Bilgi Felsefesi (EPİSTEMOLOJİ) Konu Anlatımı

Varolan her şeye ait bilginin sınırını, niteliğini, kaynağını, yöntemini, koşullarını araştıran, tanımlayan ve çözümleyen felsefe alanıdır. Episteme, Yunanca’da bilgi ya da bilmek anlamına gelirken epistemoloji bilgi bilimi anlamına gelir. Bilgi felsefesi, bilgi konusunu mantık gibi biçim açısından değil, felsefi açıdan sorgular.

Felsefe hem de bilimler için ortak bir kavramdır. Ama bilimler bilgi ile uğraşırlarken, bilginin problemleriyle ilgilenmezler. Felsefe ise bilginin özünü,
yapısını, kaynağını, araştırır, bilginin yöntemini imkan, sınırlarını sorgular.

Felsefe ilk ortaya çıktığında bilginin konusu olan nesne üzerinde durmuştur. Nesne üzerinde yoğunlaşanlar, ilk olarak yunan filozoşarıdır. Ancak bilginin imkanı, kaynağı ve değeriyle ilk olarak sofistler, Sokrates, Platon ve Aristoteles ilgilenmişlerdir.

Bilgi Felsefesinin Konusu ve Temel Soruları

Bilgi felsefesinin konusu bilgiye dair her şeydir.

• Bilgi nedir?
• Bilgi olanaklı mıdır?
• Doğru bilginin ölçütleri nedir?
• Bilginin kaynağı nedir?
• Bilgi nasıl elde edilir?
• İnsan neyi bilebilir?
• Ne kadar bilebilir?

Bilgi Felsefesinin Temel Kavramları

Suje
Bilmek için nesneye yönelen, düşünen bilinçli insandır.
Obje
Sujenin bilmek için yöneldiği her şeydir.
Bilgi
Sujenin objeyi bilmek için yönelmesiyle ortaya çıkan üründür.
Gerçeklik (Realite)
İnsandan bağımsız olarak var olan her şeydir. Gerçeklik, duyular yoluyla kavranan dünyada bulunur. Zaman ve mekan içinde yer alan tüm nesnelerdir.

Oturduğumuz sıra, elimizde tuttuğumuz kalem, dergimiz gerçeklik örnekleridir. Matematikte kullandığımız rakamlar ya da pi (p) sayısı ise tamamen zihinsel tasarımlardır ve gerçekliğe örnek oluşturmazlar.

Doğruluk
Düşüncelerimizin, gerçekliğe uygun olmasıdır. Zihnimizde, çevremizdeki gerçekliklere ait tasarımlarımız, eğer gerçeklikle yani nesne ile örtüşüyorsa bu durumda doğruluk ortaya çıkar.

Not:

Gerçeklik, öznenin dışındaki varlık alanına işaret ederken, doğruluk, o varlık bir önermenin niteliğidir.

Önümde duran masa bir gerçek varlık iken, masanın mavi olduğunu açıklamamın bir doğruluk değeri vardır.

• Doğruluk ikiye ayrılır
  Olgusal doğruluk: Olgusal olarak denetlenebilen, deneye dayanan doğrular olgusal doğrulardır.

Bir metalin erime noktası ya da suyun kaynama noktası olgusal doğruluğa örnektir.

• Mantıksal Doğruluk: Doğruluğun özdeşlik, çelişmezlik gibi mantık ilkelerine göre ortaya konması durumunda genel geçer birtakım yargılar çıkar. Bunlara mantıksal doğrular denir.

Temellendirme
Bir düşüncenin, bir önermenin doğruluğunu göstermek için onu kanıtlayacak, açıklayacak gerekçeler ortaya koymaya temellendirme denir.

Özellikle deneyle ispat edilme şansı olmayan ve genelgeçer bir bilgi özelliği taşımayan alanlarda temellendirme kullanılır.

Örneğin, felsefede deney yapma imkanı yoktur. Bu durumda temellendirme kullanılır.

Bilgi Felsefesinin Temel Problemleri

Bilgi felsefesi de diğer felsefe disiplinleri gibi bazı temel problemlere cevap arar. Bunların başında,

• Doğru bilgi olanaklı mıdır?
• Hangi bilgi doğru bilgidir?
• Doğru bilginin ölçütü nedir?
• Bilginin sınırları nelerdir?
• Bilginin kaynağı nedir?
• Bilgi doğuştan mı gelir yoksa sonradan mı kazanılır?

gibi sorular vardır.

Tüm bu sorular bilgi felsefesinde iki temel problem başlığı altında tartışılır.

1. Doğru bilgi olanaklı mıdır?
2. Doğru bilginin kaynağı nedir?
[felsefe_ygs_lys]

İnsan yaşamını kolaylaştırmak için, pratik fayda amaçlayan bilgi türüdür. Eski çağlarda el becerisine ve kişisel yeteneğe dayanan bilgi türü olarak ortaya çıktı. Bir ağaç kovuğunu ev haline getirme, ok ya da yay yapabilme gibi.

Teknik bilgi, Rönesans sonrası dönemde ise daha sistematik bir biçim aldı ve teknoloji olarak adlandırıldı. Bunda bilimin verilerinin gündelik yaşama sokulma çabası vardır. Yani amaç yine günlük yaşamın kolaylaştırılmasıdır. Bunun örneği de bilgisayar, cep telefonu, televizyon… gibi ürünlerdir. Teknik bilginin temelinde bilimsel bilginin verileri vardır. Teknisyenler, bilimsel bilginin teorik verilerini pratik yaşama uygulayarak teknik bilgiyi oluştururlar.

Teknik Bilginin Özellikleri

• Fayda amaçlıdır.
• Kesindir.
• Rasyoneldir.
• Değişime açıktır.
• Nesneldir.
• Olgusaldır.
• Evrenseldir.
• Birikimli olarak ilerler.
• Amacı insana pratik fayda sağlamaktır.

5. Felsefi Bilgi

İnsanın evreni, hayatı, varlığı, tümel olarak, eleştirel bir tavırla anlama çabasından ortaya çıkan bilgi türüne felsefi bilgi denir. Felsefi bilginin amacı; varlığı tümel olarak kavrayıp, felsefi sistemler oluşturmaktadır. Felsefi bilgi, bilimsel bilgi gibi varlığı parçalara bölerek değil bir bütün olarak ele alır. Bunu yaparken deney gibi olgusal yöntemler değil, eleştiri gibi rasyonel (akılcı) yöntemler kullanır.

Felsefi Bilginin Özellikleri

• Eleştireldir.
• Sistemli ve yöntemlidir.
• Tutarlıdır.
• Rasyoneldir (Akılcıldır).
• Sorgulayıcıdır.
• Özneldir (subjektiftir).
• Sorulardan çok yanıtlar önemlidir.
• Yığılan, biriken ama ilerlemeyen bir bilgi türüdür.
• Ölçülemez, bu yüzden de kesinlik taşımaz.
• Tümeldir.
• Dünya görüşü ve yaşama tarzı oluşturur.
• İçinde oluştuğu dönemden ve toplumdan etkilenir, dönemini ve toplumu etkiler.

6. Bilimsel Bilgi

Sınırları belirlenmiş, çerçevesi çizilmiş alanlarda, yöntemli–sistemli bir çalışma sonucunda genel geçer bilgiler ortaya koyma çabasına bilim denir. Amaç somut araştırmalar sonucunda, olaylar arasındaki neden–sonuç ilişkilerini ortaya koymaktır. Her bilim varlığın bir bölümünde
bu ilkelerle araştırma yapar. Suje ve obje arası
ndaki ilişkinin bu ilkelerle kurulması sonucunda ortaya
bilimsel bilgi çıkar.Bilimin amacı; doğada gerçekleşen olayların nedenlerini ve aralarındaki ilişkiyi oraya koymak; bu bilgileri genellemek, kuramlaştırmak; bunlara dayanarak ileriye dönük kestirimlerde bulunmaktadır.

Bilimsel Bilginin Özellikleri

• Deneyseldir.
• Kesindir.
• Evrenseldir.
• Nesneldir. (objektiftir.)
• Olgusaldır.
• Kendi içinde tutarlıdır.
• Birikimli olarak ilerler.
• Eleştiriye açıktır.
• Varlığı parçalayarak inceler.
• Genellenebilir.
• Merak ve hayret sonucu orataya çıkmıştır.

b. Doğa Bilimleri
Konusunu doğada gerçekleşen olaylardan ve gerçekliklerden alan, bu somut olaylar arasındaki neden–sonuç ilişkilerini ve olgusal sonuçları ortaya koymaya çalışan bilimlerdir. Temel yöntemleri tümevarımdır.

c. İnsan Bilimleri
İnsan eylemlerini, insanın toplumsal ve kültürel ürünlerini, yapıp etmelerini konu alan bilimlerdir.Temel yöntemleri tümevarımdır.

[felsefe_ygs_lys]

Bilginin oluşumunda iki temel öğe, iki taraf vardır. Bunlardan birincisi bilmek isteyen yani sujedir. Bilmek isteyen, bilmek için doğaya (ya da kendine) yönelen taraftır. Doğada bilmek için bilgiye ulaşmaya çalışan tek varlık insandır. Suje düşünen bir varlık olarak nesneler üzerinde düşünsel bir etkinlik gerçekleştirir. Bilginin ortaya çıkışında sujenin yöneleceği bir varlık yani bir obje (nesne) gereklidir.

Bilgi, özne (suje) ile nesnenin (obje) arasındaki bağlantı sonucu ortaya çıkan bir üründür. Suje, bilgiye yönelen, bilen insandır. Obje, bilgiye konu olan, somut ve soyut bütün varlıklardır.

İnsan düşünerek ve soyutlamalar yaparak birtakım kavramlara ulaşır. Kavramlar arasındaki ilişkilerden yargılara ulaşır. Bu yargılar arasında bazı çıkarımlara ulaşır. Böyle bir süreçten sonra zihnin ürünü olarak bilgi ortaya çıkar.

Suje ile obje arasındaki ilişkiyi kuran, insan zihninde bilginin oluşmasını sağlayan faktörlere “bilgi aktları” denir.4 ayrı akt vardır:

• Algı aktı
• Düşünme aktı
• Anlama aktı
• Açıklama aktı

Her alanda suje ile obje ilgisi başka başka kurulur. Örneğin deneyle ilgili kurulursa empirik bilgi, akıl yürütmeler ile ilgili kurulursa rasyonel bilgi elde edilir.

[felsefe_ygs_lys]