•  Osmanlı Devleti’nde XVII. yy.’da ortaya çıkan bozulmaları düzeltmek amacıyla ıslahatlar yapılmıştır.

XVII. yüzyılda yenilik yapan padişahlar ve devlet adamları şunlardır:

II. Osman (Genç Osman)

• Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmayı düşündü. Ancak Yeniçeriler tarafından öldürüldü (1622).
• Amacı Türklerden oluşan bir ordu kurmaktı.
• Şeyhülislamın yetkilerini sınırlandırdı.
• Gereksiz harcamaları azalttı.
• ilk defa saray dışından evlenen Osmanlı padişahı II. Osman’dır.

IV. Murat

• İstanbul ve Anadolu’daki isyanları baskı ve şiddetle bastırdı. Devlet otoritesini yeniden sağladı.
• Ülkede asayişi tekrar sağladı.
• Kapıkulu ve tımarlı sipahi askerlerini yeniden bir düzene soktu.
• içki, tütün kullanma ve sokağa çıkma yasağı uyguladı.
• Maliyeyi düzeltti.
• IV. Murat devleti bilgili kişilerinden devleti kötü durumdan kurtarmak için yapılması gerekenlerle ilgili rapor yazmalarını istedi. Bu raporların en önemlisi ise Koçi Bey Risalesi’dir. Ancak IV. Murat düşüncelerini tamamen gerçekleştiremeden genç yaşta öldü.

Tarhuncu Ahmet Paşa

•  IV. Mehmet zamanında sadrazamlık görevine getirilmiştir.
• Tarhuncu Ahmet Paşa, bütçe açığını kapatmak istedi. Gereksiz harcamaları kısıtlayarak devletin gelirlerini artırdı. Ancak çıkarları zedelenen bazı kimseler tarafından idam ettirildi.

UYARI: Osmanlı Devleti’nin ilk denk bütçesini hazırlayan Tarhuncu Ahmet Paşa’dır. Köprülü Mehmet Paşa

•  IV. Mehmet döneminde sadrazam oldu. Köprülü, sadrazam olmadan önce bazı şartlar ileri sürdü: Padişaha sunacağı tekliflerin kabul edilmesi, istediği kişilere görev verilmesi, işlerine kimsenin karışmaması gibi.
• Köprülü geniş yetkilere sahip olarak rahat bir çalışma ortamı sağlamak için bu şartları ileri sürmüştür.

Köprülü döneminde,

1. Orduda disiplin sağlandı. Anadolu’da güvenlik tekrar sağlandı.
2. Suçu olan devlet adamları cezalandırıldı.
3. Maliye düzeltildi. Gereksiz harcamalar kısıldı. Devletin gelir ve giderleri arasındaki denge kuruldu.

Köprülü Fazıl Ahmet Paşa

• Bütçe açığını kapattı.
• Kuvvetli bir ordu oluşturdu.
• Köprülü Fazıl Ahmet Paşa’dan sonra, Köprülü ailesinden olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Fazıl Mustafa Paşa ve Amcazâde Hüseyin Paşa bu görevde bulunmuş ve yenilikler yapmışlardır.
• 17. yüzyıl ıslahat hareketleri ekonomi ve ordu alanında yapılmıştır. Ancak, ıslahat hareketlerini destekleyecek yeterli sayıda devlet adamı olmaması, sorunların asıl sebeplerinin tespit edilememesi ve Avrupa’daki gelişmelerin takip edilmemesi bu ıslahat hareketlerinin başarısız olmasına yol açtı.

Islahatların Genel Özellikleri

1. Islahatlar gelişme imkânı bulamamıştır.
2. Duraklamaya çözüm getirilememiştir.
3. Islahatlar; şahıslara bağlı kalmış, devlet politikası hâline gelmemiştir.
4. Islahatlarda Avrupa etkisi olmamıştır.
5. Kuvvet ve şiddet yolu ile asayişin sağlanmasına çalışılmış, yüzeysel çözümler aranmıştır.

[tarih_ygs_lys]

1. Osmanlı-İran İlişkileri

•  Kanuni döneminde imzalanan Amasya Antlaşması (1555) ile İran’la yirmi yıllık bir barış dönemi yaşandı.
• Şah Tahmasb’ın ölümü üzerine İran’da çıkan karışıklıklardan yararlanmak isteyen Osmanlı imparatorluğu İran üzerine sefer düzenledi (1577). Kafkasya’nın bir bölümünü ele geçirdi. Ferhat Paşa (İstanbul Antlaşması) imzalandı (1590). Antlaşmaya göre, Azerbaycan, Gürcistan, Luristan ve Dağıstan bölgeleri Osmanlı imparatorluğu’na verildi. Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı doğuda en geniş sınırlara ulaşmıştır.
• Osmanlı imparatorluğu’nun Avusturya ile savaşmasını fırsat bilen İran ordusu OsmanlIlara saldırdı. iki yönde savaşmak zorunda kalan Osmanlı Devleti İran’la anlaşmak zorunda kaldı.

Nasuh Paşa Antlaşması (1611)’na göre,

1. OsmanlIlar Ferhat Paşa Antlaşması ile aldıkları yerleri geri verecekti.
2. İran, her yıl Osmanlı Devleti’ne 200 deve yükü ipek verecekti.
y İran’ın 200 deve yükü ipeği vermemesi üzerine Osmanlı Devleti İran’a saldırdı. Savaş Serav Antlaşması ile (1618) sona erdi. Nasuh Paşa yenilendi. İranlılar Bağdat’ı hile ile alınca savaş yeniden başladı.
IV. Murat’ın Revan ve Bağdat seferleri sonunda Kasr-ı Şirin Antlaşması yapıldı.
Kasr-ı Şirin Antlaşması Antlaşması (1639)’na göre,

1. Azerbaycan ve Revan İran’a bırakıldı.
2. Bağdat Osmanlı Devleti’nde kaldı.
3. Bugünkü Türkiye-iran sınırı çizilmiş oldu.

• 1722-1740 Osmanlı İran savaşları sonucunda Kasr-ı Şirin Antlaşması esas alınmıştır.

2. Osmanlı-Venedik İlişkileri

•  Venedik egemenliğinde bulunan Girit Adası’ndaki Hristiyan korsanlar Doğu Akdeniz’in güvenliğini bozuyorlardı. Adayı Fazıl Ahmet Paşa Girit yirmi beş yılda alabilmiştir (1699).

NOT: Yirmi beş yılda Girit’in alınabilmesi Osmanlı donanmasının zayıfladığını gösterir.
UYARI: Girit, XIX. yüzyılda Doğu sorununun (Şark meselesinin) bir parçası olup 1897 Türk-Yunan savaşına sebep oldu.
Ada 1 908 yılında Yunanistan’a bağlandı. Osmanlı Devleti bu durumu 1 913 tarihinde Atina Antlaşması ile onaylamıştır.

• Venedikliler, 1683 Viyana Bozgunu sonucu Avrupa’da oluşturulan “Kutsal ittifak”a katılmışlar, 1699 tarihinde yapılan Karlofça Antlaşması ile Mora Yarımadası’nı almışlardır.

3. Osmanlı-Lehistan (Polonya) İlişkileri

• II. Osman (Genç Osman) zamanında Lehistan’ın Osmanlı egemenliğindeki Boğdan, Erdel ve Eflak’ın iç işlerine karışmasından dolayı, Genç Osman Lehistan üzerine sefer düzenledi. Ancak yeniçerilerin disiplinsizliğinden savaşta başarısız olundu. iki devlet arasında Hotin Antlaşması yapıldı.

Hotin Antlaşması (1621)’na göre,
1. Lehistan ve Osmanlı birbirlerinin topraklarına saldırmayacaktı.
2. Lehistan Kırım Hanlığı’na vergi vermeye devam edecekti.

•  IV. Mehmet (1643-1687) döneminde Osmanlı egemenliğindeki Ukrayna Kazaklarına Lehistan’ın saldırmasıyla başlayan olayda Osmanlı Lehistan’ın içlerine kadar ilerledi. Lehlilerin isteği ile Bucaş Antlaşması yapıldı.

Bucaş Antlaşması (1672)’na göre,
1. Lehistan Podolya’yı OsmanlIlara bıraktı.
2. Ukrayna’nın OsmanlIların koruyuculuğunda olduğu kabul edildi.
UYARI: Bucaş Antlaşması Osmanlı İm paratorluğu’nun batıda en geniş sınırlarına ulaştığı bir antlaşmadır.

4. Osmanlı-Avusturya İlişkileri

•  Osmanlı imparatorluğu birtakım sınır olaylarını bahane ederek Avusturya’ya savaş açtı (1593). Kanuni’den sonra ilk kez sefere çıkan III. Mehmet, Haçova’da Avusturya’yı yendi (1596), Estergon Kalesi’ni aldı. Avusturya’nın Kanije Kalesi’ni almak için başlattığı saldırı kale komutanı Tiryaki Hasan Paşa tarafından püskürtüldü.
• Anadolu’da Celali isyanları’nın yaygınlaşması üzerine Avusturya ile Zitvatoruk Antlaşması yapıldı (1606).

Zitvatoruk Antlaşması (1606)’na göre,
1. Estergon, Kanije, Eğri Kaleleri Osmanlılarda kalacak,
2. Avusturya Osmanlılar’a vergi vermeyecek, bir defaya mahsus olmak üzere savaş tazminatı verecek,
3. Avusturya Arşidükası, Mukaddes Roma – Germen imparatoru olarak kabul edilecek, protokol bakımından Osmanlı padişahına eşit olacaktı.
UYARI: Zitvatoruk Antlaşması ile 1 533 tarihinden beri süren Avusturya üstündeki Osmanlı üstünlüğü, yerini eşitliğe bırakıyordu. Bu durum Osmanlı İmparatorluğu’nun Batı karşısında güç kaybettiğinin somut göstergesidir.

•  Avusturya’nın Erdel işlerine karışması üzerine (1622) Fazıl Ahmet Paşa komutasında bir ordu Avusturya üzerine yürüdü. Uyvar Kalesi alındı. “Uyvar önünde Türk kadar kuvvetli” sözünün söylenmesine neden oldu. Vasvar Antlaşması imzalandı(1664).

Vasvar Antlaşması (1664)’na göre,
1. Erdel yine gibi OsmanlIlara bağlı kalacak,
2. Avusturya, OsmanlIlara savaş tazminatı ödeyecek,
3. Uyvar ve Novigrad kaleleri Osmanlı Devleti’nde kalacaktı.
UYARI: Vasvar Antlaşması, Osmanlıların Avusturya ile imzaladığı son kazançlı antlaşmadır.

•  Avusturya imparatoru I. Leopold’un Katolikliği baskıyla Macarlara kabul ettirmeye çalışması üzerine imre Tökeli liderliğinde ayaklanan Macarlar, OsmanlIlardan yardım istediler. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa imre Tökeli’yi Orta Macaristan kralı ilan etti.
• Merzifonlu Kara Mustafa hem Macarlara yardım etmek hem de Avusturya’ya ders vermek amacı ile Avusturya’ya savaş ilan etti. Viyana ikinci kez kuşatıldı (1683). Avrupa’da tekrar oluşan Kutsal ittifak karşısında yenilen Osmanlı, Haçlı saldırıları karşısında Karlofça Antlaşması’nı imzalamak zorunda kaldı.

Karlofça Antlaşması (1699)’na göre;
Temeşvar ve Banat dışında bütün Macaristan, Avusturya’ya verilecek, Podolya ve Ukrayna Lehistan’a verilecek, Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyıları Venedik’e verilecekti.
UYARI: Karlofça Osmanlı Imparatorluğu’nun toprak kaybettiği ilk antlaşmadır. Bu Antlaşma ile Osmanlı İmparatorluğunun Orta Avrupa egemenliği son bulmuş, Karlofça Antlaşmasının güvencesi Avusturya’ya bırakılmıştır.

5. Osmanlı-Rus İlişkileri

Rusya, Ortodoks olduğu için “Kutsal ittifak”tan ayrı Osmanlı imparatorluğu ile İstanbul Antlaşması’nı imzalamıştır.(1700)
İstanbul Antlaşması (1700)’na göre;
1. Azak Kalesi ve çevresi Ruslara bırakılacak,
2. Ruslar, İstanbul’da sürekli bir elçi bulundurabilecek,
3. Ruslar, kutsal yerleri serbestçe ziyaret edebileceklerdi.
UYARI: İstanbul, Osmanlı İm paratorluğu’nun Rusya ile yaptığı ilk antlaşmadır. Ruslar bu antlaşma ile Karadeniz’e inme şansını elde etmişlerdir.

[tarih_ygs_lys]

•  Osmanlı tarihinde Sokullu Mehmet Paşa’nın ölümü ile başlayan ve (1579) Karlofça Antlaşması’na (1699) kadar süren döneme “Duraklama Devri” denir.
• XVII. yy.da Osmanlı Devleti genişleme siyasetini yine sürdürmüş, ancak eski gücünü yitirmiştir.
• Bu dönemde Avusturya ve Rusya, Osmanlı imparatorluğu’nun en güçlü rakipleri olmuştur.

A. DÖNEMİN ÖZELLİKLERİ

1. Fetih politikaları sürdürülmek istenmiş; ancak başarılı olunamamıştır.
2. Batı’daki gelişmeler değerlendirilememiş, buna rağmen Batı’nın üstünlüğü kabul edilmemiştir.
3. İstanbul, Anadolu, eyalet isyanları olmuş; ancak bu isyanlara karşı devlet köklü sosyal ve ekonomik önlemler almak yerine geçici ve yüzeysel, şiddete dayalı uygulamalarda bulunmuştur.
4. Var olan kurumlar değişmemekte direnmiş, reformist bir anlayışla düzelme yönüne gidilmemiştir.
5. Devlet kurumları reformlara karşı direnmiş, yeni düzenlemelere gidilememiştir.

B. DURAKLAMANIN NEDENLERİ

Duraklamanın İç Nedenleri

İmparatorluğun Yapısı: Sınırları genişleyen devletin topraklarını merkezden denetleyememesi, eyalet yöneticilerinin rüşvetle iş başına gelmeleri, buna bağlı olarak halkın devlete olan güveninin sarsılması
Padişah ve Yöneticilerin Durumu: Mutlak monarşi ile yönetilen Osmanlı Devleti’nde, sancak sisteminin kaldırılarak “ekber ve erşed sistemi”nin getirilmesi ile şehzadeler tecrübesiz olarak tahta geçmişlerdir. Ekber ve Erşed sisteminde tahta en büyük olan geçer ve şehzadeler sancağa gönderilmezdi. Aynı zamanda sarayın yönetime karışması merkezî otoritenin zayıflamasına neden olmuştur.
Başa geçen sultanların yeteneksiz oluşu, devlet yönetimine egemen olmayıp seferlere katılmamaları, saray kadınlarının yönetimde etkili olmaları rüşvetin bütün kurumlarda yaygınlaşması duraklamanın iç nedenleri arasında sayılabilir.
Maliyenin Bozulması: ipek ve Baharat yollarının Coğrafi Keşifler ile önemini yitirmesi, İran ve Avusturya seferlerinin uzun sürmesi, savaş masraflarının artması, Celali Ayaklanmaları sonucu merkezî otoritenin zayıflaması, vergi toplanamaması, fetihlerin durması, ganimet gelirlerinin azalması ve saray harcamalarının artması
Ordu ve Donanmanın Bozulması: Merkezî otoritenin zayıflaması ile Yeniçeri Ocağı’na asker alımında genel yasalara uyulmaması, devletteki genel bozulmalara paralel olarak ücretlerin zamanında ödenmemesi, askerlik dışındaki alanda (satıcılık, esnaflık vb.) çalışmaları, tımar ve zeamet sisteminin bozulması, tımarlı asker sayısının
azalması, Girit Savaş’ından sonra donanmanın ihmal edilmesi

ÖRNEK: Duraklama Döneminde, askerlikle ilgili olmayanların Yeniçeri Ocağı’na alınmasıyla devletin maaş alan yeniçeri sayısı artmış; ayrıca, tımar sisteminin bozulmasıyla da
köylü toprağını bırakarak şehirlere göç etmek zorunda kalmıştır.
Aşağıdakilerin hangisinde, bu iki durumun da önemli bir rolü vardır?
A) Ülke ekonomisinin bozulması
B) Eğitime önem verilmesi
C) Dış ülkelerle diplomatik ilişkiler kurulması
D) Toprağın, elde edilen gelire göre gruplara ayrılması
E) El sanatlarında gelişme olması
1992 ÖSS

ÇÖZÜM: Yeniçeri sayısının artması devletin daha fazla maaşlı asker beslemesine neden olmuş, tımar sisteminin bozulması ile köyler boş kalmış ve tarımsal üretim azalmıştır.
Bu durumlar, ülke ekonomisinin bozulması ile ilgilidir.
Yanıt A
Eğitim – Öğretimin Bozulması (İlmiye Sınıfının Bozulması): Uzun bir eğitim döneminden sonra verilen müderrislik, ulemalık gibi unvanların bu dönemde rastgele ve rüşvet karşılığı dağıtılması, pozitif bilimlerinin medreselerde okutulmasına karşı çıkılması, dar bir dünya görüşünün ortaya çıkmasına neden olmuştur.
Yargının Bozulması: Ulemanın nüfuzunu kendi kişisel çıkarları için kullanmaları, yüksek yargı gibi makamlara ehil olmayan kişilerin getirilmesi halkın adalete olan güvenini sarsmıştır.
ÖRNEK: Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı İmparatorluğumun duraklamasına yol açan iç nedenlerden biridir?
A) Ülkede, çeşitli milletlerden ve dinlerden kişiler bulunması
B) Yeni ticaret yollarının keşfi
C) Avrupa’nın bilim ve teknikte ilerlemesi
D) Avrupa Hristiyanlarının OsmanlIlara birlikte karşı koyması
E) imparatorluğun doğal sınırlara ulaşması
1988 ÖSS
ÇÖZÜM: Osmanlı Devleti’nin çeşit iç durumu ile ilgilidir. B, C, D ve E seçeneklerinde verilen gelişmeler Osmanlının duraklamasının dış nedenleridir.
Yanıt A

Duraklamanın Dış Nedenleri

İmparatorluğun Doğal Sınırlara Ulaşması: Osmanlı imparatorluğu XVI. yy. sonunda doğuda Zağnos Dağları, Hazar Denizi ve Kafkasya; güneyde Umman Denizi ve Büyük Sahra’ya kadar uzanıyordu. Batıda Avusturya sınırına kadar uzanan topraklarla imparatorluk doğal sınırlara ulaşmıştı. Bu sınırlardan sonra fetihlerin ilerlemesi zorlaşmıştır.
Avrupa’daki Yeniliklere Osmanlı Devleti’nin Ayak Uyduramaması: Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform Hareketleri sonucunda Avrupa’da, “Aydınlanma Çağı” yaşanmıştı.
Osmanlı’da yeniliklere karşı tepkilerin olması bilimsel gelişmelerin yavaşlamasına neden olmuştu.
Güçlü Devletlere Komşu Olunması: Doğuda İran, batıda Avusturya, kuzeyde Rusya gibi güçlü devletlerle komşu olunması ve Avrupa devletlerinin kutsal ittifaklar kurması
Ticaret Yollarmm Yön Değiştirmesi: Coğrafi Keşiflerle yeni ticaret yollarının bulunmasıyla Osmanlı’nın elindeki yollar önemini yitirmiştir. Osmanlı gümrük gelirlerinde büyük
bir azalma olmuş bu olay ekonomiyi olumsuz yönde etkilemiştir.

İÇ İSYANLAR

XVI. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı imparatorluğu’nda idari, askerî ve ekonomik nedenlerle isyanlar çıkmıştır.

İç İsyanların Nedenleri

1. Merkezî idarenin ve taşra yönetiminin bozulması
2. Başkentte ve eyaletlerde bazı devlet adamlarının ve yerel idarecilerin halka kötü davranması
3. Adam kayırma ve haksızlıkların olması
4. Vergi dağılımının adaletsiz yapılması
5. Uzun süren savaşlarda tımarlı sipahilerin topraklarından uzak kalması nedeniyle tarım yapılamaması  ve tımar sisteminin bozulması
6. Kapıkulu askerlerinin maaşlarının (ulufe) zamanında ödenememesi
İstanbul İsyanları: Genellikle kapıkulu askerlerinin neden olduğu isyanlardır. Merkez isyanları da denir. En önemlileri III. Murat, Genç Osman ve IV. Murat devrindeki isyanlardır. Yeniçeri Ocağı’nda, Duraklama Dönemine kadar “Ocak devlet içindir.” anlayışı egemenken, bu dönemden sonra “Devlet ocak içindir.” anlayışı egemen olmaya başlamıştır, merkezî otorite bozulmuştur.

ÖRNEK: Yeniçeri Ocağı’nda, Duraklama Dönemine kadar “Ocak devlet içindir.” anlayışı egemenken, bu dönemden sonra “Devlet ocak içindir.” anlayışı egemen olmaya başlamıştır.
Aşağ>dakilerden hangisi, Yeniçeri Ocağı’ndaki bu anlayış değişikliğinin bir sonucu değildir?
A) Devletin güçlü bir dayanağını yitirmesi
B) Yeniçeri Ocağı’nın saygınlığının artması
C) Gerilemenin hız kazanması
D) Savaşlarda yenilginin artması
E) isyanların artması
1997 ÖSS
ÇÖZÜM: Duraklama dönemindeki anlayış değişikliği devletin önemli bir dayanağını yitirmesine, gerilemenin hız kazanmasına, savaşların artmasına neden olmuştur. Bu durum Yeniçerilerin saygınlığını yaralayan bir gelişmedir.
Yanıt B
Celali İsyanları: XVI. ve XVII. yy. Anadolu da çıkan isyanlar “Celali isyanları” olarak adlandırılır. Yavuz Sultan Selim dönemine kadar uzanan isyanların en önemlileri Karayazıcı, Deli Hasan, Canbolatoğlu, Abaza Hasan Paşa isyanlarıdır. Tımar sisteminin bozulması, uzun süren ve başarılı olunamayan savaşlar isyanların çıkmasında etkili olmuştur. isyanlar I. Ahmet döneminde artmış ve Kuyucu Murat Paşa ve Tiryaki Hasan Paşa gibi sadrazamlar sert önlemlerle isyanları bastırıp devlet otoritesini sağlamışlardır.
ÖRNEK: Aşağıdakilerden hangisi Celali isyanlarmm nedenlerinden biri değildir?
A) iltizam sisteminin kaldırılması
B) Halkın ödeme gücünün azalması
C) Savaşların uzun sürmesi ve başarısız olması
D) Halkın devlete olan güven ve bağlılığının azalması
E) Yüksek oranda vergi ödemek zorunda kalan köylünün toprağını bırakmak zorunda kalması
2008 ÖSS
ÇÖZÜM: iltizam sistemi devletin nakit gelirini karşılamak için toprağın vergi gelirini mültezimlere satmasıdır. Bu durum köylü üzerinde ağır vergilerin konulmasına neden olmuştur.
iltizam sisteminin kaldırılması, II. Mahmut dönemi gelişmeleri arasında gösterilebilir.
Yanıt A
Eyalet İsyanları: XVII. yüzyılda Eflak, Boğdan ve Erdel gibi bağlı beyliklerde çıkan isyanlardır. Merkezî otoritenin zayıflaması temel nedendir. Eyalet isyanlarını IV. Murat
ve Köprülü Mehmet Paşa bastırmaya çalışmıştır.

İç İsyanların Sonuçları

1. Devletin merkezinde ve taşrada otoritesi ve güvenlik sarsıldı.
2. Üretim azaldı ve tarım ürünlerinin fiyatları arttı.
3. Ekonomide gerileme yaşandı.
4. Köyden kente göçler oldu.
5. Yapılan savaşların ve ıslahat hareketlerinin başarısız olmasına sebep oldu.
SORU: XVII. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nde ekonomik durumun bozulması ve merkezî yönetimin zayıflamasına paralel olarak aşağıdakilerin hangisinde azalma olduğu savunulabilir?
A) Vergi miktarı
B) Ayanların nüfusu
C) Timarlı sipahi sayısı
D) Padişah değişikliği
E) Yeniçerilerin baskısı
2008 ÖSS
ÇÖZÜM: Devlet otoritesinin bozulduğu Osmanlı Devleti’nde ayanların nüfuzu, yeniçeri baskısı ve padişah değişklikleri artmıştır. Ekonomik bozulmaya paralel alınarak vergi miktarı
artmış, tımarlı sipahi sayısı azalmıştır.
Yanıt C

[tarih_ygs_lys]