• Bitkilerde büyüme, gelişme gibi olaylar hormonlar sayesinde düzenlenir.
• Bitkilerde endokrin bez yoktur. Meristem dokular tarafından hormonlar üretilir.

1. Bitki büyümesini teşvik eden hormonlar

a. Oksin

• Bitkilerde boyca büyümeyi gerçekleştiren en önemli hormondur.
• Meristematik bölgelerde hücre bölünmesi, hücre ve doku farklılaşmasını sağlar.
• Çiçek açma, meyve oluşumunu sağlar. Ayrıca yaprak dökülmesi olayını düzenler.
• Oksin bitkide güneş ışığı görmeyen yerlerde daha çok üretilir.
• Fazla ışıkta ise parçalanır. Bu nedenle bitkinin fazla ışık alan kısmı az büyüme gösterir.
• Böylece bitkide ışığa doğru yönelme görülür.

• Oksinler ilk olarak Hollendalı araştırmacı Wend tarafından yulaf filizlerinin uç kısımlarında bulunmuştur.
• Oksin üreten özel bölgeye koleoptil denir. Işığa yönelmeyi sağlar.
• Oksinin hangi koşullarda, nasıl etki gösterdiğini inceleyen deneyler ve sonuçları aşağıda özetlenmiştir.

A : Bir yönde ışık olan koleoptil ışığa doğru büyür.
B : Uç kısım kesildiğinde koleoptilde oksin salğılanmaz,yönelim olmaz.
C : Koleoptil ucu ışık geçirmeyen bir başlıkla örtülürse kıvrım yapamaz.
D : Koleoptil ucu ışık geçiren bir başlıkla örtülürse kıvrım yapar.
E : Koleoptilin kaidesi opak bir maddeyle kapatılırsa, kıvrım yapar

• Uç kısımları kesilen ve karanlıkta tutulan koleoptillerin sağ tarafına bir koleoptilin ucu yerleştirilirse koleoptil sola kıvrım yaparak büyür.
• Uç sol tarafa yerleştirilirse koleoptil sağa doğru kıvrılır.
• Uç kısmın altında bulunan koleoptil parçası, ucun altında bulunmayan kısımdan çok daha hızlı büyür. Bu da aksi yönde kıvrılmaya neden olur.

• Koleoptilin ucu ile sütun arasına jelatin tabaka yerleştirildiğinde (A), sentezlenen oksin jelatin tabakadan geçer ve aşağı doğru taşınır. Koleoptil asimetrik büyür ve ışığa yönelir. (B)

• Koleoptillerin uçları kesilerek agar bloklar üzerinde bekletildikten sonra (A), bloklardan biri bir sütunun üstüne konduğunda (B), sütun karanlıkta bile büyür.
• Agar blok, merkezin uzağına yerleştirildiğinde (C), koleoptil karanlıkta bile kıvrılır(D).

b. Sitokinin

• Oksinlerle bareber hücre bölünmesi ve farklılaşmasını sağlar. Özellikle tohumun çimlenmesini tomurcuk gelişimini sağlar. Yaprakların geç dökülmesinde etkilidirler.

c. Giberellin

• Gövde uzamasını, meyve büyümesini hızlandırır. Bitkiye fazla verilirse bitki boyu anormal uzar, engellenirse cüce bitki oluşur. Tohumun çimlenmesini uyarır. İlkbaharda fazla sagılanır.

2. Bitki Büyümesini Engelleyen Hormonlar

a. Absisik Asit (ABA)

• Bitkilerde stres hormonudur. Büyümeyi engeller. Fazla olması hücre bölünmesini durdurur. Kışın tomurcukların açmasını, tohumların zamanından önce çimlenmesini önler. İlkbaharda tohumların uykudan uyanarak çiçek açması absisik asitin azalmasıyla olur.

b. Etilen

• Gaz halinde bulunur. Sadece üretildiği bitkiyi değil, diğer bitkileri de etkiler.
• Üretimi doğrudan oksinle ilişkilidir. Oksin miktarı belirli bir seviyeyi aşarsa, etilen üretimi uyarılır ve oksinlerin etkisi bastırılmaya çalışılır.
• Etilenin, gelişimi engelleyici etkisi vardır.
• Meyve olgunlaşmasını sağlar.
• Mantar doku oluşumunu sağlar, su geçişini önler ve yaprakların kuruyarak dökülmesini sağlar.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Mideden salgılanan gastrin hormonu, mide özsuyu salgılanmasını uyarır.
• On iki parmak bağırsağından salgılanan sekretin hormonu pankreası uyarır, pankreas özsuyu salgılanmasını sağlar.
• İnce bağırsaktan salgılanan kolesistokinin hormonu, karaciğerin safra salgılamasını uyarır.
• Enterogastrin hormonu ise, mideyi uyarır hareketlerini yavaşlatır.

NOT: Plasenta geçici bir endokrin bez olarak faaliyet gösterir.
Östrojen ve progesteron salgılar. Gebeklikte embriyo gelişimini sağlar.

ÖRNEK: I. Östrojen
II. Prolaktin
III. Oksitosin
IV. Progesteron
Yukarıda verilen hormonlardan hangileri hipofiz bezinden salgılanan, dişilere özgü hormonlardandır?
A) I veII B)I veIII C)I ve IV D) II ve III E) III ve IV

ÇÖZÜM: Östrojen ovaryumdaki folikülden, progesteron korpus luteumdan salgılanır. Oksitosin ve prolaktin ise hipofiz bezinden salgılanan hormonlardır.
Yanıt D

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Tiroid bezinin altında, göğüs boşluğunda atkı biçiminde iki parçalı bezdir.
• Üç yaşına kadar büyür ancak bu yaştan sonra küçülmeye başlar. 25 yaşından sonra fonksiyonunu kaybeder yani körelir.
• Lenfoid bir organdır. Ancak antikor üretmez.
• Timüste bulunan hormon, buraya gelen lenfositlere antikor yapma özelliği kazandırır.
• Vücudun savunmasında görevlidir.

Epifiz Bezi

• Beyin yarım küreleri arasında, talamusun üst yüzeyinde bulunur. Melatonin hormonu salgılar.
• Bu hormon ergenliğe kadar çocuklarda eşey organlarının gelişmesini önler, erken erginleşmeyi önler.
• Eşeysel olgunluktan sonra, epifiz bezi körelir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Üreme hücreleri meydana getirmenin yanında, endokrin bez olarak da görev yaparlar.
• Eşey bezlerinden hormon salgılanmasını hipofiz hormonları uyarır.
• Erkek eşey hormonları androjenlerdir. Bunlar içinde en önemlisi testosterondur.
• Testislerde leyding hücrelerinden salgılanır.
• Hipofizden salgılanan LH, leydig hücrelerinin testosteron salgılamasını hızlandırır.
• Kanda testosteron artınca, LH salgısı azalır (Negatif feed back).
• Testostoron erkeklerde eşeysel olgunlaşmayı sağlar.
• Sakal çıkması, sesin kalınlaşmasında etkilidir.
• Hipofizden salgılanan FSH ise testisin seminifer tüplerine etki ederek sperm oluşumunu sağlar.

• Dişilerde yumurtalıklardan östrojen ve progesteron hormonları salgılanır.
• Hipofizden salgılanan FSH, östrojen hormonu salgılanmasını uyarır.
• Östrojen döl yatağının gelişmesini ve eşeysel olgunlaşmayı sağlar.
• Leğen kemiği genişlemesi, göğüslerin büyümesinde etkilidir.
• Ovulasyondan sonra korpus luteum (sarı cisim), LH’ ın etkisiyle progesteron hormonu salgılar.
• Progesteron döl yatağının gelişmesinde etkilidir. Ayrıca gebeliğin devamını sağlar.

• Progesteron ve östrojen rahim içinin gebeliğe hazırlanmasını, menstrüasyon döngüsünün düzenlenmesini sağlar.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• İki böbreğin üst kısmında bulunan bezlerdir. Kan damarları yönüyle oldukça zengindir.
• Böbreklerle doğrudan ilişkisi yoktur.
• Dış kısmına korteks (kabuk), iç kısmına medulla (öz bölgesi) denir.

• Böbrek üstü bezinin kabuk kısmı, hipofiz bezinden salgılanan ACTH hormonunun etkisiyle hormon salgılar.
• Böbrek üstü bezinin kabuk kısmından kortizon, kortizol kortikosteron ve aldosteron saglılanır.
• Bunlardan en önemlileri kortizol ve aldosterondur.

• Kortizol, proteinlerin karbonhidratlara dönüşümünü sağlar. Kan şekerini arttırır. Yağ ve proteinden karbonhidrat yapımı ve karaciğerde glikojen depolanmasını sağlar.
• Stres gibi durumların atlatılmasında rol oynar. Streste artar.
• Hücre için gerekli enerji kaynağının oluşumunu sağlar.
• Aldosteron; Na+ ve Cl– iyonlarının böbreklerden geri emilimini sağlar. Kandaki iyon dengesini düzenler. K+ atılmasını sağlar.
• Eksikliğinde, kanda Na+ ve Cl– iyonları azalır, K+ artar.
• Kan hacmi azalır, deri tunç rengini alır.
• Addison hastalığı oluşur. Fazla salgılanarısa kanda Na+ ve Cl– iyonları artar. İdrarla fazla K+ kaybına sebep olur.
• Kan hacmi ve kan basıncı artar.
• Böbrek üstü bezinin öz bölgesinden adrealin ve noradrenalin hormonları salgılanır.
• Adrenalin, sempatik sinirlerin faaliyetlerini hızlandırır.
• Heyecan, korku gibi durumunlarda kanda miktarı artar.
• Kalbin çalışmasını hızlandırır. Kan dolaşımı, kan basıncı, kandaki şeker miktarı artar. Metabolizmayı hızlandırır.
• Norandrenalin, kılcal damarların kasılmasını sağlar. Damarları daraltır. Kan basıncını yükseltir.

ÖRNEK: Aniden korkup hızla kaçmaya başlayan bir insanda, kas aktivitesinin artması için,
I. Böbrek üstü bezi korteksinin uyarılması
II. Adrenokortikotropik hormonun (ACTH un) salgılanmaya başlaması
III. Hipotalamusun uyarılması
IV. Hipofizin uyarılması
V. Epinefrinin (adrenalinin) salgılanmaya başlaması olayları hangi sıraya göre gerçekleşir?
A) I, II, IV, III, V B) II, III, IV, V, I C) III, IV, II, I, V D) IV, V, III, I, II E) V, I, II, IV, III
1993 ÖYS

ÇÖZÜM: Öncelikle hipotalamus uyarılır. Hipotalamus hipofiz bezini uyarır. Hipofiz bezinden ACTH salgılanır. Böbrek üstü bezinin korteksi uyarılır, kortizol salgılanır. Kan glikoz
miktarı artar. Hücrelere glikoz geçişi olur. Stresin etkisiyle adrenalin salgılanır.
Yanıt C

ÖRNEK: Böbreklerde geri emilimde,
I. Adrenalin
II. Aldesteron
III. Parathormon
IV. Vazopressin
hormonlarından hangileri etkilidir?
A) YalnızI B)YalnızII C)I ve II D) II ve III E) II, III ve IV

ÇÖZÜM: Vazopressin böbreklerden suyun geri emilimini sağlar. Parathormon böbreklerden Ca+ iyonlarının geri emilimini arttırır. Aldosteron Na+ ve Cl– iyonlarının geri emilimini
sağlar. Adrenalin ise solunumu ve dolaşımı hızlandırır.
Yanıt E

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Pankreas, karın boşluğunda, midenin alt kısmında yer alır.
• Karma bir bezdir.
• Kana insülin ve glukagon hormonu salgılar.
• Pankreasın hormon saglayan hücreleri, enzim salgılayan hücreleri arasında bir denizdeki adacıklar gibi görünür.
• Langerhans adacıkları adını alır. Langerhans adacıklarının a hücrelerinden glukagon, b hücrelerinden insülin salgılanır.

• İnsülin hormonu, kandaki şeker miktarı arttığı zaman salgılanır.
• Kandaki şeker miktarını azaltır.
• Kas ve karaciğerde glikojen depolanmasını sağlar.
• Az salgılandığında kanda glikoz miktarı artar.şeker hastalığı (Diabetes Mellitus) oluşur. şeker hastası bireylerin idrarında glikoza rastlanır.
• Glukagon hormonu, kandaki şeker miktarını arttırır. Karaçiğ erde glikojen yıkımını sağlar. İnsülin ve glukagon antogonist çalışır.

ÇÖZÜM:I. zaman aralığında kandaki glikoz miktarı normal düzeyin üzerine çıkmıştır. Glikozun fazlasının dokulara geçmesi sağlanmalıdır. Bu nedenle insülin salgısı artar. II.zaman aralığında da kandaki glikoz miktarı normal düzeyin altına düşmüştür. Karaciğerden glikoz alması için glukagon salgısının artması gerekir.
Yanıt E

• Tiroit bezi içine gömülmüş, ikisi altta, ikisi üstte olmak üzere mercimek tanesi büyüklüğünde dört tane kadardır.

• Parathormon salgılar. Parathormon kandaki kalsiyum ve fosfat miktarını düzenler.
• Kanda kalsiyum miktarını arttırır, fosfat miktarını azaltır.
• Kemiklerden kalsiyumun kana geçmesini sağlar.
• Böbreklerden kalsiyum geri emilimini hızlandırır.
• Bağırsak villuslarından kalsiyumun emilimini arttırır.
• Çok fazla salgılanırsa kemikler zayışar, kemik erimesi (raşitizm) oluşur.
• Fazla kalsiyum, böbreklerde fosfor iyonuyla birleşerek böbrek taşlarını oluşturur.
• Az saygılanırsa kemiklerde kalsiyum birikir. Kaslarda ağrılar kasılmalar ve kramplar görülür.
• Titremeler oluşur.
• Tetani hastalığı oluşur.
• Parathormon, kalsitonin hormonuyla antogonist yani zıt etkili çalışır.

ÖRNEK: İnsan vücudunda gerçekleşen bazı olaylar şunlardır:
I. Hipofizden büyüme hormonunun salgılanması
II. Paratiroit hormonunun salgılanması
III. Tiroit hormonunun salgılanması
IV. Glomerüler süzüntüden kalsiyum tuzlarının emilmesi
Normal ve ergin bir insanın kanındaki kalsiyum tuzları azaldığında, kemiklerin sertlik derecesinin ve kandaki kalsiyum tuzları miktarının dengelenmesi için bu olaylardan hangileri gerçekleşir?
A) I veII B)I veIII C)II ve III D) II ve IV E) III ve IV
1989 ÖYS

ÇÖZÜM: Büyüme hormonu kemiklere ve kaslara etki eder, bunların büyümesini sağlar. Parathormon kandaki kalsiyum azaldığında, kemiklerden kana kalsiyum geçişini sağlar,
böbreklerden kalsiyum atılımını engeller. Kalsitonin ise kanda kalsiyum miktarı arttığında, kemiklere kalsiyum geçişini sağlar.
Yanıt D

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Tiroit bezi, boynun ön bölgesinde, gırtlağın altında, soluk borusunun iki yanında iki loblu bir bezdir.

• Tiroid bezinden salgılanan iki hormon vardır. Bunlar tiroksin ve kalsitonindir.

a. Tiroksin

• İyotça zengin, protein yapıda bir hormondur.
• Hücrelerin metabolizmasını düzenler.
• Hücrelerin kullanacağı oksijen miktarını belirler.
• Metabolizmayı arttırır.
• Yetersizliğinde doku sıvısında tuz ve suyun artmasına, kandaki kolesterolün artmasına neden olur.
• Tiroid bezinden tiroksin salgılanması, hipofiz bezinin ön lobundan salgılanan TSH tarafından düzenlenir.

• Çocuklarda az salgılandığında “kretenizm” (ahmaklık) denilen ve zeka geriliğine neden olan hastalık oluşur.
• Erginlerde az salgılandığında “miksodem” denilen hastalık oluşur.
• Metabolizma yavaşlar, vücut ısısı düşer, iştahsızlık ve uyuşukluk görülür.
• Saçlar dökülür.
• İyot eksikliğinde, tiroksin azaldığında TSH fazla salgılanır böylece tiroid bezi çok çalışır ve hacmi büyür.
• Guatr hastalığı oluşur.

b. Kalsitonin

• Kandaki kalsiyumun kemiklere geçmesini sağlar.
• Kemiklerin sertleşmesini sağlar.
• İdrarla dışarı atılan kalsiyum miktarını azaltır.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Beynin tabanındaki hipotalamusa bağlıdır. Vücundan endokrin sistemi üzerinde önemli düzenleyici görevleri vardır.

Hipofiz,

• 
  Ön lop
• 
  Ara lop
• 
  Arka lop

olmak üzere üç lobtan meydana gelmiştir.

Ön lop hormonları

• Somatotropin (STH – Büyüme Hormonu)
• Tropin hormonları
• 
  Tiroid uyarıcı hormon (TSH – Tirotropin)
• 
  Adrenokortikotropik hormon (ACTH)
• 
  Gonadotropin hormonları
• Folikül uyarıcı hormon (FSH)
• Luteinleştirici hormon (LH – Lütein hormonu)
• Luteotropik hormon (LTH – prolaktin)
• Ara lop hormonları
• 
  Melanosit uyarıcı hormon (MSH)
• Arka lop hormonları
• 
  Oksitosin
• 
  Antidiüretik hormon (ADH – vasopressin)

a. Büyüme Hormonu (STH)

• Hedef organ bütün vücut hücreleridir. Büyüme ve hücre metabolizmasında etkilidir. Protein sentezini hızlandırır.
• Çocuklarda az salgılanırsa “nanizm” (cücelik), çok salgılanırsa “gigantizm” (devlik) hastalığına sebep olur.
• Büyüme çağından sonra çok salgılanırsa el, ayak, çene, kafatası vb. kemikler orantısız büyür ve “akromegali” denilen hastalık oluşur.

b. Tiroid Uyarıcı Hormon

Tiroid bezini uyarır, tiroksin hormonu salgılattırır.

c. Adrenokortikotropik Hormon (ACTH)

• Adrenal korteksi uyarır (Böbrek üstü bezinin kabuk kısmı).
• Kortizol, kortikosteron gibi hormon salgılattırır.

d. Folikül Uyarıcı Hormon (FSH)

• Dişilerde, yumurtalıklarda folikül oluşumu ve folikül içinde yumurta oluşumunu sağlar. Folikülden östrogen hormonu salgılanmasını uyarır.
• Erkeklerde, testis hücrelerini uyarır ve sperm oluşumunu sağlar.

e. Luteinleştirici Hormon (LH)

• Dişilerde, folikülün parçalanıp, yumurtanın serbest kalmasını (ovulasyon) sağlar.
• Ovulasyondan sonra oluşan korpus luteumdan (sarı cisim) progesteron hormonu salgılanmasını uyarır.
• Erkeklerde, testis hücrelerini uyararak testosteron hormonu salgılanmasını sağlar.

f. Luteotropik Hormon (LTH – prolaktin)

• Yalnızca dişilerde görülür. Doğumdan sonra süt salgılanmasını ve annelik duygusunu düzenler.

g. Melanosit Uyarıcı Hormon (MSH)

• Deriye renk veren melanin pigmentinin sentezini düzenler.

h. Oksitosin

• Doğum sırasında döl yatağı kaslarının kasılmasını sağlar. Doğum sancısını başlatır. Süt bezlerinden süt saglılanmasını sağlar.

i. Antidiüretik Hormon (ADH – Vazopressin)

• Böbreklerden suyun geri emilimini sağlar.
• Vücudun su dengesini düzenler.
• Böbrekten aşırı su atılmasına engel olur. Yetersizliğinde, çok fazlı su atılır. şekersiz şeker hastalığı (Diyabetes insipidus) oluşur.

[biyoloji_2_ygs_lys]

Ekzokrin Bez (Dış Salgı Bezi)

• Salgılarını bir kanal aracılığıyla vücut boşluğuna veya vücut dışına salgılayan bezlerdir.

Endokrin Bez (İç salgı Bezi)

• Salgılarını direkt kana veren bezlerdir. Endokrin bezlerin salgılarına hormon denir.

Karma Bez

• Hem endokrin hem de ekzokrin tipte salgı yapan bezlerdir.

 Hipotalamus

• Hipotalamus salgıladığı hormon benzeri uyarıcı kimyasal maddeleri (RF) hipofizin ön lobuna kan yoluyla gönderir ve hipofizin hormon salgısını denetler.

[biyoloji_2_ygs_lys]