Bazı sıralı, bağlı cümlelerde ek fiilin (idi, imiş, ise) ya da ek-fiil eklerinin (di, miş, se) bulunmaması anlam karışıklığı na sebep olur.
Düşünceleri sağlam ama konuşması mantıklı değildi. (sağlam idi)

Örnek: Ek ve Eylem Eksikliği
Bazı sıralı, bağlı cümlelerde ek fiilin (idi, imiş, ise) ya da ek-fiil eklerinin (di, miş, se) bulunmaması anlam karışıklığı na sebep olur.
Düşünceleri sağlam ama konuşması mantıklı değildi. (sağlam idi)

Çözüm:“Değildi” yükleminin ortak kullanılması anlatım bozukluğuna yer açmış. “Kısa” sözcüğüne “-idi” getirilerek anlatım bozukluğu giderilebilir.
Yanıt A

Yardımcı Eylem Eksikliği

Uzun cümlelerde, kullanılan yardımcı fiiller (etmek, olmak) bazen yetersiz gelebilir. Bu durumda cümleye bir yardımcı fiil eklemek gerekir.
Ağır yemekleri sağlıklı ve yaşlı olmayan kişiler yememelidir. (sağlıklı olan)

Not: Yardımcı fiiller çoğunlukla fiilimsi eklerini de aldıkları için bu anlatım bozukluğu fiilimsi eksikliği olarak da değerlendirilebilir.

Yardımcı Eylem Fazlalığı

Tek sözcükle anlatılabilecek ifadeler için gereksiz yere yardımcı fiiller kullanılması da anlatımı bozar. Yine bu sözcükler genellikle fiilimsilerden seçildikleri için buna, gereksiz fiilimsi kullanımı da denebilmektedir.
İş için başvuruda bulunmuş olanlar sınava alındılar. (başvuranlar)
Geçen hafta ülkemize gelmiş olan ünlü sanatçı onuruna bir yemek verildi. (gelen)

Ek ve Yapı Yanlışları

Cümlelerde herhangi bir ekin eksik, fazla ya da yanlış olması bu tip anlatım bozukluklarını oluşturur.

a. Ek eksikliği

Sanatçı, toplumdaki görevi ve düşüncesi her şeyin üstünde tutmakla gerçekleştirebilir. (düşüncesini)

b. Ek fazlalığı

Toplantıda birçok insanlar vardı.
Başarılı olmasının nedeni planlı olmasındandır.

c. Yanlış ek kullanımı

İş hayatında güvenirlik çok önemlidir. (güvenilirlik)
Binanın bir an önce yıktırılması gerekiyordu. (yıkılması)

Eylem Yanlışları

Cümlelerde bulunan fiilimsilerin yanlış fiilimsi ekleri alması cümledeki akıcılığı bozar.
“Bu olaydan sonra ona karşı nasıl davranmasını öğrendi sanırım.” cümlesindeki “davranması” fiilimsisi yanlış kullanılmıştır. Doğrusu “davranacağını” şeklinde olmalıdır.

[turkce_ygs_lys]

Sıralı, bağlı ya da birleşik cümlelerde yer alan fiil ve fiilimsiler arasında etkenlik-edilgenlik açısından bir uyum olmalıdır. Aksi halde çatı uyumsuzluğu ortaya çıkar.
Birden kapı açılıp içeri girdi.
(Birden kapıyı açıp içeri girdi)
Bu konuyu çok soru çözülerek öğrenirsin.
(Bu konuyu çok soru çözerek öğrenirsin.)

Realizmin etkisiyle yaşama bağlı kalmış, gözleme önem verilmiştir.
(Realizmin etkisiyle yaşama bağlı kalınmış, gözleme önem verilmiştir.)
Haftaya kadar bu işleri bitirip komisyona sunulacak.
(Haftaya kadar bu işler bitirilip komisyona sunulacak)
(Haftaya kadar bu işleri bitirip komisyona sunacak.)

[turkce_ygs_lys]

Cümlede özne ile yüklem arasında bulunması gereken tekillik-çoğulluk, kişi ve olumluluk – olumsuzluk uyumu ortadan kalkınca anlatım bozulur.
Aşağıda özne-yüklem uyumu ile ilgili kurallar tekrar edilmiş ve bu uyum kuralına aykırı olan örnekler sıralanmıştır:
Tekillik ve Çoğulluk Açısından Uyumsuzluk
Akşam Cengiz seni sordular. (yanlış)
Özne insansa ve tekilse yüklem tekil olur.
Sıcaklar aniden bastırdılar.
Okullar tatil edildiler.
Ellerim tutmaz oldular.
Kelimelerin uçuyorlar.
Günler su gibi akıyorlar.
İnsan dışı varlıklar (cansız varlıklar, bitkiler, hayvanlar,organ adları,) ve soyut kavramlar (zaman ve eylem adları) tekil veya çoğul özne olduklarında yüklem tekil olur.
Bu yüzden yukarıdaki örnekler yanlıştır.
Herkes burada olacaklar.
Kimse dışarıya çıkmasınlar. (yanlış)
Belgisiz zamir özne olursa yüklem tekil olur.
On kişi içeriye daldılar.
Yüzlerce asker öne atıldılar. (yanlış)
Özne sayılı verilirse yüklem de tekil olur.

Kişi Bakımından Uyum Kuralları

Birden fazla kişi zamirinin bulunduğu cümleler belli kurallar çerçevesinde bu şahısların hepsini kapsayacak bir kişiye göre çekimlenir. Aksi takdirde bu da anlatım bozukluğudur.
Arzu ve ben iyi anlaşır.(anlaşırız)
Oraya sen, ben ve o gidecek.(gideceğiz)
Cümlede ben veya biz varsa, yüklem biz’e göre çekimlenir.
Bu işi sen ve Murat yapacak. (sınız)
Onlar ve sen niye anlaşamıyorlar. (sunuz)
Cümlede “ben, biz” yoksa; “sen, siz” varsa “siz”e göre çekimlenir.
[ad1]
Örnek: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kendi” kelimesinin çıkarılması, anlatımda bozukluğa yol açmaz?
A) Bu ayrıcalığın sadece kendi için olduğunu sanıyorsa aldanıyor.
B) Kendi gibi gece gündüz çalışacak birini arıyor.
C) Herkesi kendi gibi düşünmeye zorluyor.
D) O da herkes gibi kendi hakkına razı olmalıdır.
E) Bu kez kendi, değil. kardeşi gelmiş.
1985 öSS

Çözüm: D seçeneğinde “kendi” sözcüğünün cümleden çıkarılması
anlatım bozukluğuna yol açmaz, çünkü aynı cümledeki
hakkına sözcüğü kendilik anlamını yansıtıyor.
Yanıt D

Aşağıdaki örnekler anlatım bozukluğu değildir.
İnsan dışı unsurlar kişileştirilirse yüklem çoğul olabilir.
Rüzgarlar adını fısıldıyorlar bana. (doğru)
Özne çoğulsa ve topluluğun yerine kullanılmışsa yüklem tekil olabilir.
Gençler amaçsız dolaşıyor. (doğru)
Saygı, nezaket, alay ve küçümseme bildiren cümlelerde yüklem çoğul olabilir. Bu tip ifadeler anlatım bozukluğu değildir.
Ahmet Bey, sizi sordular.
Ayşe Hanım lütfettiler. (doğru)
Bazen birinci tekil kişi alçakgönüllülük göstermek istediğinde yüklem “biz”e göre çekimlenebilir.
Yıldırımlar yaratan bir ırkın evladıyız. (doğru)

[turkce_ygs_lys]

Tamlama yanlışları birkaç farklı şekilde karşımıza çıkabilir. Aynı cümlede hem isim tamlamasının hem de sıfat tamlamasının ortak bir sözcüğe bağlanması tamlama yanlışlığı meydana getirir.
Ekonomi ve kültürel açılardan…(ekonomik ve kültürel açıdan)
Fen ve askeri liseler…(fen liseleri ve askeri liseler)
Kamu ve özel kuruluşlar…(kamu kuruluşları ve özel kuruluşlar)
Askeri ve polis güçleri…(askeri güçler ve polis güçleri)
Kültürel ve tarih gerçekleri…(kültürel ve tarihsel gerçekler)

•  Bazı tamlamalarda yan yana kullanılan sözcükler yanlış anlamlar ortaya çıkarabilir.

Dağ ve nehir yatakları…
Camlar ve kapının kolu…

•  Tamlanan ekinin kullanılmaması da tamlama yanlışlığı dır. Bu yanlışlık ek ve yapı yanlışı olarak da değerlendirilebilir.

Çocuklar manavın elma ve portakallarını yürütmüşler. (doğrusu …elmalarını ve portakallarını…)

•  Bazı sıfat tamlamalarındaki “ler” ekinin fazladan kullanılması da tamlama yanlışlığıdır.

Ne kadar öğrenciler katıldı geziye.
Yüzlerce askerler toplandı meydanda.
Birçok insanlar bu konuda yanılıyorlar.

[turkce_ygs_lys]

Öğe eksiklikleri daha sık sorulmakla birlikte, öğe fazlalıkları da bir tür anlatım bozukluğu olarak karşımıza çıkmaktadır. Sıralı, bağlı veya birleşik cümlelerde bir öğe, her iki cümle için de kullanılabilirse, aynı öğeyi diğer cümlede tekrar kullanmaya gerek yoktur. Bu durum, bir çeşit gereksiz sözcük kullanımıdır.

a. Özne fazlalığı

Öznelerden birine gerek yoktur; çünkü diğer özne her iki cümle için de kullanılabilir.
Arkadaşlarımız bilmeden böyle bir hataya düşmüşler; çünkü arkadaşlarımız sizin iyi niyetinizden şüphe etmemişler.

b. Yüklem fazlalığı

Yüklemlerden birisi atılırsa cümlede anlatım bozukluğu oluşmaz. Dolayısıyla bunlardan biri gereksizdir.
Bir an bizim olduğumuz tarafa baktı, sonra kafasını çevirip diğer tarafa baktı.

c. Nesne fazlalığı

Her iki cümle için de tek nesne yeterlidir. Diğeri gereksizdir. Kalemlerini gözü gibi korur ve onları asla bir başkasına vermez.

d. Dolaylı tümleç fazlalığı

İki dolaylı tümleç de aynı varlığa işaret ettiğinden, bunlardan birine gerek yoktur.
Caddenin köşesinde bekleyen arkadaşına sessizce yaklaştı ve ona hafifçe dokundu.

e. Zarf tümleci fazlalığı

Zarf tümleçlerinden biri atılırsa cümlede daralma olmaz.
Hakan’la saat on birde meydanda buluşup onunla “Yüzüklerin Efendisi”ne gideceğiz.

f. Tamlayan, tamlanan fazlalığı

Tamlayan ya da tamlananlardan biri atıldığında anlam karmaşası meydana gelmiyorsa, bunlardan biri gereksizdir.
İnsanın korkaklığı ya da insanın karamsarlığı başarıya her zaman engeldir.
Polisler kamyonun içinde ve otomobilin içinde arama yaptılar

[turkce_ygs_lys]

İlk cümlenin ortak öğesi, ikinci cümleye uymaz. Bu yüzden ikinci cümleye yeni bir öğe eklenmesi gerekir. İşte eklenmesi gereken bu öğe, eksik olan öğedir.

a. Özne eksikliği

İlk cümle ile ikinci cümlenin öznesi uyuşmaz. Bu sebeple ikinci cümleye bir özne eklenmesi zorunluluğu doğar. Eğitimin aksaması hepimizi üzüyor, halbuki her şeyden daha gerekli. (eğitim)
Hiç kimse böyle bir şeye ihtimal vermiyor, ona güveniyordu. (herkes)
Parktaki adamla herkes ilgilendi; çok güzel konuşuyordu. (adam)

b. Yüklem eksikliği

Ortak kullanılan yüklem cümlelerden birine uymayabilir. Bu sebeple yeni bir yükleme ihtiyaç duyulur.

Örnek

Sen bize layıksın, biz de sana İstanbul. (layığız)
Yemeğe biraz tuz, biber ve limon sıktı. (tuz, biber ekti)
O sıralar ben yirmi, o ise on dokuz yaşındaydı. (ben yirmi yaşındaydım)

c. Nesne eksikliği

Ortak kullanılan nesne, cümlelerden birine uymaz. Bu durumda cümlelerden birine bir nesne eklenmelidir.

Örnek

Kalabalıklar beni çok sıkar, o yüzden sevmem. (kalabalıkları)
Dışarıda lapa lapa kar yağıyor ve biz de seyrediyorduk.(onu)
Aceleyle arabaya bindi, çalıştırdı ve hızla uzaklaştı. (arabayı çalıştırdı)

d. Dolaylı tümleç eksikliği

Diğerlerinde olduğu gibi ortak kullanılan dolaylı tümleç, cümlelerden birine uymaz. Bu durumda cümlelerden birine dolaylı tümleç eklenmelidir.

Örnek

Çekmeceyi açıp değerli eşyalarını yerleştirdi. (çekmeceye)
Kardeşini çok sever ve her konuda yardımcı olurdu. (ona)
Yavaşça odaya girdi, bir şeyler aradı, sonra usulca çıktı. (odadan)

e. Zarf (edat) tümleci eksikliği

Cümlelerden birine zarf tümleci olacak ifadelerin eklenmesi gereklidir.

Örnek

İngilizler biraz soğuk insanlar ama yine de iyi anlaşıyoruz.(onlarla)
Dostlarımı kaybettim, yollarımız ayrıldı bir bir. (onlarla)

f. Tamlayan eksikliği

Tamlayanlar cümlede tek başına bir öğe değildir; ancak onlardan kaynaklanan anlatım bozukluğu öğe eksikliklerine benzer bir yanlışlıktır.
Cümledeki ifadelerden birinde tek başına tamlanan unsuru bulunursa, anlam belirsizliğini gidermek için bu kısma tamlayanın da eklenmesi zorunluluğu ortaya çıkar.

Örnek

Oda birkaç haftadır temizlenmiyor, duvarları örümcek bağladı. (odanın duvarları)
Bir akşam çıkıp geldi, gelmesi hepimizde büyük bir sevinç yarattı. (onun gelmesi)

[turkce_ygs_lys]

Bu tarz yanlışlar, içinde ortak öğe bulunan sıralı, bağlı veya birleşik cümlelerde karşımıza çıkar. Bu yanlışlıklar iki yönlüdür: Öğe eksikliği veya öğe fazlalığı.
Sıralı, bağlı veya birleşik cümlelerde ortak kullanılan sözcük veya sözler diğer cümlelerin de öğesine uymalıdır.
Aksi takdirde sözünü ettiğimiz anlatım bozukluğu meydana gelir.

Örnek

“Zeki, kitapları topladı ve rafa yerleştirdi. cümlesinde “Zeki ve kitapları” ifadesi her iki cümle için de ortak kullanılmıştır. Bu iki ifade her iki cümleye de uymaktadır. Bu, doğru bir cümledir.

Örnek

“Zeki kitaplara yöneldi ve okumaya başladı.” cümlesi ise yanlıştır; çünkü “kitaplara” sözü “okumaya başladı.” ifadesine uymamaktadır. Doğrusu “Zeki kitaplara yöneldi ve onları okumaya başladı.” olmalıdır. Bu yüzden bu cümlede öğe eksikliği söz konusudur.

Örnek

Zeki, kitapları aldı, onları rafa koydu. cümlesinde öğe eksikliği olmamakla birlikte ‘onları’ sözcüğü gereksizdir. Zira ‘kitapları’ sözü her iki cümleye de zaten uymaktadır.
Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi öğe yanlışları eksiklik veya fazlalık olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yanlışlıklar her öğe için geçerlidir.

[turkce_ygs_lys]

Anlam bulanıklığı çeşitli şekillerde olabilmektedir.

A. Zamirlerden kaynaklanan anlam bulanıklığı

Kimi zamirlerin iyelik ve hal ekini birlikte aldıklarında kime ait oldukları anlaşılamamakta, bu da anlatımdaki açıklığı zedelemektedir.

Örnek

Ayşe şimdi ödevini yapıyor.
(kimin ödevi; senin mi, onun mu)
Tavrını hiç beğenmiyorum. (kimin tavrını))
Dün akşam evine girmişler. (kimin evine))
Giderken saatini bana bıraktı. (kimin saatini))

B. Noktalama (virgül) eksikliğinden kaynaklanan anlam bulanıklığı

Bazı cümlelerde virgülün kullanılmaması farklı anlamlara yol açar.

Örnek

Sessiz duran adamı kolundan tutup itti.
Seni müdür odasına çağırıyor.
Bir anda soğuk odayı kaplamıştı.
C. Yanlış karşılaştırmaların yol açtığı anlam bulanıklığı
Bazı karşılaştırmalarda anlam açık olmadığı için anlam
bulanıklığı meydana gelir.

Örnek

Kuru fasulyeyi Ayşe’den çok severim.

[turkce_ygs_lys]

Cümlenin anlamındaki çelişkili ifadeler ve mantık hataları anlatım bozukluğudur. Bu tür anlatım bozuklukları birkaç şekilde oluşabilir:

a. Kesinlik – olasılık çelişkisi

Cümlede hem kesinlik hem de olasılık ifade eden sözcüklerin bulunması bu tür anlatım bozukluklarını oluşturur.
Örnek
Emin misiniz  de bu işten para kazanabilirsiniz.
Kesinlikle biz de orada olacağız sanırım.
Kuşkusuz siz de haklı olabilirsiniz.

b. Mantıksızlıklar

Nesnek gerçeklere ters düşen ifadeler de anlatımı bozar.

Örnek
Golsüz biten maçın ilk yarısı da golsüzdü.
Yazın en güzel aylarıdır, haziran ayı.
Trafik kazalarında ölen le re baş sağlığı dilendi.

c. Bağlaç çelişkileri

Bağlaçların kendine özgü anlamlar vardır. Her bağlacı her yerde kullanamayız. Aksi takdirde anlatım bozulur.
Örnek
Bu sefer daha erken gitti ve kimse yoktu orada.
Onunla bir daha görüşmem; yalnız arayıp sormam da.
Gelir gelmez yatağa uzandı;  fakat çok yorgundu.

[turkce_ygs_lys]

Atasözleri ve deyimlerin yanlış anlamda kullanılması ve bu kalıplaşmış sözlerde yapılan değiştirmeler anlatım bozukluğuna yol açar.
Deyim ve Atasözü Yanlışları İki Türlüdür.

a. Deyimin yanlış anlamda kullanılması

Bu tip bozukluklarda verilen deyimle açıklaması birbirene uymaz.

Örnekler
Etrafta kimsecikler yoktu, adeta ana baba günüydü.
Bir ayağı çukurda olmasına rağmen çok sağlıklı görünüyor.
Bir dediği iki olmaz, her söylediği reddedilir.
Sabah akşam atıştırmaktan bir deri bir kemik kaldı.
Bire bin katarak olayı tüm gerçekliği ile anlattı.
Başından büyük işe kalkıştığına göre gayet gerçekçi bir insan olmalı.
Sevinçten başını taştan taşa vuruyor.
Bu işi hiç yapmak istemiyor, bu yüzden de kendini naza çekiyordu.

Son başarısı da bunlara tuz biber ekti.

Güzel haberi alınca yüreğine ateş düştü.
Olayın ciddiyetini anlayınca yüreğine su serpildi.

b. Atasözü ve deyimin yapısının bozulması

Deyimler ve atasözleri kalıplaşmış sözlerdir, bu sözlerin
değiştirilmesi anlatım bozukluğuna yol açar.

Örnekler
Deveyi yardan uçuran bir tutam çiçektir. (ottur)
Akıllı düşman, akılsız arkadaştan hayırlıdır (dosttan)
Akıllı köprü arayıncaya dek, deli nehri geçer. (suyu)
Altın eşik, bakır eşiğe muhtaç olur. (gümüş)
Baş nereye giderse bacak da oraya gider. (ayak)

Deyim
Bu sefer şeytanın ayağını kıracağız. (bacağını)
Bu son olay üstüne tuz şeker ekti. (biber)

[turkce_ygs_lys]