Zeytindağı, Falih Rıfkı Atay’ın, tam da Birinci Dünya Savaşının yaşandığı döneme denk gelen Yedeksubaylık anılarını anlattığı kitabı. Kitabın en göze çarpan özelliği, 1932 de yani, Falih Rıfkı’ının, Kurtuluş Savaşını ve yeni Türkiye’nin kuruluş yıllarını yakından izleyip, bu sürece ve Atatürk’e karşı derin bir minnet duygusu ve saygı edinmesinden sonra yazılmış olması. Bunun önemi şu; kitapta anlattığı tüm olguları, yaşandıkları zamanın duygu ve düşünceleriyle değil aksine, sonradan edindiği yeni dönem anlayışıyla değerlendirmesi. Bu nedenle, zaferle sonuçlanan bir Kurtuluş Savaşı ile yeni bir Türkiye Devleti’nin kuruluşu ihtimali ortada bile yokken, Falih Rıfkı’nın bu kitapta anlattığı dönemdeki gerçek duygu ve düşüncelerinin ne olduğu pek anlaşılamıyor.

Henüz 20 yaşında, Osmanlı İmparatorluğu’nun Birinci Dünya Savaşına sokan lider kadrosunun en önemli isimlerinden Cemal Paşa’nın (Falih Rıfkı’ya göre Cemal Paşa savaşa girmekten yana olmamıştır) yanında ve korumasında, devletin işleyişini, yöneticilerini, politikalarını, maliyesini, askeri ve sivil yaşamı, başta ortadoğu olmak üzere geniş bir coğrafyadaki genel durumu hatta bazı savaş anlarını gözlemlemek olağanüstü bir ayrıcalık sayılmalı. Falih Rıfkı bu ayrıcalığın farkında olarak, dönemi kendine göre değerlendirme sorumluluğunu duymuş olmalı.

Anıların kapsam alanına giren konuları kabaca şöyle sıralayabiliriz:

İttihat ve Terakki’nin koca bir imparatorluğa nasıl hükmettiği, başta Enver paşa olmak üzere dönemim muktedirlerinin ne tür zaaflarla malül oldukları,

Osmanlı’nın Ortadoğu coğrafyasındaki genel durumu ile savaş yıllarındaki perişanlığı; askeri ve sivil bürokrasinin trajikomik kibri,

Anadolu’nun başta genç insan gücü olmak üzere tüm varlığının, umutsuz ve anlamsız amaçlar uğruna nasıl harcandığı,

Osmanlı’nın, bu günkü Mısır, Suriye, Lübnan , Filistin ve Arabistan coğrafyasında yaşayan halklar nezdindeki otoritesinin nasıl çürüdüğü, bu otoriteyi korumak adına nasıl kolaylıkla öldürme ve tehcir gibi yollara başvurulabildiği,

Osmanlıya karşı başlayan milliyetçilik hareketleri ve bu hareketlerin batılılarla ilişkisi,

Bu günkü kutsal mekan ve toplaklarda yaşayan halkların birbirleriyle ilişkileri, müslüman halkların geri kalmışlığı ve yoksulluğu, genel olarak müslüman olmayanların, özellikle yahudilerin varlıklarını iyileştirme ve geliştirme çabaları,

Osmanlının Birinci Dünya Savaşına katılmasının, başta Enver Paşa olmak üzere zamanın muktedirlerince nasıl değerlendirildiği, ne tür hayaller kurulduğu.

Bu konular hakkında genel olarak bilinenlerden çok fazla ve farklı şeyler yok aslında. Ama 20.yüzyılın başlarındaki Ortadoğu coğrafyası ile bu coğrafyada yaşayan halkların durumlarına ilişkin gözlem ve değerlendirmeler ilgi çekici ve kitabın belki de en özgün kısımları.

Yazara göre: Osmanlı bir yandan bu bölgeyi kontrol altında tutmak içim akıl almaz kaynaklar harcıyor, her tarafı imar etmeye çalışıyor, yollar açıyor, demiryolu döşüyor; aşiretlere, şeyhliklere, emirliklere altın ve ihsan dağıtıyor; halkların birbirleriyle çelişen değişik ihtiyaçlarını gidermeye çalışıyor bir yandan da Anadolu’dan getirdiği binlerce genç askerle bu yerleri batılı devletlere karşı savunmaya çalışıyor. Buna rağmen, bu halklardan saygı görmüyor, otoritesini sağlayabilmek için baskı ve tehditten başka bir yol bilmiyor.

Osmanlının bu yerleri savunma savaşlarındaki askeri kayıplar, çöllerde yaşanan trajediler, yokluk ve zorluklara rağmen askerlerin gösterdikleri fedakarlıklar, Anadolu’nun heba olan insan gücü hakkındaki anlatımlar canlı tanıklıklara ve belgelere dayanıyor.

Kutsal topraklardaki yaşam, buralarda yaşayan müslüman halkın yoksulluğu ve davranış özellikleri hakkındaki anlatımları insanı rahatsız edecek ölçüde hazin.