununla tam razıyam, ancaq razılaşaq ədəbi dildə işləmir. Bu cür sözlər xalqın dilindədir. Dialekt şivələrimizdədir. Bu ləhcələrimizdəki dialekt sözlərdəki kəlmələrimizi bir yerə yıgsaq bütün qədim sözlərimiz yaşayar. Sadəcə olaraq bu sözlər ədəbi dilimizdə işləmir.

Buludxan müəllim sonuncu sualımdan sonra sizə təşəkkürümü bildirmək istəyirəm. Bir gənc kimi sizdən bugün çox şey öyrəndim. Özünüz demişkən gəncliyə istiqamət vermək lazımdır. Sizin kimi ziyalıyla söhbət mənə xoş təsir bagışladı.

Sizdə çox sagolun. Dogurdanda bugünün aktual məsələsi üzərində söhbət etdik. Mənim özümədə sizin kimi bir gənclə söhbət çox xoş oldu.

Yazımın kuliminasiyası isə belə olacaq. Azərbaycan dilinin gözəlliyindən, geniş imkanlarından sizləri istifadə etməyə çagırıram.