• Mezopotamya devletlerinde krallar ve rahipler en üst sınıfı oluşturmuş, bunların dışında kalan halk ise üç sınıfa ayrılmıştı:

a. Soylular: Kral tarafından toprak bağışlanmış kişilerdi.Savaşa kralın yanında katılırlardı.
b. Hürler: Askerler, köylüler ve zanaatkârlardan oluşurdu.
c. Köleler: Savaşta esir alınan, parayla satılan kişilerdi.

• Dünyada ilk yazılı yasalar Mezopotamya’da, Sümerler tarafından hazırlanmıştır. Lagaş kralı Urgakina, tarihte bilinen ilk yazılı kanunları yaptı. Yapılan kanunlarla özel mülkiyet hakkı korunmuştur.
• Babil kralı Hammurabi ilk anayasayı hazırlamıştır. Hammurabi, Sümerlerin eski kanunlarını toplayarak dönemin ihtiyaçlarına göre yeni düzenlemeler yapmıştır.
• Mezopotamya devletleri, zengin ve uygarlıkta ileri olmaları nedeniyle, sürekli olarak çevrelerindeki kavimlerin saldırılarına uğruyorlardı. Bu nedenle bu devletler güçlü ordulara sahip olma gereği duymuşlardı.
• Mezopotamya topraklarının verimli olması nedeniyle halkın çoğu tarımla uğraşırdı. Tarımın yanı sıra hayvancılık da gelişmişti.
• Mısır’da düzenli bir adli örgüt vardı. İlk firavundan itibaren kanunlar çıkarılmıştı. İlk kanun koyucu Menes’ti.Mısır’da her kentte bir mahkeme bulunurdu.Bu mahkemelerin üstünde bir de Altı Büyük Ev adında yüksek mahkeme bulunuyordu.
• Mısır ekonomisi tarıma dayanıyordu.
• Nil Nehri’nin mayıs ve haziran aylarında taşması, çevresindeki toprakları verimli hâle getiriyordu.
• Ülke toprakları firavun adına işlenmekle beraber, ayrıca halkın malı sayılan topraklar ve yüksek memurların geniş çiftlikleri bulunuyordu.
• Yunanistan’ın dağlık bir ülke oluşu, nüfus artışı, sanayi ve ticaretin gelişmesi ham madde ve pazar arayışı sonucu Yunanlılar, Ege ve Karadeniz kıyılarında koloniler kurdular.

[ad1]

4. Yazı, Dil ve Edebiyat

• MÖ 3500–3000 yılları arasında Sümerler, çivi yazısını buldular.
• Edebiyatta konular dinî konuları kapsamaktadır. Gılgamış, Tufan ve Yaradılış destanları önemlidir.
• Mısır yazısına hiyeroglif (resim yazısı) denirdi. Hiyeroglişer, taşlar üzerine kazınır ya da papirüs denilen bir kâğıda yazılırdı. (Papirüs, Mısır’da bitki yapraklarından elde edilen bir cins kâğıttır.) Hiyeroglif yazısı ilk kez 1822’de Fransız fiampolyon tarafından okunmuştur.
• Yunanlılar, Fenikelilerden öğrendikleri yazıyı, bazı değişiklerle kendi dillerine uyarlamışlardır. Yunan edebiyatında destanların önemli bir yeri vardır. Bu destanların en eskisi Homeros’un İliada (İlyada) ve Odyseia (Odessa) destanlarıdır.
• Fenikelilerin dünya uygarlığına en önemli katkıları, Mısır’dan öğrendikleri yazıyı geliştirip, harf yazısı hâline getirmeleri ve 22 harften oluşan alfabeyi bulmalarıdır. Fenikelilerin bulmuş oldukları 22 harşi alfabeyi daha sonra Yunanlılar ve Romalılar geliştirdiler ve böylece günümüzdeki Latin alfabesi ortaya çıktı.

5. Bilim ve Sanat

• Mezopotamya’da astronomi, matematik ve tıp gibi bilim dallarında önemli gelişmeler olmuştur.
• Yıldızların hareketleri ile insanların yaşayışları arasında sıkı ilişkiler bulunduğuna inanılması, Sümerleri yıldızların hareketlerini incelemeye yöneltmiştir. Sümerler burçları bulmuşlar, bir yılı 360 gün olarak hesaplamışlardır. Sümerler, aritmetik ve geometrinin temelini atmışlardır. Fırat ve Dicle’nin taşması sonucu, sınırları kaybolan toprakların sınırlarının yeniden belirlenmesi gereksinimi, aritmetik ve geometrinin ortaya çıkışında ve gelişmesinde önemli bir neden olmuştur.
• Sümerler uzunluk, alan, ağırlık ve hacim ölçülerini bulmuşlardır.
• Mezopotamya mimarisinde saraylar ve tapınaklar ön plandadır. Sümer mimarisinin en önemli eserleri, çok katlı ve kule biçiminde yapılan zigguratlardı.Ancak kerpiç kullanıldığı için Mezopotamya’dan günümüze eser kalmamıştır.
• Babil Kulesi ve Babil Asma Bahçeleri, Mezopotamya sanatının en önemli yapıtlarındandır.
• Mısırlılar matematikte ondalık sayı sitemini bulmuşlar, dört işlemi kullanmışlardı. Tarım ürünlerinden alınan vergilerin hesaplanması, Nil Nehri’nin taşma sonucu kaybolan toprak sınırlarının belirlenmesi, matematik ve geometrinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.
• Astronomide de önemli gelişmeler sağlayan Mısırlılar, gökyüzünü ve dünyanın hareketlerini incelemişler, Güneş yılı esaslı takvimi bulmuşlar, bir yılın 365 gün olduğunu hesaplamışlar, bir ayı 30 gün olarak kabul etmişlerdir.
• Ölümden sonra bedenin yaşamına devam ettiği inancı mumyacılığın gelişmesini, insan vücudunun yakından tanınmasını, anatomi ve tıp bilimlerinin gelişmesini sağlamıştır.
• Mısır sanatının en önemli eserleri piramitler ve tapı- naklardır. Firavunlar adına yapılan piramitler, ölümsüzlüğün bir işaretiydi. Tapınaklar ise firavunların kazandıkları başarıların simgesi olarak yapılmıştı.

Örnek:
İlk Çağ’da Mısır’da mimari eserler daha çok taştan yapıldığı hâlde Mezopotamya’da kerpiç ve tuğladan yapılmış, taş, Mısır’a nazaran daha az kullanılmıştır.
[ad2]
Yalnız bu bilgiye göre, aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Mezopotamya taş işçiliği dalında Mısır’ın etkisinde kalmıştır.
B) Mezopotamya’da sanattan çok bilime önem verilmiştir.
C) Mezopotamya mimarisinde dinî duygu ve düşüncelerin etkisi olmuştur.
D) Coğrafi durum ve yaşayış şartlarının farklı olması sanatta etkili olmuştur.
E) Taşın mimaride kullanılması yapıların tarihî açıdan değerlendirilmelerini kolaylaştırmıştır.

Çözüm:
Mısır’da taş eserlerin olmasına rağmen Mezopotamya’da kerpiç ve tuğladan eserlerin olması “Coğrafi durum ve yaşayış şartların farklı olması sanatta etkili olmuştur.” yargısına ulaşmamızı sağlar.
Yanıt D

• Yunanlılar, bilim alanında da çok büyük ilerlemeler gösterdiler. Felsefe, tıp, matematik, tarih ve astronomi gelişme gösteren bilimler oldu. Sokrat, Plâton (Eşâtun) ve Aristo, Yunan felsefesinin önde gelen filozoşarıdır. Tarih alanında Herodot, Tukidides, Ksenephon (Ksenefon) önemli eserler vermişlerdir. Hipokrat, modern tıbbın kurucusu olarak kabul edilir.
• İbraniler, sanat konusunda önce Asur, daha sonra Yunanlılar ile Romalılar’ın etkisinde kaldılar, İbrani sanatının en ünlü eseri, Hz. Süleyman zamanında Kudüs’te yapılan Süleyman Mabedi’dir.

[tarih_ygs_lys]

• Mezopotamya’da köy kültüründen, kent yaşamına geçilmiştir. Böylece başında kralın ve yardımcılarının bulunduğu site adını verdiğimiz kent devletleri oluşmuştur.
• Asurlular döneminde ise tam bir merkeziyetçi devlet rejimi ortaya çıkmıştır.
• Babil, Akad ve Asur devletleri askerî imparatorluk olup, sürekli, güçlü ve disiplinli ordulara sahip olmuşlardır.
• Kent devletlerinin kralları, sonradan tanrılaştırılmış ve rahip-kral durumuna gelmişlerdir. Sümerlerin ilk zamanlarında her kent (site) ayrı bir devletti. Bu siteler, tanrı için kurulan tapınaklar çevresinde gelişmişti. Bu devletleri, “ensi” ya da “patesi” denilen rahip krallar yönetiyordu. Patesilerden biri, çevresindeki kentlere egemen olursa kendisine Lugal Kalma denirdi.
• Sümer Kralı dinî törenlerin yönetilmesi, adaletin gerçekleşmesi ve orduya komuta etmekle görevliydi.
• Mısır’da siyasi örgütlenme, kent devletlerinin (nom) kurulmasıyla başladı. MÖ 3000 yıllarında Menes, Mısır’da siyasi birliği sağladı. Mısır, mutlak bir krallıkla yönetiliyordu. Krala “Firavun” denirdi. Tanrı olduğuna inanılan firavunların, halk üzerinde büyük etkisi vardı. Bu gelişmeler teokrasinin yaygınlaşmasında etkili olmuştur.
• Yunanistan’da her kent ayrı bir devletti. İlk zamanlar kent devletlerini krallar yönetiyordu. Zamanla güçlenen asiller, yönetimi ele geçirdiler. Ancak, savaş zamanlarında asiller, yönetimi “tiran” adı verilen kimselere bırakırlardı. Zamanla ticaretin gelişmesi sonucunda Yunanistan’da, köylüler ile asiller arasında orta sınıf oluştu. MÖ 700’de köylüler ile birleşen orta sınıf, yönetime katılabilmek için asillere karşı mücadeleye girişti. Bu mücadelenin sonucunda
  halk, kent devletlerinin çoğunda söz sahibi oldu.
• Fenikeliler kent devletleri hâlinde yaşadılar, merkezi bir devlet oluşturmadılar.
• İbraniler krallıkla yönetildiler.

2. Din ve İnanış

• Mezopotamya din konusunda Sümerlerin etkisinde kalmıştır. Ölümden sonra da hayatın varlığına inanan Sümerlerin dini, çok tanrılıydı. Her kentin bir tanrısı vardı. Sümerler, tanrılarını genellikle insan şeklinde düşünmüşlerdi. İnsanlar ile tanrılar arasındaki en önemli fark; insanların ölümlü, tanrıların ölümsüz olmalarıydı. Sümerlerin en büyük tanrıları, gök tanrısı Anu, yer tanrısı Enlil ile okyanus tanrısı Enki idi. Mezopotamya’da tapınaklara “ziggurat” denilirdi. Üst üste kulelerden meydana gelen bu tapı naklar, rasathane olarak da kullanılırdı.
• Mısır’da çok tanrılı bir din anlayışı hakimdi. Mısır’ın en büyük tanrısı, Güneş tanrısı Amon-Ra idi. Mısırlılar, tanrıları genellikle hayvan ve bazen de insan seklinde düşünürlerdi. Mısır toplumunda din, bütün yaşamı yönlendirirdi. Her türlü bilim ve kültür faaliyetleri ile sanat etkinlikleri, dinin etkisi altında gelişmiştir. Mısırlılar, insanların öldükten sonra da yaşayacaklarına inanırlardı. Ancak bunun için, ölen kişinin cesedinin bozulmaması gerekiyordu. Bu inanışın etkisiyle cesetler mumyalanırdı. Ölen kişinin ruhu, ölüler tanrısı Osiris tarafından sorgulanırdı.

Örnek:
Mısır’da, öğütleri ve ahlak kurallarını kapsayan, MÖ 3000 yıllarına ait edebî eserler bulunmuştur. Anadolu’nun tarih öncesi dönemlerini aydınlatan, aynı yıllara ait buluntular arasında bu tür eserlere rastlanmamaktadır.Anadolu’da aynı döneme ait buluntular sadece günlük işlerde kullanılan eşyalardan oluşmaktadır.

Bu farkın, Anadolu’nun hangi özelliğinin bir sonucu
olduğu savunulabilir?

A) Önemli ticaret yolları üzerinde bulunmasının
B) Sık sık istilaya uğramasının
C) İhtiyaçların Mısır’dakinden farklı olmasının
D) Yazıya geçişin daha geç başlamasının
E) Verimli topraklara sahip olmasının

Çözüm:
Mısır’da öğütleri ve ahlak kurallarını kapsayan edebî eserler bulunmasına rağmen Anadolu’ya ait bulgularda günlük yaşama ait eserlerin olması Anadolu’nun yazıya geçişinin daha geç olduğunu göstermektedir.
Yanıt D

• Yunanlılar çok tanrılı bir inanca sahipti. Yunanlılar tanrılarını insanlar gibi tasvir etmişlerdi. Onlara göre, tanrıların insanlardan farklı yönleri güçlü, daha güzel ve ölümsüz olmalarıydı. En büyük tanrı Zeus’tu.
• Tanrılar, Yunanistan’ın en yüksek dağı Olimpos Dağı’nda otururlardı. Her dört yılda bir tanrı Zeus adına olimpiyat oyunları düzenlenirdi.
• Fenikeliler çok tanrılı inanca sahipti.
• Tek tanrı inancı ilk defa İbranilerde görülmüştür. İbrani dininin kutsal kitabı, Hz. Musa’ya gönderilen Tevrat’tır.

[tarih_ygs_lys]

Fenike ve İbrani Uygarlığı

a. Fenikeliler

• MÖ 1200 yıllarında siyasi teşkilatlanma kuran Fenikeliler, Suriye ve Lübnan kıyılarına yerleşerek kentler kurmuşlardır.
• Yaşadıkları bölgenin tarıma ve hayvancılığa uygun olmayışı, Fenikelileri denizciliğe yöneltmiştir.
• Ayrı kent devletleri hâlinde yaşayan Fenikelilerin en güçlü kent devletleri Sayda, Biblos (Sidon) ve Sur(Tir) idi.
• Akdeniz kıyılarında birçok koloni kuran Fenikeliler’in en ünlü ticaret kolonisi, Kuzey Afrika’daki Kartaca şehri idi.

Örnek:
– Eski Mısırlılar ilk takvimi bulmuşlar. Sonra Sezar ve daha sonra da Papa XIII. Gregor bu takvimi geliştirerek bugün kullanılan takvimi oluşturmuşlardır.
– Fenikeliler ilk alfabeyi bulmuşlar, sonra Yunanlılar ve daha sonra da Romalılar bu alfabeyi geliştirerek bugün kullandığımız Latin alfabesini oluşturmuşlardır.

Bu bilgiler, bugün yararlanmakta olduğumuz takvim ve alfabenin hangi şekilde geliştirilmiş olduğunu göstermektedir?

A) Din ve devlet adamlarının yardımlarıyla
B) Savaşlar sırasındaki kültür alışverişleriyle
C) Yeni buluşların ödüllendirilmesiyle
D) Değişik kişi ve toplumların katkılarıyla
E) Ulusların birbirleriyle yarışmalarıyla

Çözüm:
Mısırlıların bulduğu takvimi Sezar ve Papa XIII. Gregor’un geliştirmesi, Fenikelilerin bulduğu alfabeyi Yunanlıların ve Romalıların geliştirmesi takvim ve alfabenin gelişmesinde değişik kişi ve toplumların katkı yaptığını gösterir.
Yanıt D

b. İbraniler

• İbraniler, MÖ 1200 yıllarında Filistin’e gelerek yerleştiler.
• MÖ 1000 yıllarında Hz. Davut tarafından kurulan İbrani Krallığı’nın başkenti Kudüs oldu.
• İbraniler, Hz. Musa’ya inandıkları için Musevi adıylada anıldılar.
• İbraniler, en güçlü dönemlerini Hz. Süleyman zamanında yaşadılar. Hz. Süleyman’ın ölümünden sonra İbrani birliği bozuldu. İbraniler, İsrail ve Yahudi Devleti olmak üzere ikiye ayrıldılar.
• İsrail Devleti’ne Asurlular, Yahudi Devleti’ne Babilliler son verdiler. Babil Kralı Nabukadnezar, Yahudileri Babil’e sürdü.
• MS I. yüzyılda Kudüs’te büyük bir ayaklanma çıkardılar. Ayaklamanın bastırılmasından sonra Romalılar, Yahudileri ikinci kez yurtlarından sürgün ettiler.

Örnek:
Kudüs’ün aşağıdaki özelliklerinden hangisi, bu kentin hem Museviler hem Hristiyanlar, hem de Müslümanlarca kutsal sayılmasında başlıca etkendir?

A) Bu dinlere inanan insanların birlikte yaşadığı bir yer olması
B) Bu dinlerce önemli sayılan mabetlerin bulunması
C) Çeşitli uygarlıkların izlerini taşıması
D) Uzun süre ticaret merkezi olması
E) Önemli bir jeopolitik konumda bulunması

Çözüm:
Kudüs’un hem Museviler hem Hristiyanlar ve hem de Müslümanlarca kutsal sayılmasının nedeni bu dinlerce önemli sayılan mabetlerin burada bulunmasıdır.
Yanıt B

[tarih_ygs_lys]

Ege ve Yunan Uygarlığı

• Ege ve Yunan Uygarlığı Girit, Yunanistan, Makedonya, Trakya ve Batı Anadolu’da yaşayan toplulukların oluşturduğu bir uygarlıktır.
• Ege ve Yunan Uygarlığı ilk olarak Girit adasında kurulmuştur.
• MÖ 2 binde Anadolu’dan gelen Akalar (Mikenler), Yunanistan’ın Mora yarımadası’na yerleştiler. Akalar, Kral Agamemnon zamanında boğazların egemenliği için Truvalılarla savaşmıştır. Bu savaş, Homeros’un İlyada(İliada) Destanı’nın konusu olmuştur.
• Aka egemenliğine MÖ XII. yüzyılda Dorlar son verdiler.
• Dorların egemenliği döneminde Yunanistan’da “polis” adı verilen şehirler kuruldu. Bunların en önemlileri Atina, Isparta, Korint, Tebai ve Larisa idi.

a. Girit Medeniyeti

• Ege’de bilinen en eski uygarlıktır. Kuzey Afrika, Mısır ve Anadolu arasında bir köprü konumunda olduğundan kültürel etkileşime açık olmuştur.
• Önceleri şehir devletleri şeklinde yaşarlarken daha sonra merkezi otoritesi güçlenen bir krallık hâline gelmişlerdir.
• Girit şehirlerinin etrafı surlarla çevrili değildi. Bu durum Giritliler’in barışçı bir politika izlemelerinden ve güçlü bir donanmaya sahip olmalarından kaynaklanmaktadır.
• En önemli mimari eserleri olan Knossos Sarayı günümüze kadar ulaşmıştır.
• Girit Uygarlığı Miken ve Yunan uygarlıklarının temelini oluşturmaktadır.
• Girit Krallığı, Aka ve Dor saldırıları sonucunda yıkılmıştır.

b. Miken Medeniyeti

• MÖ 2000’lerden itibaren Ege Bölgesi’ne gelip Girit Medeniyeti’ne son veren Akalar tarafından kurulmuş, Girit kültürünü devam ettirmişlerdir.
• Siyasi tarihlerinde en önemli olay Truva Savaşları’dır. Bu savaşlar sonunda Truva (Çanakkale) işgal edilmiştir. (Homeros’un İlyada ve Odysseia Destanları’ nda bu savaşlar anlatılmaktadır.)
• Öldükten sonra hayatın devam ettiğine inanırlardı.Kuyu şeklinde mezar kalıntıları bulunmuş, ölülerini oturur şekilde gömmüşlerdir.
• Miken uygarlığına Dorlar son vermiştir.

[ad1]
c. Yunan Medeniyeti

• Yunan medeniyeti, MÖ 1200’lerde bölgeye gelen Dorlar tarafından kurulmuştur.
• Yunanlılar kurdukları şehir devletlerine “polis” adını vermişlerdir. Bunlardan en önemlileri Atina, Isparta, Korint ve Larissa’dır.
• Polislerin bağımsızlıklarına düşkün olmasından, ticaret alanında büyük rekabetin bulunmasından ve demokrasi ile yönetilmesinden dolayı Yunanistan’da siyasi birlik kurulamamıştır.
• Yunan şehir devletlerinin başında krallar bulunurdu. Zamanla güçlenen asiller yönetimi ele geçirerek seçme ve seçilme hakkının sadece kendilerinde olduğu Aristokratik bir yönetim kurmuşlardır.
• Ticaretle zenginleşen orta sınıf, köylülerle birleşerek asillere karşı ayaklanmışlar ve yönetimi ele geçirmişlerdir. Bunlar Arhonlar adını almışlardır. Arhonlar sınıf farklılıklarından oluşan mücadelelere son vermek amacıyla kanunlar yapmışlardır.
• Drakon: Yaptığı kanunlarla alt sınışara çok ağır cezalar getirirken soyluları korumuştur.
• Solon: Toprağa bağlı köleliği kaldırmış ve köylünün borçlarını bağışlamıştır. Toprak reformu yapmıştır. Bir anayasa hazırlamış ve doğuştan gelen soyluluğu kaldırmıştır. Halkı gelirlerine göre dört sınıfa ayırmıştır. Dörtyüzler Meclisini kurmuştur. Halk gelirine göre Dörtyüzler Meclisi veya Halk Meclisi’nde yönetime katılabilmiştir.
• Klistenes: Halkın yardımıyla Arhon seçilmiştir. Doğuştan gelen ve zenginlikten doğan bütün sınıf farklılıklarını ortadan kaldırdı. Atina’ da tam bir demokrasi uyguladı.Beşyüzler Meclisi’ni kurdu ve bu meclise geniş yetkiler verdi.
• Yunanlılar kolonicilik faaliyetlerinde bulunmuşlar, Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında koloniler kurmuşlardır. Böylece Yunan kültürü çok geniş alana yayılmıştır.
• Sokrat, Eşatun ve Aristo gibi ünlü felsefeciler yetişmiştir.
• Yunanlılarda çok tanrılı bir din anlayışı vardı. Her doğa olayını bir tanrıyla özdeş tutmuşlar ve tanrılarını kızdırmamaya özen göstermişlerdir.
• Tanrılarını doğa olaylarına benzetmişler ve heykellerini yapmışlardır.
• Tanrıları adına Olimpiyat adı verilen spor, müzik ve şiir yarışması düzenlemişlerdir.

Uyarı:Olimpiyatlar, Yunan halkının kaynaşmasına ve kültür birliğinin sağlanmasına katkıda bulunmuştur.

• Yunan polisleri ilk kez Pers saldırıları karşısında birleşerek yaptıkları Pelepones Savaşları’nda Perslere karşı üstünlük kurmuşlardır.
• Pelepones Savaşları’nda yıpranan Yunan polisleri Makedonya Kralı İskender’in egemenliğini tanımak zorunda kalmışlardır.

Örnek:
Atina şehir devletinde halkın yardımıyla başa geçen Klistenes, sınıf ayrılığını ortadan kaldırmaya çalışmış, halk meclisi kurmuş, bu meclise geniş yetkiler vermiştir.
[m2]
Klistenes’in bu reformlarla ulaşmak istediği amaç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Halkın ülke dışına göçünü önlemek
B) Kanunları yazılı hâle getirmek
C) Halkı dış saldırılara karşı korumak
D) Yunan şehir devletlerini birleştirmek
E) Halkın yönetime katılımını artırmak

Çözüm:
Atina şehir devletinde halkın desteğini alan Klistenes’in sınıf ayrılığını ortadan kaldırarak halk meclisi kurması ve bu meclise geniş yetkiler tanıması halkın yönetime katılımını artırmak istediğini gösterir.
Yanıt E

[tarih_ygs_lys]