Cümle Vurgusu

1) Fiil cümlesinde (devrik değilse) vurgu yüklemin hemen önünde bulunur.

Yazar bu romanda yurt gerçeklerini dile getiriyor. (vurgulanan: yurt gerçeklerini)

Yurt gerçeklerini yazar bu, romanda diler getiriyor. (vurgulanan:bu romanda)

2) Ad cümlesinde vurgu yüklemin üzerindedir.

İstanbul’u fetheden Fatihtir.
Söylediklerim doğrudur.

3) Şartlı cümlede vurgu şart ifadesindedir.

İzmir’e gidersen herkese benden selam söyle.
Kitap okursan

4) Soru cümlelerinde vurgu soru sözcüğünün üzerinde yer alır.

Niçin bir mektup bile yazmıyorsun?
Edebiyatımızdaki ilk psikolojik roman kimindir?

Not:
1. Vurgu sorusu, ‘Hangisinde zaman (yer, kişi) vurgulanmıştır?’ biçiminde sorulur.
2. Genellikle devrik cümlelerde vurgu aranmaz.

Cümle Tamamlama

Cümlenin en uygun şekilde tamamlanacağı ifadeyi buldurmaya yönelik hazırlanan sorularda cümlenin gelişine dikkat edilmelidir.

Örnek:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde boş bırakılan yere, ayraç içinde verilen sözün getirilmesi anlamca uygun olmaz?

A) Yazarın çok yalın, basit, okuru yormayan ve okudukça dilin tadını duyuran bir … var. (biçemi)
B) Hangi konuyu işlerse işlesin öykülerinin dokusunda bir …, daha doğrusu onu başkalarından ayıran özgün yanlar vardır. (denenmişlik)
C) Yıllar önce yazılan “Yalnızlık” adlı şiir, bugüne değin değerini yitirmemiş, … niteliği kazanmıştır. (klasik)
D) Bu yapıtın dili çok akıcı, anlatımı sürükleyici, … karmaşıktır. (olay örgüsü)
E) Bir ara, yazdığı şiirlerde anlamı bir yana bırakmış, … önem vermiş. (biçime)

Çözüm:
B seçeneğindeki cümlede özgünlük ağır bastığı için “denenmişlik” sözcüğü, boş bırakılan yere getirilmez.
Yanıt B

Örnek:

“Ayrıntılı olarak düşünmeden ………. ” sözleri aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanırsa cümle tedbirli bir insanın tutumunu yansıtır?

A) yaptığım girişimlerden de iyi sonu aldığım oldu.
B) verdiğim bu karar herkesi sevindirdi.
C) böyle bir işe girişmemek gerektiğine inanıyorum.
D) başladığım bu işte de başarılı oldum.
E) işimden ayrılmam onu rahatsız etmedi.

Çözüm:
A, B, D ve E seçeneklerinde tedbirli insan tavrı yok. C’ de verilen ifadeyi “Ayrıntılı olarak düşünmeden…” sözünden sonra getirdiğimizde oluşan cümle ise tedbirli bir insanın tutumunu yansıtacaktır.
Yanıt C

Örnek:
1950’lerde edebiyatımızda görülen köye yöneliş hareketi, köy kökenli ya da köyü yakından tanıyan yazarların birbiri ardına ürün vermeleriyle yaygınlaşıp gelişmiştir.

Düşüncenin akışına göre, bu cümleden sonra aşağıdakilerden hangisi getirilemez?

A) Köylü ve köy sorunları, edebiyatımızın temel konularından biri olmuştur.
B) Köy gerçeğini değişik boyutlarıyla yansıtan bu ürünler, günümüz Türk edebiyatının seçkin örnekleri arasında yer alır.
C) Bu iki sanatçımızı köy edebiyatının dar kalıpları içinde düşünmemek gerekir.
D) Bu hareketi benimseyen sanatçılar, köye ve köylüye yeni bir bakış açısıyla yaklaşmışlardır.
E) Bu yazarlar, köyün ve köylünün sorunlarını başarılı bir biçimde okurlara yansıtmışlardır.

Çözüm:
C’de verilen “Bu iki sanatçımız…” ifadesi verilen cümleden çıkmamaktadır; çünkü verilen cümlede iki sanatçıdan bahsedilmemiştir.
Yanıt C

Örnek:
Önemli olan, okuduğumuz kitapların sayısı değil, ……

Bu cümlede boş bırakılan yere düşüncenin akışına göre aşağıdakilerden hangisi getirilemez?

A) bu kitapların yaşamımıza ne kattığıdır.
B) onların bize kazandırdığı yeni duygulardır.
C) okuduklarımızın davranışlarımızı, yaşama bakışımızı nasıl etkilediğidir.
D) onlardan edindiğimiz bilgilerle yeni bir dünya kurabilmemizdir.
E) onların, eleştirmenlerce nasıl değerlendirildiğidir.

Çözüm:
Cümlenin devamında A, B, C ve D’de verilenler getirildiğinde düşünce akışı sağlanmaktadır. E seçeneğindeki yargı düşünce akışını tamamlamıyor. Çünkü okuduğumuz kitapların sayısı değil, bize kattıkları belirtilmiştir.
Yanıt E

Örnek:
O, okurlarını bilgilendirmekle birlikte onları kendi düşüncelerine göre yönlerdirmekten kaçınan bir eleştirmendir. Ele aldığı kitabın niteliklerini sıralar; fakat onunla ilgili öznel yorumlardan kaçınır. Daha doğrusu, yapıtla ilgili kesin bir yargıya varmayı okuruna bırakır. Bu tutum ……

Bu parçanın son cümlesi aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanabilir?

A) bilinçli bir okur kitlesinin oluşmasını sağlar.
B) onun, bilgilerine güvenmediğini gösterir.
C) yazarın, geniş okur kitlelerince anlaşılmamasına neden olur.
D) okurun, okuma zevkini köreltir.
E) onun, kişiliğine olan saygıyı azaltır.

Çözüm:
Parçanın sonundaki cümleyi düşüncenin akışına göre tamamlayan “bilinçli bir okur kitlesinin oluşmasını sağlar.” ifadesidir.
Yanıt A

[turkce_ygs_lys]

Birleşik ve sıralı cümlelerde birden çok yargı, önerme bulunur. Genellikle Bu yargılar arasında ya da tek yargılı anlatımlarda değişik amaçlarla değişik anlam ilişkileri kurulabilir. Bağlaçlar, ilgeçler ya da diğer dil birimleriyle kurulan anlam ilişkilerinin başlıcaları şunlardır:

Neden – Sonuç İlişkili Cümleler: Bir cümlede ifade edilen yargılardan birinin neden, diğerinin sonuç olabilecek biçimde kullanılmasıyla ortaya çıkan cümleler, neden sonuç anlamı taşır. Bir cümlede neden sonuç ilişkisi genellikle “için, ile, den dolayı, den ötürü” ilgeçleriyle kurulabileceği gibi “den / dan” eki ya da kimi bağlaç ve sözcüklerle de kurulabilir. Böyle cümlelerde “neden” bildiren kısım başta ya da sonda olabilir.

Örnek:
– Yoğun kar yağışı yüzünden Ankara – İstanbul seferleri iptal edilmiş.
– Elindeki işi bitiremediğinden bir hafta kadar yeni bir iş alamayacağını söyledi.
– Derslere sürekli geç gelmesi ve ödevlerini zamanında yapmaması öğretmenini çok kızdırıyordu.

UYARI: “-den” ekiyle “dolayı” ve “ötürü” ilgeçlerinin birlikte kullanılması genellikle gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu yaratır. Ancak anlatım bozukluğu olmayan kullanımları da vardır.

Örnek:
– Sizi sevdiğimden dolayı böyle davranıyorum. (“dolayı” ilgeci gereksiz kullanılmış)
– Bundan dolayı akşam size gelemeyiz. (anlatım bozukluğu yok)

Amaç – Sonuç İlişkili Cümleler: Sonuç bildiren bir yargıyla o sonucun hangi amaçla yapıldığını anlatan bir başka yargıdan oluşan cümlelerdir. Bu ilişki “-mek / -mak için, -mek / -mak üzere” ilgeçleri ya da “-e , -a” ekiyle kurulur.

Örnek:
– Biraz hava almak ve dinlenmek için arkadaşlarıyla Pazar günü pikniğe gideceklermiş.
– Onunla bu durumu bütün ayrıntılarıyla değerlendirmek üzere tekrar bir araya geleceğiz.
– Okula onu görmeye gittim.

Açıklama İlişkili Cümleler: Açıklama, bilinmeyeni bilinir kılmaktır. Bir kavram, durum ya da olguyla ilgili bilgi vermek amacıyla kurulan cümleler, açıklama nitelikli cümlelerdir. Açıklama belirten cümlelerde yargılar arasındaki bağlantı bağlaçlarla kurulur.

Örnek:
– Bugün okula gitmeyeceğim; çünkü hastayım.
– Yüzünden düşen bin parça, anlaşılan üzgünsün.

Koşul İlişkili Cümleler: Bir durumun, yargının oluşmasını, gerçekleşmesini, bir diğer yargı ile, anlatılan koşulun olmasına bağlayan cümlelerdir. Bu ilişki genellikle “-se / -sa” dilek koşul kip ekiyle, “ise” ek-eylemi ya da bağlaçlarla sağlanır.

Örnek:
– Annem sana baktıkça gençlik yıllarını anımsadığını söylüyor.
– Sinemaya gideceksin; ancak önce ödevlerini bitir.
– İstediğin her şeyi alırım, yeter ki sınıfını geç.
– Git; ama saat on ikiden önce evde ol.
– Buraya gelirse görüşebiliriz.

Karşılaştırma Cümleleri: Karşılaştırma, birbirleriyle ilişkili iki varlık, iki kavram ya da herhangi iki şeyi, ortak olan ya da olmayan yönleriyle anlatmaktır. Karşılaştırma cümlelerinde; karşılaştırma ilişkisi “gibi, kadar, daha, en…” gibi bağlaç, ilgeç ve belirteçlerle kurulur.

Örnek:

– Haber alma gereksinimini en iyi karşılayan iletişim aracı televizyondur.
– Hiçbirimiz onun kadar duyarlı ve hoşgörülü değildik.
– Kendi yaşıtı insanlardan daha genç ve daha diri bir görünüşü vardı.

Cümle Tamamlama: Kimi zaman bir yargı bütünlüğünden bir sözcük yada sözcük öbeği çıkarılmış olabilir. Yargının anlamsal ve anlatımsal bütünlüğü göz önünde bulundurularak bu eksik tamamlanır.

Tamamlanacak ve tamamlayacak cümleler ya da sözler arasında;
– Anlamsal ilişki doğru kurulmalıdır.
– Zaman ve kişi yönünden uyum olmalıdır.
– Cümleleri anlamca bağlamak için uygun bağlaçlar kullanılmalıdır.

Örnek: İnsanlar bilerek ya da bilmeyerek doğanın dengesini bozuyorlar, sonra aynı doğayı korumak için sempozyumlar düzenleyip, dernekler kuruyorlar; çünkü…

– Doğanın kendileri için yaşamsal değerini biliyorlar.
– Yanlış yaptıklarının bilincindeler.
– Kendilerini affettirmek istiyorlar.
– Doğayı taklit etmek istiyorlar.

|» “Ödev Paylaşımı” Sayfasına Dön! «|

Not:İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…