Örnek:
(I) Sonbahar, kendisinden sonra gelecek kış mevsiminin gizli telaşını yaşatıyor doğaya. (II) Amasra’da bir Roma yapıtı olan Kuşkayası Yol Anıtı sarı bir örtüyle kaplanıyor.(III) Hasankeyf’teki Artukoğulları zamanından kalma cami, minaresindeki son leyleği yolcu ediyor. (IV) Kaçkarlarda yağmur fazla mesai yapmaya başlıyor. (V) Bolu Dağlarında, Istrancalarda gezinirken yerlerde ağaç gövdelerinin hüzünlü yüzlerini, acılı bakışlarını görüyoruz.

Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde insana özgü bir nitelik doğaya aktarılmamıştır?

A) I. B) II. C) III. D) IV. E) V.

Çözüm:
I. cümlede “Sonbahar”a, III. cümlede “cami”ye, IV. cümlede “yağmur”a, V. cümledeyse “ağaca” insana ait nitelikler aktarılarak bu varlıklar kişileştirilmiştir. II. cümlede böyle bir anlam olayı yoktur.
Yanıt B

Örnek:

Nedir Can kim anı sen nâzenin cânâne vermezler
Sana âşık olanlar yoluna cânâ ne vermezler

Bu dizelerde olduğu gibi, söylenişleri bir, anlamları ayrı iki sözü bir arada bulundurma sanatı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Cinas B) Hüsn-i Talil C) Teşhis D) Tevriye E) İntak

Çözüm:
Bu dizelerde “cânâne vermezler” sözüyle cinas sanatı yapılmıştır.
Yanıt A

Örnek:
(I) Güneş yavaş yavaş yükselirken antik kent aydınlanmaya başlıyor. (II) Güneşte birlikte, kentin geçmişindeki bilinmeyen yönlerin de ortaya çıkacağını sanıyor İnsan; ama bir süre sonra yanıldığını anlıyor. (III) Yüzyıllardır yalnızlığa alışmış, unutulmuş bu kentin geçmişini düşünüyor.(IV) Acaba bu tiyatro sahnesinde kaç oyun sergilendi, onda ne gibi sorunlar tartışıldı, ölümüne savaşlar nasıl yaşandı buralarda? (V) Bugün, bütün bunlardanhabersiz, tarih sahnesindeki rolünü tamamlamış ve mağrur bir sessizliğe gömülmüş bir kentle karşı karşıyayız.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde kişileştirme sanatı vardır?

A) I. ve II. B) I. ve IV. C) III. ve IV. D) III. ve V. E) IV. ve V.

Örnek:
III. cümlede “yalnızlığa alışmış, kent“, V. cümlede “Habersiz, tarih sahnesindeki rolünü tamamlamış ve mağrur bir sessizliğe gömülmüş bir kent” sözleriyle kişileştirme yapılmıştır. Dolayısıyla “Kent” sözcüğüne insan özelliği verilmiştir.
Yanıt D

Örnek:

Aşağıdaki dizelerin hangisinde bir söz sanatı yoktur?

A) Düşüncelerimde bir güzel
Bakışı ayva çürüğü
B) Tüm otların sarardığı zamanlar
Yere yüzü koyun uzanıyorum
C) Asılı salkımlardır çocuklar
Anaların uzun eteklerinde
D) Saçları uçuşuyor rüzgârda
Her telinde ayrı bir kalp çarpıyor
E) Acılarım acılarım benim
Çiçeğe durmuş badem ağacı

Çözüm:
A’da “bakış, ayva çürüğüne”; C’de “çocuklar, salkıma”; E’de “acılar, badem ağacına” benzetilmiştir. D’de ise “kalp” ile “sevgili” kastedilerek mecaz–ı mürsel yapılmıştır. B’de ise söz sanatı yoktur.
Yanıt B

Örnek:

Yalnız zaman olur bazı akşamlar
Bir kadın çehresi; yanarken camlar
Bir lâhza belirir hoş aynalarda

Bu dizelerde geçen, “yanarken camlar” sözünde, aşağıdaki açıklamalardan hangisine uygun bir söz sanatı vardır?

A) Bir durumu, gerçekte olduğundan daha üstün görme.
B) Bir sözü benzetme amacıyla başka bir söz yerine kullanma.
C) Birden çok anlamı bulunan bir sözcüğü uzak anlamıyla kullanma.
D) İnsanlara özgü bir niteliği cansız varlıklara aktarma.
E) Bir olguyu, gerçek nedeninin dışında hoşa giden bir nedene bağlama.

Çözüm:
Akşam kızıllığının camlara vurması, yangına benzetilmiş “yanarken camlar” sözü benzetme amacı ile “akşamleyin güneşin batmasıyla oluşan kızıllık” yerine kullanılmıştır. Bu sebeple cevap “B” seçeneğidir.
Yanıt B

Örnek:
Çocuğun birine sormuşlar:
— Ne olacaksın?
— Adam olacağım, demiş.

Çocuğun bu yanıtı, aşağıdakilerden hangisine örnek olabilir?

A) Benzetme
B) Kinaye
C) Tenesüp
D) Mecaz-ı Mürsel
E) Hüsn-i Talil

Verilen cevapta çocuk “adam olacağım” cümlesi ile hem büyüyeceğini hem de mecaz anlamda “büyük bir insan” olacağını anlatmıştır.Çocuğun cevabı hem gerçek hem de mecaz anlama geldiği için Kinaye sanatı kullanılmıştır.
Yanıt B

[edebiyat_lys]

Örnek:
Anadolu kelimesinin “Anadolu, hepimize hınç, şüphe ve emniyetsizlikle bakıyordu.” cümlesindeki kullanılışına benzer bir kullanım, aşağıdakilerden hangisinde vardır?

A) Ankara, bütün Orta Anadolu’ya bir iç kale vazifesini görmüştür.
B) Erzurum, Türkiye coğrafyasına 1890 metreden bakar.
C) O günlerde Konya’nın yaşadığını ve ne düşündüğünü bilmiyoruz
D) İstanbul’un asıl manzarasını, bir sivil mimari oluşturmuştur.
E) Bursa kadar muayyen bir devrin malı olan bir şehir bilmiyorum.

Çözüm:
C’de “Konya” sözcüğüyle, Konya’da yaşayanlar söylenmek istenmiştir. Soru bölümündeki “Anadolu” sözcüğüde aynı görevde kullanılmıştır. Dolayısıyla mecaz-ı mürsel (ad aktarması) yapılmıştır.
Yanıt C

Örnek:
Durgun bir akşamın erguvan örtüsünü
Yırtarken çekinerek gecenin kara eli,
Yorgun bir gölge, omzunda bir günün yükü
Sürüklüyor ufuklara ağır adımlarını.

Bu dizelerde kişileştirilen varlıklar aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

A) Yorgun omuz – sürüklenen ufuklar
B) Gecenin kara eli – yorgun bir gölge
C) Erguvan örtü – bir günün yükü
D) Durgun bir akşam – ağır adımlar
E) Akşamın örtüsü – omzun yükü

Çözüm:
Dörtlükte kişileştiren varlıklar “gölge” ve “gece” dir. Bu kavramlara insan özelliği verilerek teşhis sanatı yapılmıştır.
Yanıt B

Örnek:

Aşağıdaki dizelerin özellikle hangisinde bir abartma vardır?

A) Bir ah çeksem dağı taşı eritir
Gözüm yaşı değirmeni yürütür
B) Bu topraklar ecdadımın ocağı
Evim, köyüm hep bu yerin bucağı
C) Ne doğan güne hükmüm geçer
Ne halden anlayan bulunur
D) Derdim çoktur hangisine yanayım
Yine tazelendi yürek yarası
E) Yükseğinde büyük namlı karın var
Alçağında mor sümbüllü bağın var

Çözüm:
A’da, ah çekerek dağın, taşın erimesi; göz yaşının değirmeni yürütmesi mübalağalıdır. Bahsedilen olayların yaşanması imkansızdır.
Yanıt A

Örnek:
Aşağıdaki dizelerin hangisinde dört öğesi de bulunan bir teşbih vardır?

A) Her hatıra bir damla yaş oldukça gözümde
B) Gördüm deniz dedikleri bin başlı ejderi
C) Canlandı hayalimde o mazideki yazlar
D) Her gölge bir insan kadar inceydi, derindi
E) Ben böyle değildim, bu deniz böyle değildi

Çözüm:
D’de “Her gölge bir insan kadar inceydi derindi.”
Benzeyen: Gölge
Kendisine benzetilen: İnsan
Benzetme edatı: Kadar
Benzetme yönü: İnce, derin dolayısıyla teşbihin dört öğeside kullanılmıştır.
Yanıt D

Örnek:
Aşağıdaki dizelerin hangisinde karşıt kavramlar bir arada kullanılmıştır?

A) Hani o gül gülerek geldiği demler şimdi
B) Gönüldendir şikâyet kimseden feryadımız yoktur
C) Bâki kalan bu kubbede bir hoş seda imiş
D) Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz
E) Neler çeker bu gönül söylesem şikâyet olur

Çözüm:
D’deki “ağlamak–gülmek” sözcükleri karşıt kavramlardır.İki sözcükle tezat sanatı yapılmıştır.
Yanıt D

Örnek:

Aşağıdaki beyitlerin hangisinde “cinas” vardır?

A) Gönlümle oturdum da hüzünlendim o yerde
Sen nerdesin ey sevgili, yaz günleri nerde.
B) Kısmetindir gezdiren yer yer seni
Arşa çıksan akıbet yer yer seni
C) Akşam lekesiz, sâf, iyi bir yüz gibi akşam
Ta karşı bayırlarda tutuşmuş iki üç çam
D) Gözlerin mahmûr olurmuş her zaman
Pek yamansın, pek yamansın pek yaman
E) Görmeden mecnunların sahradaki cem’iyyetin
Sevdiğim meşk-i nigâh eylersin ahûlarla sen

Çözüm:
Söylenişleri aynı, anlamları farklı sözcüklerle yapılan sanata “cinas” denir. B’deki “yer yer seni” söz grubuyla cinas yapılmıştır. Her iki dizede anlamlar farklıdır.
Yanıt B

Örnek:
İlahi, kabul senden, ret senden; şifa senden dert senden… İlâhi iman verdin, daim eyle; ihsan verdin, kaim eyle.

Bu parçadaki altı çizili sözcükler aşağıdakilerden hangisine örnektir?

A) İmale B) Seci C) Aliterasyon D) Redif E) Cinas

Çözüm:
Nesir içinde yapılan uyağa, “seci” denir. Bu parçada altı çizili sözcüklerle seci oluşturulmuştur.
Yanıt B

Örnek:
(I) Toroslar Çukurova’nın bereketli topraklarını İç Anadolu’nun bozkırlarından ayırır. (II) Çukurova’yı at nalı biçiminde kuşatmış bir duvardır sanki. (III) Ovadan bakılınca çelikten dev bir testere ağzını andıran tepeler, yaz kış ışıl ışıldır. (IV) Toroslar öylesine sarp ve yüksektir ki kolay kolay geçilmez (V) Tren bile Toroslar’ı geçerken tünelin birinden çıkıp ötekine girer.

Yukarıdaki parçada numaralanmış cümlelerin hangilerinde benzetme yapılmıştır?

A) I. ve II. B) I. ve III. C) II. ve III. D) II. ve IV. E) IV. ve V.

Çözüm:
II. cümlede Toroslar, at nalı biçiminde duvara; III. cümlede tepeler, çelikten dev bir testere ağzına benzetilmiştir.
Yanıt C

[edebiyat_lys]

Tezat (Karşıtlık)

Zıt kavramları karşılayan sözcüklerin aynı beyit ya da mısrada kullanılmasıyla yapılan sanattır.

Neden böyle düşman görünürsünüz
Yıllar yılı dost bildiğim aynalar

Bu dizelerde dost ve düşman karşıt nitelikteki kavramlardır. Böylece tezat sanatı yapılmıştır.

• Ne siyah eylemiş bu nâsiyeyi
  Saçımı bembeyaz eden bahtım

Telmih (Hatırlatma)

Çoğu kimselerce bilinen bir olayın hatırlatılması sanatıdır.

Canan aramızda bir adındı
Şirin gibi hüsn ü ana ünvan

Bu dizelerde Ferhad ile fiirin hikayesindeki kahramanlardan güzelliğiyle meşhur fiirin’e işaret edilmektedir.

Mübalağa (Abartma)

Bir varlığı, olayı ya da duyguyu olduğundan fazla gösterme sanatıdır.

Üç şanlı harbin arşa asılmış silahları
Parladı yaşlı gözlere bayram sabahları

Bu dizelerde üç şanlı savaşın silahlarının arşa asılması mübağalıdır.

• Bir gün dolu dizgin boşanan atlarımızla
  Yerden yedi kat arşa kanatlandık o hızla

Aliterasyon

Bir mısra ya da söz içinde bir ahenk meydana getirecek şekilde aynı sesin veya hecenin tekrarlanmasına “aliterasyon” denir. Aliterasyon, bir söyleyiş sanatı olmayıp şiirde ahenk unsurudur.

Bülbül güle bir gül dedi gül gülmedi gitti
Bülbül güle gül bülbüle yâr olmadı gitti

Bu beyitte, aliterasyon “l, g” sesleriyle sağlanmıştır.

• Kargayı kuzgunu kovardı, kondurmazdı
• Destinde ey semâ-yı şita tûde tûdedir.

Seci

Düzyazıda cümle içinde veya sonunda yapılan uyaklardır. Seci, Divan edebiyatında kullanılmıştır. Yazıya güzellik vermek düşüncesi ile yapılır.

Sözlerim evsâfınıza münhasır / Gözlerim eltafınıza muntazır.

Bu cümlede “münhasır- muntazır” sözcükleriyle iç kafiye yani seci yapılmıştır.

• Bir elin nesi var, iki elin sesi var
• Keman gördükçe kaşların sanır,
  İnci gördükçe dişlerin sanır.

Tekrir (Yineleme)

Sözün etkisini güçlendirmek için bir sözcüğü ya da sözcük grubunu art arda tekrarlamaktır.

Ufkunda bir dakika görünmeksizin kara
Hür gökte, hür denizde uçar hür ufuklara

Bu dizelerde şairi etkileyen denizin sonsuzluğu ve hürriyet duygusudur. “Hür” sözcükleri tekrar edilerek tekrir sanatı yapılmıştır.

• Merhaba ey âl-i sultan merhaba
  Merhaba ey kân-ı irfan merhaba

Terdit (Beklenmezlik)

Sözü, okuyucu üzerinde bir sürpriz tesiri yapacak biçimde, beklenmedik bir sonuca bağlama sanatıdır. Sözün başında söylenen husus ile bitimindeki husus çatışırsa terdit sanatı meydana gelir.

Geldiler beklenen çiftler ormana
Duruyor iki genç ne hoş yan yana
Bir kurşun kadına, bir de çoban
Çınlasın yıllarca orman be Ali!

Görünce uzanmış yar kucağına
Boynunu dolamış zülfü bağına
Kurşunu kahpeye atacağına
Kendine çevirdin… Aman be Ali!

Birinci dörtlükte Ali’nin kadınla çobanı öldüreceğini beklerken şiirin İkinci dörtlüğünde Ali kendini öldürüyor. Böylece söz beklenmedik bir sonuca bağlanıyor.

İrsal-i Mesel

Yazılı ve sözlü anlatımlarda atasözü ve özdeyiş kullanma sanatıdır. Söz söylenen kişiyi ikna etme maksadıyla yapılır.

• Tok olanlar bilemez çektiğini aç kalanın
  Sırtı pek kimseye ahvâl-i şitâ yaz görünür
• Ahd-i vefâyı va’d-i tehî sanmasın ki dost
  Gözden ırağ olunca gönülden ırağ olur

Nida (Seslenme)

Kuvvetli duygu ve heyecanlar bu sanatla anlatılır. Şairin çok duygulanması ve heyecanlanması sonucu ortaya çıkar.

• Sen nerdesin ey sevgili, yaz günleri nerde!
• Ey aşk! O gönüller sana mal oldular artık

Örneklerde de görüldüğü gibi “ey” sözcüğüyle bir seslenme söz konusudur. Böylece nida sanatı yapılmıştır.

İcaz

Kısa ve özlü sözle çok şey anlatma sanatıdır. Atasözü ve özdeyişler en güzel icaz örnekleridir.

• Acizler için imkansız, korkaklar için müthiş görünen şeyler, kahramanlar için idealdir. (Atatürk)
• Yalnız taş duvar olmaz. (atasözü)

İstifhâm (Soru Sorma)

Şairin cevabını bildiği bir konuyu soru şeklinde söylemesine istifhâm sanatı denir.

• O mübarak gemiler hangi seferden geliyor?
• Kaçar mı mert olan bir can için meydan-ı gayretten?

AKİS (ÇAPRAZLAMA)

Bir düzenin tersinden okunuşu ile aynı manayı veren yeni bir dize oluşturmaktır. Bir zekâ ürünüdür. Güzel bir şekilde düzenlenirse sözün manası kuvvetlendirilmiş olur.

• Sende nazarı dâim / dâim nazarı sende
  Âlem yüzüne meftun / meftun yüzüne âlem
• Yemek için yaşamamalı / yaşamak için yemeli

LEB DE/MEZ (DUDAK DE/MEZ)

Söylenirken dudakların birbirine değdiği b,p,f,v,m gibi dudak ünsüzlerinin dizelerde kullanılmamasıdır.

• Ateşe yakar cihanı aşk ile nârın senin
  Âh ettin arsa dayandı âh ile zârın senin
  Nâs içinde destan oldun düştün dilden dillere
  Yar elinden serserisin ya hani ârın seni

[edebiyat_lys]

Mecaz-ı Mürsel (Ad Aktarması)

Bir sözcüğün benzetme amacı güdülmeden anlamca ilişkili olduğu başka bir sözcük yerine kullanılması sanatıdır. İstiarede, sözcükler benzetme ilgisiyle başka sözcüklerin yerine kullanıldıkları halde, mecaz-ı mürselde, benzetme ilgisi dışında başka ilgilerle (parça-bütün, iç-dış, nedensonuç vb.) başka sözcüklerin yerini tutarlar.

Kirpikleri süzgün o ihânet dolu gözler.
Rikkatle bakarken bile bir fırsatı gözler

Bu dizelerde kirpik ve gözler bir kadının yerini tutmuş ve böylece mecaz-ı mürsel yapılmıştır.

• Mangal, rüzgârdan yanmadı.
• Usta kalemler bugün toplanıyor.
• Siirt, o saatte uykudaydı.

Kinaye (Değinmece)

Bir sözcüğü hem gerçek hem mecaz anlamını düşündürecek biçimde kullanmaya kinaye denir. Söylenmek istenen mecaz anlamdır. Kinaye, daha çok deyimlerle yapılır.

Âhır ağardı tan yeri resi’s-i cibâlden
Serhadde yol göründü Acem tahtgâhına

Bu dizelerde “yol göründü” söz öbeği kinâyelidir. “Sefere çıkma zamanı, savaşa gitme vakti geldi.” biçiminde mecazi anlamda kullanılmıştır. Ama tan yerinin ağarmasıyla gerçekten çevredeki yollar görünür. Bu da gerçek anlamdır.

• Ben toprak oldum yoluna
  Sen aşurı gözetirsin
  fiu karşıma göğüs geren
  Taş bağırlı dağlar mısın

Taş bağırlı
1.Dağların taşlardan oluşması (gerçek anlam)
2. Acımasız, duygusuz (mecaz anlam)

Teşhis (Kişileştirme)

Cansız varlıklara ya da kavramlara insan kişiliği kazandırma sanatına teşhis; bu varlıkları insan gibi konuşturma sanatına da intak (konuşturma) denir. Bu iki sanat genellikle birlikte kullanılır. Her kişileştirmede konuşturma yoktur. Ancak her konuşturmada mutlaka kişileştirme vardır. Fabl ve masallarda bu sanatı görmek mümkündür.

Günümüzde bu söz sanatı temel alınarak yapılan bazı
çizgi filmler çocuklar tarafından büyük bir ilgi görmektedir.

Aşık Veysel’in “Çarık – Mes Konuşması” adlı şiiri bu sanata güzel bir örnektir.

Çarık

Aman kardeş çok üşürüm
Sen köşede ben dışarda
Senin ile kardeş idim
Sen köşede ben dışarda

Mes
Elinde yüzün çamur bu ne
Git ahırda kızınsene
Laf istemem uzun çene
Ben köşede sen dışarda

• Menekşeler külahını kaldırır
• Sahrâ-yı çaldıranda gaza vardır erteye
  Ey berk müjde ver feleğin mihrümahına

(Yarın çaldıran ovasında gaza vardır. Ey şimşek feleğin güneşine ve ayına müjde ver. Berk: şimsek)

Tariz (Dokundurma – İğneleme)

Söylenen sözün ya da kavramın gerçek ya da mecaz anlamı dışında büsbütün tersini söyleme sanatıdır. Bu söz sanatında birini küçük düşürmek, onunla alay etmek için sözü ters söyleme amacı vardır.

Bir gün, genç sairlerden biri Yahya Kemal’e kendi şiirlerini okuduktan sonra “hangilerini beğendiniz?” diye sorar.Yahya Kemal, “henüz okumadıklarınızı” der. Bu cevapta tariz vardır.

Şair Huzuri’nin “Ters Öğüt Destanı” güzel bir tariz örneğidir. Destanda söylenen sözlerin hep tersi kastedilmiştir:

Üç parmak noksan ölç ölçersen kile
Tatlı söz konuşma bir kimse ile
Dört kuruşa sekiz kuruş et hile
Hilekârlık hoş sanattır usanma

Tenasüp (Uygunluk)

Anlamca birbirine uygun, birbiriyle ilişkili sözcüklerin bir arada kullanılması sanatıdır. Zıt anlamlı sözcüklerin bir arada kullanılmasıyla tenasüp oluşmaz.

Her sabah başka bahar olsa da ben uslandım
Uğramam bahçelerin sentine gülden yandım

Bu dizelerde gül, bahçe, bahar sözcükleriyle tenasüp sanatı yapılmıştır.

• Pek taze penbe tenlere benzer bu taşları
  Yontarken eski Bergama heykeltıraşları

Tevriye (İki Anlamlılık)

Bir sözcüğün, aynı beyitte ya da aynı cümlede birden çok anlamı sezdirecek biçimde kullanılmasıdır. Başka bir deyişle, sesteş sözcüklerin bir kez söylenip her iki anlamıyla da kullanılmasına tevriye denir.

Gül gülse daim ağlasa bülbül aceb değül
Zirâ kimine ağla demişler kimine gül

Bu beyitte “gül” sözcüğü tevriyeli kullanılmıştır. “Gül” ün yakın anlamı tebessüm etmek uzak anlamı ise güzel kokulu bir çiçektir.

• Gül, yağını eller sürünür, çatlasa bülbül
  El fi 1. organ
  2. yabancı

Tecahûl-i Ârif (Bilmezlikten Gelme)

Bilinen bir olayı bilmiyormuş veya başka türlü biliyormuşgibi anlatma sanatıdır.

Kimdir bu miskin, ol ne resendir? dedim, dedi:
Zülfüm kemendi tutkunu canındürür senin

(Bu miskin kimdir, o ip nedir? dedim. Zülfümün kemendine tutulmuş senin canındır dedi.)

Bu beyitte şair, sevgilisinin saçlarına tutulmuş miskinin kendisi olduğunu sevgilisinden öğreniyor. Yine ipin de sevgilisinin saçları olduğunu biliyor ve onu da sevgilisinden öğreniyor. Aslında şair her iki durumda da bildiği bir durumu bilmezlikten geliyor. Böylece tecahül-i ârif sanatı yapılmıştır.

Hüsn-i Talil (Güzel Neden Yakıştırma)

Sebebi bilinen bir olayı, durumu gerçek sebebi dışında, daha güzel bir sebebe bağlama sanatıdır.

Saksında ruhumun bütün yası var
Derdimle soluyor açılan gonca

Bu dizelerde “gonca”nın solması doğal bir olay olduğu halde şair, bu olayı başka bir sebebe bağlıyor; gonca, yaşlı olduğu için solmuştur. Böylece hüsn-i talil sanatı yapılmıştır.

• Yeni bir ülkede yem vermek için atlarına
  Nice bin altı kapılmıştı fetih rüzgarına

Leff ü Neşr (Söz Simetrisi)

Birkaç şeyi söyledikten sonra onlarla ilgili başka şeyleri bir sıra gözeterek anlatma sanatıdır. Leff ü neşr, yazıda bir çeşit söz simetrisi sanatıdır.

Gönlümde ateştin, gözümde yaştın
Ne diye tutuştun, ne diye taştın

Birinci dizedeki “ateş” ve “yaş” sözcükleri, ikinci dizede ateşle ilgili olarak “tutuşmak”, yaşla ilgili olarak “taşmak” fiilleri geçmektedir. Böylece bu iki mısrada leff ü neşr sanatına başvurulmuştur.

[edebiyat_lys]

“Buz gibi soğuk ayran” söz grubunda, ayran soğukluk yönünden, kendisinden daha kuvvetli olan buza benzetilmiştir.

Bu örnekte de görüldüğü gibi benzetmede sözcükler temel anlamlarında kullanılır. Onun için benzetmeyi mecazla karıştırmamak gerekir.

Bir benzetmede dört öğe (unsur) bulunur:

“Durmuş saat gibiydi durup geçmeyen zaman” dizesinde:

1. Zaman: benzeyen (zayıf unsur)
2. Durmuş saat: kendisine benzetilen (kuvvetli unsur)
3. Gibiydi: benzetme edatı
4. Durup geçmeyen: benzetme yönüdür.

Benzetmedeki benzeyen ve kendisine benzetilen temel öğeler; benzetme edatı ve benzetme yönü yardımcı öğelerdir. Teşbihin yalnız iki unsuruyla yani benzeyen ve kendisine benzetilen unsurlarıyla yapılan benzetmelere teşbih-i beliğ (güzel benzetme) denir.

“Ceylan gibi ürkek çocuk” tam bir benzetmedir.

“Ceylan çocuk” teşbihin iki unsuruyla yani benzeyen ve kendisine benzetilen unsurlarıyla yapıldığı için teşbih-i beliğ örneğidir.

Örnek:
Aylin melektir.
Arslan asker
Kömür gözlü

İstiare (Eğretileme)

Teşbihin temel öğeleriyle (benzeyen, kendisine benzetilen) yapılan söz sanatıdır. Ancak bu söz sanatı yapılırken benzetmenin bir unsuru kullanılır.

İstiare Çeşitleri Şunlardır:

1) Açık İstiare

Benzetmenin temel öğelerinden yalnızca kendisine benzetilen (kuvvetli) kullanılarak yapılan istiaredir.

Macera başlamak üzereymiş o gün
Sürecekmiş bu ateş yıllarca

Bu dizelerde aşk, “ateşe” benzetilmiştir. Ancak zayıf olan öğe, yani aşk söylenmemiştir. Kuvvetli olan (kendisine benzetilen) öğe, yani ateş söylenmiştir. İkinci dizeyi şu şekilde yeniden oluşturalım:

• Şakaklarıma kar mı yağdı ne var
  (Ak saç -> kar)
• Kurban olam, kurban olam
  Beşikte yatan kuzuya
  (kuzu -> çocuk, bebek)

2. Kapalı İstiare
[ad1]
Teşbihin temel öğelerinden yalnızca benzeyen kullanılarak yapılan istiarelerdir. Kendisine benzetilen söylenmez.

Can kafeste durmaz uçar
Dünya bir han konan göçer

Bu beyitte “can” bir kuşa benzetilmiştir; fakat kuş söylenmemiştir. Yani, benzeyen söylenmiş; kendisine benzetilen söylenmemiştir.

Can, kuşa benzetilirken, beden de kafese benzetilmiştir. Ancak beden (benzetilen – zayıf) söylenmemiştir. Kafes sözcüğüyle de açık istiare yapılmıştır.

• Kandilli yüzerken uykularda
  Mehtâbı sürükledik sularda (mehtap -> örtü)

Uyarı:Benzetmenin iki temel unsurundan yalnızca birisiyle, bir
benzerlik yerine daha çok benzerlik kurularak yapılan istiarelere “temsili istiare” denir.
[ad2]
Bir gemle bağlanan yağız at şaha kalkıyor

Gittikçe yükselen başı Allah’a kalkıyor

Bu dizelerde “at” Türk milletini sembolize etmektedir. Türk milleti şahlanmış bir ata benzetilmiş, bu benzerliğin çeşitli yönleri üzerinde durularak temsili istiare yapılmıştır.

[edebiyat_lys]