Sevinç, üzüntü, şaşkınlık, korku gibi duyguları ve heyecanları anlatan; seslenme bildiren kelimelere ünlem denir.
Belli başlı ünlemler şunlardır:

Ünlemler seslenme ve duygu ünlemleri olarak iki başlık altında toplanabilir:
Seslenme Ünlemleri

Bre kardeşler, erenler!

Hey, dostum!
Duygu Ünlemleri
Yer aldıkları cümleye şaşma, heyecan, korku, sevgi, acıma gibi duyguları katarlar.

Ah! dişim sızlıyor! (acı)

Of! yeter artık! (bıkma)

Eyvah! Biletleri unuttum! (korku)
Aşağıdaki sözcükler sonradan ünlem olmuştur.

Konuşmada kullandığımız herhangi bir sözcük de ünlem özelliği kazanabilir. Burada vurgulama ve tonlama esastır.
Gül Hanım! Atakan Efendi! gibi

His yoğunluğu taşıyan cümleler de ünlem cümlesi olabilmektedir.
Körün istediği bir göz, Allah verdi iki göz!
Ne yazık ki elimizden bir şey gelmiyor!

Doğa taklidi (yansıma) sözcükler de ünlem değeri kazanabilir:
Serçeler hep birden uçuverdi, pırrr!

Ünlem olan bazı sözcükler adlaşıp ünlem olmaktan çıkar.
Garibanın ahı tuttu anlaşılan.
Her zamanki gibi heyheyleri üstünde.

Ünlemler, cümle dışı unsurdur. Cümle öğeleri arasında yer almazlar.
Servet, çabucak hazırlan! (sen/gizli özne)
Ooo, arabaya bak! (sen/gizli özne)

ÖRNEK: İnsanları eğitmeyi amaçlayan bu yazarın öykü ve romanlar yazarak ulaşmaya çalıştığı nokta, çağdaş uygarlığa uymayan düşünme va yaşama biçimlerini değiştirmekti.
Bu cümleyle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Fiilimsiler kullanılmıştır.
B) Birden çok sıfat tamlaması vardır.
C) Özne, birden çok sözcükten oluşmuştur.
D) Bağlaç kullanılmıştır.
E) İlgeçlere yer verilmiştir.

ÇÖZÜM: Verilen cümlede ilgeç (edat) kullanılmamıştır.
Yanıt E

ÖRNEK: Aşağıdakilerin hangisinde “ve” sözcüğü nesneleri bağlama görevleriyle kullanılmıştır?
A) Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak
Ve bir zaman bakacaksın semaya ağlayarak.
B) Gözlerin, dişlerin ve ak pak gerdanınla Ne güzel komşumuzdun sen Fahriye Abla.
C) Su sesi ve kanat şakırtısından Billur bir avize Bursa’da zaman.
D) Öfkenin homurtusu geliyor dipten
Ve kadın İskilip’ten ya da Nizip’ten.
E) Geceyi ve seni düşünüyorum Duyuluyor uğursuz uzaklığı seslerin.
1992 ÖSS
ÇÖZÜM: “ve” bağlacı E’de “geceyi”, “seni” nesnelerini bağlamıştır.
Yanıt E
ÖRNEK: “ile” sözcüğü aşağıdakilerin hangisinde bağlaç görevinde kullanılmıştır?
A) Öykü ile şiirden çok keyif alıyor.
B) Öfke ile kalkan zararla oturur.
C) Ben, hesap işleriyle ilgilenmem.
D) Azimle çalıştığımı biliyorsunuz.
E) Adana’ya uçak ile gidecekmiş.

ÇÖZÜM: “ile” sözcüğü “ve” anlamı kattığında bağlaçtır. A’daki “ile” sözcüğü çıkarılıp yerine “ve” bağlacı getirilebilmektedir.
Yanıt A

[turkce_ygs_lys]

Eş görevli sözcükleri, eş görevli söz öbeklerini, cümleleri hatta parçaları birbirine bağlayan kelime ya da kelime gruplarıdır.

Bağlaçlar

a. Eş görevli kelimeleri bağlar.

Aşk da para da istiyor.
Telefonla kalemimi arabada unuttum.

b. Söz öbeklerini bağlar

Ne İstanbul’dan ayrılmayı ne de burada kalmayı düşünüyordu.

c. Cümleleri bağlar.

Geçen akşam seni arayamadım; çünkü oldukça meşguldüm.
Bağlaçlar ifade ettikleri anlamlara göre çeşitli gruplara ayrılabilir. Belli başlı bağlaç grupları ve bağlaçlar şunlardır:

1. Paralel durum bağlaçları

Benzer durumların devam ettiğini ifade etmek için kullandığımız bağlaçlardır.

2. Karşıt durum bağlaçları

Olumlu bir yargıyı olumsuza, olumsuz yargıyı da olumluya çevirmek için kullanılan bağlaçlardır.

3. Açıklama bağlaçları

Vurgulanan yargının sebebini ve açıklamasını ifade etmek için kullanılan bağlaçlardır.

4. İleri durum bağlaçları

Belirtilen yargıdan daha üstün, daha ileri bir ifadeyi vurgulamak için kullanılır.

5.Şart bağlaçları

Koşullu yargılarda kullanılan bağlaçlardır.

6. Pekiştirme bağlaçları

Sözleri güçlendirmek için kullanılırlar.

7. Örnekleme bağlaçları

Parçada örnekler vermek amacıyla kullanılan bağlaçlardır.

8. İkili (üçlü) durum bağlaçları

Alternatif sunma, tercih etme, ya da birden fazla durumu ifade etmek için kullandığımız bağlaçlardır

Kimi söz öbekleri de bağlaçtır:
Diğer taraftan, bunlara ilave olarak, özetlemek gerekirse,demek oluyor ki, öte yandan…

Bazı bağlaçlar birçok anlamı içerebilmektedir. Bunlara örnek olarak ”de” ve “ki” gösterilebilir:

Ki Bağlacı

a. Beğenme: Bebek o kadar tatlı ki…
b. Yakınma: Asla yardım etmiyor ki…
c. Sebep: Çocuk acıktı ki eve geldi.
d.Şaşma: Bir de baktım ki kimse yok.
e. Kuşku: Ona ceza verirler mi ki?
f. Pekiştirme: Hakan’a güven olmaz ki…
g. Vurgu: Sen ki beni iyi tanırsın…

De Bağlacı

a. Sürerlik: Adam uyur da uyur şimdi.
b. Tehdit: Hele bir konuş da göreyim.
c. Koşul: Para çalışılır da kazanılır.
d. Alay: Çalışacak da bize bakacak.
e. Sebep: Dinlemedin de böyle oldu.
f. İnat: Yemek de yemek diye tutturdu.
g.Şaşma: Siz de mi buradaydınız?
h. Diğerleri gibi:Şu iş de bitecek.
j. Ek olarak: Bir de bu soruyu çöz.
k. Azarlama: Sus da işini yap hadi.
l. Kızgınlık: Gel de sakin ol şimdi!
m. Yakınma: Biliyor da böyle yapıyor.
n. Pekiştirme: Anlattı da anlattı.
o. Yalvarma: Bırakın beni de gideyim.
p. Dahi,bile: Baksam da anlamam
r. Övme: Yemek de yemekmiş ha!
s. Umursamazlık: Gelse de olur gelmese de
t. Ünlemle: Hadi canım sen de!…

Ama Bağlacı

a. Koşul: O da gelsin ama ses yapmasın.
b. Karşı çıkma: Ama onlar daha çok güçsüz.
c. Pekiştirme: İyi ama çok iyi bir araba.

Bağlaçlar, tamlamalarda tamlayanları ya da tamlananları bağlayabilirler.
Binanın çatısı ve bacası…
Yaylalarla göllerin görünüşü…

Bağlaçlar, ikilemelerin arasına gelip pekiştirme yapabilirler.
Film, hiç ama hiç güzel değildi.

Bağlaçlar yapıca basit, türemiş veya birleşik olabilir.
Basit yapılı: de, dahi…
Türemiş yapılı: özetle, üstelik…
Birleşik yapılı: mademki, veya…

Cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlar, cümle öğesi olarak kabul edilmezler.
Kısacası sanatta anlaşılmaz görünen bazı olgular da yok değil.

[turkce_ygs_lys]

Kimi edatlar sıkça kullanılmakta ve farklı anlamlar içerebilmektedir.
Bu edatlar ve kattıkları anlamlar aşağıda açıklanmıştır:

Gibi

a. Benzetme: Aslan gibi bir adamdır.
b. Durum: Kovanın içi çöplük gibi oldu.
c. Sanma: Seni önceden gördüm gibi.
d. Zaman: Dün öğle gibi eve geldi.
e. Tahmin: Oyun berabere bitecek gibi.
f. Yaraşır biçimde: İnsan gibi konuş.

İçin

a. Amaç: Kendin için yarışmalısın.
b. Sebep: Yorgun olduğum için gelemedim.
c. Görelik: Benim için hiç sorun yok.
d. Uğrunda: Bu işe senin için girdim.
e. Süre: Telefonu iki saat için verdi.
f. Hakkında: Onun için kötü konuştu.
g. Özgü: fiu asansör özürlüler içindir.
h. Yönelme: Davetliler senin için geldi.

Kadar

a. Yaklaşık: Yirmi kadar davetli geldi.
b. Zaman: Akşama kadar uyudum.
c. Benzetme: Bir ceylan kadar güzeldir.
d. Sürece: Ölene kadar yanındayım.
e. Değin: Eve kadar beraber gidelim.
f. Denli: Gece o kadar özeldi ki…
g. Miktar: Bu kadarı da fazlaydı artık.
h. Karşılaştırma: Ben de onun kadar çalışkanım.

Göre

a. Görelik: Sana göre bu da iyi bir sonuçtu.
b. Uygunluk: Bu sarı kazak tam ona göre.
c. Karşılaştırma: Geçen seneye göre daha iyiydik.
d. Dikkate alma: Anlatılanlara göre o haklı.

İle

a. Birliktelik: Akrabalarımızla sohbet ettik.
b. Araç: Otobüsle yarın İzmir’e gidiyorum.
c. Durum: Olayları üzüntüyle karşıladık.
d. Sebep: İşe girmesiyle hayatı değişti.

Karşı

a. Hakkında: Dünyaya karşı daima iyimser.
b. Zaman: Sabaha karşı evime vardım.
c. Mekan: Ormana karşı bir kulübe yaptık.

Doğru

a. Yön: Eve doğru gidiyorlarmış.
b. Zaman: Sabaha doğru kasabaya varır.

Edatların bir kısmı basit yapılıdır. Bazı edatlar türemişlik özelliği gösterirler. Birleşik edat ise pek yoktur.
Basit edat: kadar, için, dair…
Türemiş edat: yalnız, değin, sadece…
Birleşik edat: sanki…

Edatlar, çoğu kez cümlede zarf öğesi içinde kullanılmakla birlikte bazen isim ve sıfat tamlaması da yapabilirler.
Onun gibisi: isim tamlaması
On kadar asker: sıfat tamlaması

[turkce_ygs_lys]

Öteki türlerdeki kelimelerden farklı olarak cümlede anlam ilişkisi kuran sözcüklere edat adı verilir. Dilimizde sınırlı sayıda edat vardır. Sınavlarda daha çok anlamsal özellikleri sorulur.
Belli başlı edatlar:

Yukarıda Türkçedeki edatların sınışandırılmış bir listesi verilmiştir. Buradaki bazı sözcükler farklı görevlerde karşımıza çıkabilmektedir. (ile, yalnız, ancak, bir, değil, karşı,doğru, başka vb.)

a. İle

Eş görevli iki unsuru birbirine bağladığında ve yerine “ve” getirilebildiğinde bağlaç olur. Bu durumda “ile”nin sağındaki ve solundaki sözler aynı öğede yer alır. “İle” farklı iki öğede yer aldığında; hal, araç, birliktelik ve sebep anlamları kattığında edat olur.

b. Yalnız

“Sadece” anlamı katarsa edat; “ama, fakat” anlamı katarsa bağlaç olur. Ayrıca sıfat, zarf ve isim de olabilir.

c. Ancak

Sadece anlamı katarsa edat, “ama” anlamı katarsa bağlaç olur. “En az” veya “en çok” anlamları içerirse zarf olur.

d. Bir

“Sadece” anlamı içerdiğinde edat olur. Ayrıca isim, belgisiz sıfat, sayı sıfatı, bağlaç ve zarf da olabilir.

e. Karşı

“-e karşı” biçiminde kullanılırsa edat olur. Bundan başka isim, sıfat ve zarf da olur.

f. Başka

“-den başka” biçiminde kullanılırsa edat olur. Bazen isim, sıfat, zarf ve zamir de olabilir.

g. Doğru

“e doğru” kullanımı edattır. Diğerleri gibi isim, sıfat, zarf da olabilir.

ğ. Değil

ÖRNEK: “Televizyon reklamları radyo ile yapılanlardan daha etkili oluyor.”
“ile” sözcüğü, aşağıdaki kullanımlardan hangisinde bu cümledekiyle aynı görev ve anlamdadır?
A) Bugün radyo ile televizyonun hayatımızdaki yeri ve önemi yadsınamaz.
B) Ona göre ahlak, düşündüğü ile yaptığı arasındaki benzerliktir.
C) Sinekli Bakkal ile Tatarcık, Halide Edip’in toplumsal konulu iki romanıdır.
D) O, deyimleri ve tekerlemeleri ile İstanbul Türkçe’sinin güzelliğini yansıtmıştır.
E) Onu en çok ilgilendiren, gazetenin gülmece sayfası ile spor haberleridir.
1982 ÖSS
CEVAP: Verilen cümlede “ile” edat görevindedir. Dolayısıyla D seçeneğinde edat göreviyle kullanılan “ile”, bizi doğru cevaba götürmektedir.
Yanıt D

[turkce_ygs_lys]