3. Anonim Halk Edebiyatı
Anonim Halk edebiyatı, sanatçısı bilinmeyen toplumun ortak malı olan sözlü ürünlerden oluşur.Kimin söylediği belli olmayan mani, türkü,destan, bilmece, halk hikayeleri, orta oyunu, masal ve atasözü bu edebiyatın ürünleridir. (Bakınız Türk edebiyatında nazım tür ve şekilleri)

Anonim halk edebiyatı nesir türleri şunlardır:

Halk Hikâyeleri
Hikâyeci aşıklar tarafından halkın önünde söylenir. Nazım ve nesir karışıktır. Bu tür hikâyelerde olağanüstü öge, kişi ve olaylar bulunur. Manzum kısımları saz eşilğinde söylenir; ancak nesir bölümü taklitlere dayanır. Genellikle aşk ve kahramanlık konuları işlenir. Kerem ile Aslı, Köroğlu, Aşık Garip, Arzu ile Kamber halk hikâyelerimizdendir.

Efsane
Tarihsel olaylarla örülmüş, olağanüstü olaylar ve kişiler bulunan halk masallarıdır. İnsanımızın acıları ve özlemleri, dilden dolaşarak efsanelerde anlatılmıştır.

Masal
Olağanüstü kahraman ve olaylara yer veren öykülerdir.Masallarda yer ve zaman belli değildir. Kahramanlar insan üstü özellikler gösterir. İyiler hep iyi, kötüler hep kötüdür.Tekerleme ile başlar. Genellikle her masalın sonunda dilek ve dua bölümü vardır. Masallarda öğrenilen geçmiş zaman kipi sıkça kullanılır.

Karagöz
Geleneksel Türk oyunlarından gölge oyunudur. Bu oyun, deriden kesilen ve tasvir adı verilen birtakım şekillerin
(insan, hayvan, bitki, eşya vb.) arkadan ışıklandırılmış beyaz bir perde üzerine yansıtılması temeline dayanır.Şeyh Küşteri adında bir sanatçı, Karagöz oyununu Anadolu’da ilk kez oynatmıştır.Oyunda yer alan Karagöz; temiz ruhlu, olayların gülünç yanlarını büyük bir ustalıkla yakalayan zeki fakat eğitim görmemiş insanları temsil eder. Hacivat ise okumuş, medrese eğitimi almış, bilgisini göstermekten hoşlanan insanların temsilcisidir.

Orta Oyunu
Bir meydanda;seyici ile çevrelenmiş olarak orta yerde oynandığı için orta oyununa bu ad verilmiştir.Dekor olarak yeni dünya denilen bir paravan ile dükkan denilen bir kaç iskemle kullanılır.Oyunun oynandığı alana ise palanga denir. Orta oyunun en önemli iki kişisi Pişekâr ve Kavukludur. Pişekar,Karagöz oyunundaki Hacivat’ın karşılığı; Kavukluda Karagöz’ün karşılığıdır.

Meddah
Taklitler yaparak, hoş öyküler anlatarak halkı eğlendiren sanatçı anlamına gelmektedir.Ancak bu sözcük, daha sonraları bu sanatın adı durumuna da gelmiştir.Meddah, halk önünde mendil ve baston aracılığıyla tipleri canlandırarak öyküler anlatır.Her öykünün sonunda kıssadan hisse çıkartarak dinleyicilerine öğütler verir.XX. yüzyılın başında yetişmiş meddahlardan Sururî, bu sanatın ünlü isimlerinden biridir.

ÖRNEK:
Yüzyıllar boyunca Tekke şiirinin önderi sayılmış,şiirleriyle kafalara ve gönüllere Türkçe ile seslenmiştir. Tasavvuf akımını, taşkın ve gür lirizmi ile halka yansıtmıştır. Aruzla da şiirler yazmakla birlikte, genellikle heceyi kullanmıştır. Bu şiirlerde kullanılan ana tema; Tanrı, aşk ve insan sevgisidir.
Yukarıda özellikleri belirtilen şair kimdir?
A) Yunus Emre
B) Yusuf Has Hacip
C) Mevlana
D) Sultan Velet
E) Hacı Bayram Veli
1987 ÖYS
ÇÖZÜM:
Tasavvuf edebiyatının en tanınmış şairi Yunus Emre’dir. Şiirlerindeki tema; Allah ve insan sevgisidir.Yanıt A
ÖRNEK:
Onu Halk şairi saymak bir bakıma yanlıştır. Ama o halka halkın diliyle seslenerek halkın şairi olabilmiştir. Zaten
başarısının sırlarından biride budur. Hece ile söylediği şiirlerinden başka, bir divan oluşturacak kadar aruzla yazılmış şiirleri de vardır. Yaşamı üzerine kesin bilgiler yoktur.Risaletün Nushiye adlı mesnevinin yazılış tarihinden
yola çıkılarak XIII. yy.da yaşadığı konusunda birleşilmiştir.
Bu parçada söz edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?
A) Pirsultan Abdal
B) Haci Bayrami Veli
C) Yunus Emre
D) Mevlana
E) Kaygusuz Abdal
1996 ÖYS
ÇÖZÜM:
Özellikleri verilen sanatçı Yunus Emre’dir.Yanıt C
ÖRNEK:
14.yüzyılın ikinci yarısı ile 15.yüzyılın ilk yarısında yaşamış,Yunus Emre çığrında şiirler söylemiş tekke ve tasavvuf şairidir.Şiirlerinin çoğunda aruzu, bazılarında ise hece ölçüsünü kullanmıştır.Nazım şekli olarak gazel,mesnevi, kaside, koşma, nefes gibi şekilleri kullanmıştır.O aynı zamanda şethiyeleriyle de tanınmıştır. “Gülistan, Budalanâme, Dilgüşa“ gibi eserleri vardır.
Yukarıdaki parçada tanıtılan sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kaygusuz Abdal
B) Pir Sultan Abdal
C) Ahmet Yesevi
D) Karacaoğlan
E) Dertli
ÇÖZÜM:
Parçada tanıtılan tasavvuf şairi Kaygusuz Abdal’dır. “Gülistan” manzum; “Budalanâme” mensur; “Dilgüşa” ise Kaygusuz Abdal’ın hem manzum hem de mensur eserleridir. Yanıt A
ÖRNEK:
………. 19. yüzyıl halk şairlerindendir.Erzurum’da doğmuştur.Elinde sazıyla Anadolu’nun pek çok yerini gezmiştir.1840′  lar da Tokat’ın Niksar ilçesine yerleşmiş, burada vefat etmiştir.Saz şairleri içinde divan şiirini en iyi bilenlerden biridir.Aruz ölçüsüyle gazel,murabba, muhammes yazmıştır.Hece ile yazdığı dini–tasavvufi şiirleri de vardır.Aruzla yazdığı şiirlerinde Fuzuli, Baki ve Nedim’in tesirleri açıkça görülür. O, aynı zamanda aşık tarzında yazdığı koşma ve semaileriyle de tanınmıştır.
Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
A) Karacaoğlan
B) Erzurumlu Emrah
C) Dadaloğlu
D) Gevheri
E) Karacaoğlan
ÇÖZÜM:
Parçada bize ipucu veren yerler sanatçının Erzurum doğumlu olması, Divan şiirini iyi bilmesidir. O halde A, C, D, E’de verilen sanatçılar parçadaki boşluğa getirilemez.Yanıt B
ÖRNEK:
Aşık, Türk Halk edebiyatında XV. yy. başlarından bu yana beliren bir sanatçı tipidir. Bir yönüyle eski destan (epope) geleneğini sürdüren; ama başka bir yönüyle, adının belirttiği gibi sevda şiirleri söyleyen bir sanatçıdır.Günümüzde, yukarıdaki parçada belirtilen sanatçı tipinin bütün özelliklerini taşıyan kişilere rastlanmamaktadır.
Bunun nedeni aşağıdakilerin hangisi olabilir?
A) Aşıklığın güç bir uğraş olması
B) Günümüz insanının şiire önem vermemesi
C) Aydın sanatçıların, aşıkların görevini üstlenmiş olması
D) Aşıkların işlediği konuların halkı ilgilendirmemesi
E) Toplumsal yaşamın büyük ölçüde değişmesi
1981 ÖYS
ÇÖZÜM:
Toplumsal yaşamın büyük ölçüde değişmesiyle aşıklık geleneği unutulmaya yüz tutmuştur.Yanıt E
ÖRNEK:
Aşağıdaki özelliklerden hangisi Aşık edebiyatı için söylenemez?
A) Hece ölçüsünü kullanmışlardır.
B) Aruz ölçüsünü kullananlar da vardır.
C) Konular genellikle gerçek yaşamdan alınmıştır.
D) fiiirler cönk denen kitaplarda toplanmıştır.
E) Türkü, mani gibi nazım biçimleri kullanılmıştır.
ÇÖZÜM:
A, B, C ve D seçenekleri Aşık edebiyatı sanatçıları özelliklerindendir.Fakat türkü, mani, nazım biçimleri, anonim halk edebiyatında kullanılır.Yanıt E
ÖRNEK:
Halk şiirimizin güçlü, bir şairdir. Kendini yedi yaşından itibaren saza, söze, şiire, türküye vererek dış dünyasının karanlığını, gönül dünyası ile aydınlatmıştır. Gönül gözüyle yazdığı şiirlerinde birlik, beraberlik, yurt sevgisi, güzellik, gurbet, ayrılık duygularını dile getirmiştir.
Yukarıdaki parçada tanıtılan şair aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yunus Emre
B) Pir Sultan Abdal
C) Karacaoğlan
D) Aşık Veysel
E) Dadaloğlu
1991 ÖYS
ÇÖZÜM:
Parçada “dış dünyasının karanlığını gönül dünyasıyla aydınlatmış, gönül gözüyle yazdığı şiirler…” gibi ifadeler bize küçük yaşta gözlerini kaybeden Aşık Veysel’i hatırlatmaktadır.Yanıt D

[edebiyat_lys]

Özellikleri

*Konular halkın günlük yaşamından alınmıştır. Genellikle sevgi, tabiat, ölüm acısı, yergi, toplumsal olaylar üzerinde durulmuştur.

*Dil, halk arasında kullanılan konuşma dilidir. Ancak 18. yüzyıldan sonra Divan şiirinin etkisiyle Arapça,Farsça sözcükler de kullanılmıştır.

*Nazım birimi, dörtlüktür; kullanılan ölçü ise; hece ölçüsüdür.Ancak tasavvuf sanatçılarından bazıları aruzla da yazmıştır.

*Şiir, musikiden ayrılmamıştır. fiiir, aşık denilen saz şairleri tarafından bağlama adı verilen bir sazla söylenir.

*Kendine özgü nazım şekilleri vardır: mani, koşma, türkü vb.

*Kalıplaşmış mazmunlar kullanılır. (Diş için inci, kalem için kaş gibi.)

*Ozanlar genellikle okumamış (ümmü) kimselerdir.Ancak kalem ehli yani okuma – yazma bilen şairler de vardır.

*Konularına göre ad alan birçok şiir türü vardır: Koçaklama, güzelleme, ağıt, taşlama, ilahi, nefes vb.

*Yarım uyak ve cinas kullanılmıştır.

*Düzyazı ürünleri çok azdır; halk hikâyeleri, ortaoyunu, karagöz bunlar arasındadır.

*Sanatçı yaşadığını dile getirdiği için bu edebiyat çoğunlukla somut ve realist bir özellik gösterir.

*Halk şairlerinin şiirlerinin toplandığı deftere “cönk” adı verilir.

Halk edebiyatı, oluşumu ve konuları bakımından üç bölümde incelenir:
1. Aşık Tarzı Halk Edebiyatı (Din Dışı Halk Edebiyatı)
Din dışı konuları işleyen ve aşık denen saz şairleri tarafından oluşturulmuş bir edebiyattır. Türklerin İslamiyet kabul etmesiyle birlikte Halk şiirinde ozanın yerini aşık; kopuzun yerini saz almıştır. Aşıklar ellerinde sazı ile diyar diyar dolaşan ve irticâlen (hazırlıksız) şiir söyleyen sanatçılardır. Aşıkların bir kısmı okur – yazar değildir. Aşıklar, yetiştikleri kaynaklara göre köylü, şehirli, yeniçeri, göçebe gibi gruplara ayrılır. Toplumsal sorunların yanı sıra bireysel konulara da şiirlerde yer verilmiştir.Şairler, şiirlerinin son dörtlüğünde mahlas (takma ad) kullanmıştır.

Aşık Edebiyatının önemli temsilcileri
Köroğlu (16.yy.)
Yiğitce ve coşkun seslenişle söylediği koçaklamalarla tanınır. Hayatı hakkında pek fazla bilgi olmadığından hakkında anlatılanlar efsanevi bir özellik gösterir. Bolu Beyi’ne karşı mücadele eden halk kahramanı Köroğlu ile saz şairi Köroğlu’nun aynı kişiler olup olmadığı da bilinmemektedir.Koçaklamalarında sade bir dil kullanmıştır. Aşk ve tabiat
şiirleri de vardır.

Karacaoğlan (17.yüzyıl)
Toroslar’da yaşayan göçebe Türkmen aşiretine mensup olduğu, Anadolu’nun çoğu yerini dolaştığı söylenmektedir.Hayata bağlı, tabiatı seven bir kişiliğe sahiptir. Lirik, bir şair olan Karacaoğlan halk dilini ustalıkla kullanmıştır. Koşma, semai ve varsağı nazım şekilleriyle yazmıştır. fiiirlerinde çoğunlukla hoşlandığı kömür gözlü, sunaya benzeyen güzelleri, onların verdiği sevinci; bazen de ayrılıktan doğan üzüntüyü dile getirir. Gençlik döneminde yazdığı şiirlerde çapkın ve uçarı bir söyleyiş görülür.Yaşlılık döneminde ise bir halk bilgesi gibi ölümden ve dünyanın geçiciliğinden söz eder.

Aşık Ömer (17 yy.)
Aşık edebiyatı sanatçısı olmakla birlikte Divan edebiyatında etkilendi. fiiirler Aşık Ömer Divannı da toplandı. Asıl ününü heceyle yazdığı şiirlerde yakalanmıştır.Geniş halk kıtalarına seslendi.Kendisinden sonu gelen çok şiir etkiledi.
[ad1]
Gevheri (17.yy.)
Halk şiirinin yanı sıra Divan tarzı şiir anlayışıyla da eserler vermiştir. Osmanlı’nın pek çok yanını yazdı. Aruz vezniyle şiirler yazdığı gibi, Divan şiirinin kelime ve mazmunlarını da kullanmıştır. Fakat hece ölçüsündeki kadar başarılı değildir. Müzikle ilgilendi. Bazı şiirleri bestelendi.”Gevheri Makamı” adında kendi adıyla bilinen bir de makamı vardır.

Aşık Ömer (17 yy.)
Aşık edebiyatı sanatçısı olmakla birlikte divan edebiyatından etkilendi. fiiirlerini Aşık Ömer Divanı’nda topladı.Asıl ününü hece ile yazdığı şiirlerle yakalamıştır. Geniş halk kitlelerine seslendi, kendisinden sonra gelen birçok şairi etkiledi.

Dadaloğlu (19.yy.)
Güney Anadolu’nun Toroslarında yaşayan göçebe Türkmenlerin Avşar boyundandır. “Fırka–i İslahiye”nin, Türkmenleri mecburi iskana zorlaması karşısında ayaklananlarla birlik olmuştur.fiiirlerinden anlaşıldığına göre Çukurova,Toroslar, Güney ve Orta Anadolu’yu dolaşmıştır.Divan kültüründen uzak, halk kültürünün ve halk edebiyatının özelliklerini taşıyan şiirler söylemiştir.Şiirlerinde sade bir dil kullanmıştır.Şiirleri derlenerek bir kitap halinde yayınlanmıştır.

Kayıkçı Kul Mustafa (17.yy.)
17. yüzyıl halk şiirinin asker ozanlarından biridir. Çeşitli yerleri dolaşan bir Yeniçeri ozanıdır. V. Murat’ın Bağdat kuşatmasında,Genç Osman birlik komutanıdır. Savaş esnasında Genç Osman kaleden atılan oklarla yaranır, Dicle’ye düşer ve boğularak ölür.Sanatçı bunun üzerine “Genç Osman Destanını kaleme alır.Şiirlerinde yalın bir dil kullanmıştır. Kendisinden sonra gelen ozanları da etkilemiştir.Destanları, koşmaları, türküleri vardır.

Erzurumlu Emrah (19. yy.)
19.yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamış bir hak şairidir.Medrese eğitimi aldığı için divan şiirine yönelmiş,aşık geleneğine de bağlı kaldığı koşmalarında ustaca bir söyleyişe ulaşmıştır. Daha çok Halk edebiyatında benimsenmiştir.Erzurumlu Emrah tasavvufa da yönelmiştir.Tasavvuf şiirleri belli bir değer düzeyinin üstünde değildir. Aşk, gurbet şiirleri söylemiştir.

Seyrani (19 yy.)
Kayserinin Develi ilçesinde doğmuştur. İlkin babasından ders aldı, olgun bir aşık oldu. Daha sonra İstanbul’a geldi. Aşıkların toplandığı semai kahvelerinde düzenlenen atışmalara katıldı. Seyrani taşlama türünde edebiyatımızın önde gelen sanatçılarındandır.Fuzuli, Aşık Ömer, Karacaoğlan’dan etkilenmiştir.
[m2]
Bayburtlu Zihni (1799–1859)
Türk–Rus savaşındaki bütün acıları yaşar. İşgalden sonra Bayburt’tan ayrılır, işgal bitince tekrar yurduna döner.
“Divan ve Sergüzeştname” adlı eserleri vardır. Daha çok divan şairi olmak istemiştir; ancak onun adını, hece ile söylediği koşmaları ve destanları yaşatmaktadır. Hiciv dalında usta bir şairdir. Bu tür eserlerinde yer yer kaba bir dile başvurur.

Dertli (1772–1845)
Geçimini aşık kahvelerinde saz çalıp şiir söyleyerek sağlamıştır. Önce Halveti tarikatına girdiği daha sonra Bektaşiliğe yöneldiği söylenir.Hem aruz hem de hece ölçüsünü kullanmıştır. Divanı vardır. Tekke ve Divan edebiyatını çok iyi bilmektedir. Ancak asıl ürünü, hece ölçüsüyle yazdığı şiirlerinde göstermiştir.

Aşık Veysel (20.yüzyıl)
Cumhuriyet dönemi saz şairlerimizin en tanınmışıdır. Çocukluğunda geçirdiği çiçek hastalığı yüzünden gözlerinin
birini kaybetmiştir.Henüz üzüntüsü geçmemişken bir kaza sonucunda öbür gözünü de kaybeder. Çiftçilikle uğraşan şair, babasının dostları tarafından söylenen ezgiler ilgisini çekince sazla türküler söylemeye başlar.Şiirlerinde toprak sevgisine, insana, dostluğa önem vermiş; aşk, ayrılık, ıstırap ve yalnızlık temalarını işlemiştir.Şiirlerinin çoğunu bestelemiştir.Yunus Emre gibi, kini ve kavgayı bir yana bırakmayı öğütlemiştir. Karacaoğlan tarzı şiirler oluşturmuştur. Aşık Veysel’in Türk edebiyatında tanınmasını sağlayan Ahmet Kutsi Tecer olmuştur. “Sazımdan Sesler, Dostlar Beni Hatırlasın, Deyişler” şiir kitaplarıdır.
UYARI:
Erzurumlu Yaşar Reyhani, fieref Taşlıova Karslı Murat Çobanoğlu Cumhuriyet döneminde halk edebiyatı geleneğini sürdürmüş şairlerdir.

[edebiyat_lys]