On-Türkce (Proto-Turkic) söz dagarcigi

Macar asilli Amerikali dilcilerden Gyula Decsy bugune kadarki calismalarinin bir bolumunde dunyadaki belli basli ana dil ailelerinin On (Proto) donemleriyle ugrasmis ve bu alanda onemli eserler yayinlamistir:

Gyula Decsy, The Uralic Protolanguage: A Comprehensive Reconstruction. Bloomington: Indiana University, 1990.

Gyula Decsy, The Indo-European Protolanguage: A Computational Reconstruction. Bloomington: Indiana University, 1991.

Gyula Decsy, The Turkic Protolanguage: A Computational Reconstruction. Bloomington: Eurolingua, 1998.

Yukardaki uc eser sirasiyla Ural dilleri, Hint-Avrupa dilleri ve Turk dilleri ailelerinin en eski (proto) soz dagarcigi ve grameri uzerine yapimis denemelerdir. Gyula Decsy ozellikle son olarak yayinladigi On-Türkce (Proto-Turkic) kitabiyla en eski On Turkce uzerinde ilgi cekici tespitleri var:

Gyula Decsy’e gore, Ön-Turkce (Proto-Turkic) M. O. (Milattan Once) en az 3,000 veya 4,000 yil once vardi ve bu Ön-Turkcenin bugun 3,400 ana kelimesi elimizde var. Yine Decsy’e gore, Ön-Turkce ana cizgileriyle 8-11. yuzyil arasindaki Eski Turkce (GokTürkçe, Eski Uygurca, Karahanlica)’dan fazla farkli degildi. M.O. 4,000 yilindan onceki Turk dili icinse, Decsy “Preproto-Turkic” (Erken On-Turkce) terimini kullaniyor ve ona gore, M.O. 500 yilinda Ön-Turkce iki gruba ayrilir: 1. Cuvas grubu, 2. gec ön-Turkce (Late Proto-Turkic).

Yine Decsy’e gore, Asya Hun, Avrupa Hun, Onogur, Bulgar, Juan-Juan, Avarlarin dilleri Cuvas grubu dilleridir ve bu grup dilleri Macarca uzerinde etkili olmustur. Ve gelelim, Gyula Decsy’nin butun dunya dilcilerini hayrete dusurecek savina:

On-Turkce (Proto-Turkce)’de buldugumuz 3,400 kelimelik ana söz dagarcigi, dunyadaki belli basli dil ailelerinin proto-dillerinden daha cok ve zengindir (…the inherited Old-Turkic/Proto-Turkic vocabulary comprises close to 3,400 indigenous words–the largest of the lexicon of any well-established proto-language…, s. 10):

Decsy Ön-Turkce (Proto-Turkic) ile baska dil ailelerini söz dagarcigi bakimindan soyle karsilastiriyor:
(Kelime zenginligine gore):
Proto-Ural söz dagarcigi (M.O. 4,000) = 500 kelime
Proto-Fin-Uygur söz dagarcigi (M.O. 3,000) = 1,200 kelime
Proto-Germen söz dagarcigi (M.S. 500) = 1,800 kelime
Proto-Slav söz dagarcigi (M.S. 800) = 2,000 kelime
Proto Hint-Avrupa söz dagarcigi (M.O. 4,000-3,000) = 2,400 kelime
Proto-Turk söz dagarcigi (M.O. 4,000-3,000) = 3,400 kelime

Yine, Gyula Decsy’nin gorusune gore, Hem Eski Turkce (8-11. yuzyillar) hemde Ön-Turkce (M.O. 4,000)’nin ses ve gramer yapisi mukemmel gelismis bir durumdaydi. Bugunku yasayan Turk dillerine baktigimiz zaman, onlarin bu eski Proto-Turkcenin eski ses ve gramer yapisini cok iyi koruduklarini gozlemliyoruz. Bu ise, daha sonraki Turk dillerinin oldukca gec bir devirde, muhtemelen 8. yuzyildan sonra ayrismaya basladigi gosteriyor.

Gyula Decsy Proto-Turkic (1998) adli eserinin bir bolumunu Ön-Turkce’nin ses ozellikleri ve dilbilgisine ayirmis, daha sonra ise bu 3,400 On-Turkce kelimeyi Turkce-Ingilizce ve Ingilizce-Turkce sozluk listeleri olarak sunuyor.

Timur Kocaoglu
Koc Üniversitesi

Kaşgarlı Mahmut tarafından Bağdat’ta 1072-1074 yılları arasında yazılan Türkçe-Arapça sözlüktür. Türkçe’nin bilinen en eski sözlüğü olup, Orta Asya yazı Türkçesi hakkında varolan en kapsamlı ve önemli dil anıtıdır. El yazması nüshası 638 sayfadır ve yaklaşık 9000 Türkçe kelimenin ve cümlenin oldukça ayrıntılı Arapça ve başka dillerde açıklamasını içerir. Ayrıca Türklerin tarihine, coğrafi yayılımına, boylarına, lehçelerine ve yaşam tarzlarına ilişkin kısa bir önsöz ve metin içine serpiştirilmiş bilgiler mevcuttur.

Klasik Arap leksikografisinin ilkelerine göre hazırlanmış olan sözlük, Kaşgarlı Mahmut’un Türk boyları hakkındaki etraflı bilgisinin yanısıra, Arap filolojisi konusunda da esaslı bir eğitim görmüş olduğunu gösterir.

Sözlüğün elde bulunan tek yazma nüshası 1266’da Şam’da temize çekilmiş ve 1915’te İstanbul’da Ali Emiri Efendi (1857-1923) tarafından tesadüfen bulunmuştur. Bu tek yazma nüsha şu anda halen İstanbul Millet Kütüphanesi’nde saklanmaktadır.

Burdan indir: http://rapidshare.com/files/114319965/Divan-i_Lugat-it_Tuerk.rar