• Türkiye Selçuklu Devleti’nin başında Selçuklu soyundan gelen “sultan” adı verilen bir hükümdar bulunurdu.
• Türk devletlerinde görülen “Ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır.” anlayışı Selçuklularda da devam etmiştir.

UYARI: Bu anlayış şehzadeler arasında sık sık taht kavgaları çıkmasına ve devletin zayıflamasına sebep olmuştur.

• Devlet meseleleri “Büyük Divan”da (saltanat divanı) görüşülürdü. Divana sultan başkanlık ederdi. Sultanın olmadığı zamanlarda ise vezir bu görevi yapardı.
•  illere kadı ve subaşı denilen görevliler atanmıştır. Kadılar adalet işlerine, subaşılar ise asayiş, askerlik ve güvenlikle ilgili işlere bakardı.
• Hükümdar çocuklarına”melik” denilirdi. Melikler devlet tecrübesi kazanmaları için bazı illere yönetici olarak tayin edilirdi. Ayrıca, “atabey” adı verilen, meliklerin yanında illere gönderilen ve onların yetiştirilmesinden sorumlu olan tecrübeli devlet adamları da vardı.

Ordu

• Anadolu Selçuklu Devleti’nde ordu üçe ayrılmıştı:

1. Hassa Ordusu: Küçük yaştan itibaren alınıp yetiştirilen, her zaman hükümdarın yanında bulunan ve maaşlı olan askerlerdir.
2. İktâ Ordusu: Türkiye Selçuklu Devleti’nin temel ordusudur. Bu askerler maaş almazlardı. ikta sahipleri tarafından yetiştirilir ve her türlü ihtiyaçları karşılanırdı.
3. Türkmenler (Uç Askerleri): Genelde sınır boylarında bulunur ve sınırları korurlardı.

Sosyal ve Ekonomik Hayat

•  Türkiye Selçukluları’nda köylerde yaşayanlar tarım ve hayvancılıkla, şehirlerdekiler ise ticaret ve çeşitli el sanatları ile uğraşmışlardır.
• Şehirlerde yaşayan esnaf ve zanaatkârlar kendi aralarında örgütlenmişlerdir. Bu örgütlenmeye “Ahi” adı verilmiştir. Böylece her esnaf grubunun meslek ilkeleri belirlenmiş, üretilen malların kalitesinin artması ve denetimi sağlanmıştır. Bu örgütlenmede çırak kalfa – usta ilişkisi görülür.
•  Lonca Teşkilatı üretilen malların kalitesini ve fiyatlarını belirlerdi.

ÖRNEK:

Anadolu Selçuklular> Döneminde Ahi teşkilatı şehirlerde,
I. Ticaret,
II. Zanaat,
III. Sosyal
alanların hangilerinde söz sahibi olm uştur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III
2008 ÖSS

ÇÖZÜM: Türkiye Selçuklu Devleti döneminde Ahiler ticaret ve zanaatkârlıkla uğraşarak sosyal yaşamda etkili olmuşlardır.
Yanıt E

•  Türkiye Selçukluları ticareti geliştirmek için çeşitli çalışmalar yapmışlardır. Yollar yapmışlar ve bu ticaret yolları üzerinde tüccarların konaklamaları için kervansaraylar ve hanlar inşâ etmişlerdir. Ayrıca yabancı tüccarlara düşük gümrük tarifesi uygulamış, zarara uğrayan tüccarların zararı devlet tarafından karşılanmıştır. ilk kez sigorta sistemi uygulanmıştır. Bunların yanında Antalya, Alanya ve Sinop da önemli ticaret limanları hâline getirilmiştir.
• I. Alaeddin Keykubat zamanında devletin ekonomik durumu güçlenmiş ve altın para bastırılmıştır.

Toprak

• Türkiye Selçukluları’nda topraklar devletin malı olup bu topraklara “Mirî Arazi” adı verilmiştir.

– Toprak yönetimi dört kısma ayrılmıştır.
– Bunlar; Has arazi, ikta (dirlik) arazi, vakıf arazi ve mülk arazidir.
– Has arazi, sultanın şahsına ait arazilerdir.
– ikta (Dirlik) arazi, gelirleri devlet hizmetinde bulunanlara yaptıkları iş karşılığında verilen arazilerdir.
-Vakıf arazi; gelirleri cami, medrese gibi hayır kurumlarına ve sosyal hizmetlere ayrılan arazilerdir.
– Mülk arazi, devlet hizmetinde üstün başarı gösteren kişilere verilen ve sahibi tarafından istediği gibi kullanılabilen arazilerdir.

Yazı, Dil ve Edebiyat

• Devletin resmî dili ve edebiyat dili Farsça, bilim dili Arapça idi. Halkın konuştuğu dil ise Türkçe idi. Beylikler döneminde Türkçeye önem verildi ve Karamanoğlu Mehmet Bey, Türkçeyi resmî dil ilân etti (1277).
•  Mevlâna Celaleddin Rûmi eserlerini Farsça, Yunus Emre ise Türkçe olarak yazmıştır. Hacı Bektaş Veli’nin eserleri de önemlidir.

Bilim ve Sanat

•  Temel eğitim kurumu medreselerdir. Medreselerde dinî bilgilerin yanında matematik, tıp, felsefe, tarih, astronomi (gök bilimi) gibi bilimler de okutulurdu.
• Türkiye Selçuklu sultanları bilimsel çalışmaları desteklemiş, bilim adamı, yazar ve şairlere değer vermişlerdir.Değişik ülkelerden bilim adamlarını Anadolu’ya getirmişlerdir.
• Çinicilik çok gelişmiştir. Mimaride İslam ve Bizans mimarisinin etkileri görülür.
• Türkiye Selçukluları döneminde pek çok medrese, cami, han, hamam, kervansaray, hastahane, imârethâne, türbe yapılmıştır.
• Türkiye Selçukluları ve beylikler döneminde süsleme sanatı (tezhib) gelişmiştir. Genellikle bitki ve hayvan motifleri ve geometrik şekiller kullanılmıştır.Halıcılık ve maden işlemeciliği de gelişmiştir.

•  XII. Yüzyılın ortalarından kalma Konya Alâeddin Camisi, iki ana bölüme sahip bir eser olarak karşımıza çıkar. 1233 tarihli Niğde Alâeddin Camisi, bütünüyle kesme taştan yapılmıştı. Kayseri’deki Hunad Hatun Külliyesi (1235-1238), Türkiye Selçuklularının cami, medrese, kümbet ve hamamdan oluşan ilk yapı topluluğu olması açısından önemlidir. Bu külliyenin camisi, plan ve tasarım açısından Malatya Ulu Camisi’ne benzer.
• Türkiye Selçuklu camilerinde, örtü düzeni, ağaç direklere oturan camiler de önemli bir grup oluşturur. Anadolu dışı bir geleneği sürdüren bu yapılarda da ana şema fazla bir değişiklik göstermez. Bu tip yapıların en önemlileri, Konya Sahip Ata Camisi (1258),Afyon Ulu Camisi (1272), Sivrihisar Ulu Camisi’dir .

[tarih_ygs_lys]

Arapça, zengin ve gelişmiş bir dil olup Sami dil ailesindendir. Mekke’de her yıl Ukaz panayırı açılır ve burada şiir yarışmaları düzenlenirdi. Burada düzenlenen yarışmada birinci gelen şiirler bir yıl boyunca Kâbe’nin duvarına asılırdı. Ayrıca bu panayır ticaret açısından da önemli bir alışveriş merkeziydi. Mekke dışından gelenler, mallarını burada satarlardı.

[tarih_ygs_lys]

• Mezopotamya devletlerinde krallar ve rahipler en üst sınıfı oluşturmuş, bunların dışında kalan halk ise üç sınıfa ayrılmıştı:

a. Soylular: Kral tarafından toprak bağışlanmış kişilerdi.Savaşa kralın yanında katılırlardı.
b. Hürler: Askerler, köylüler ve zanaatkârlardan oluşurdu.
c. Köleler: Savaşta esir alınan, parayla satılan kişilerdi.

• Dünyada ilk yazılı yasalar Mezopotamya’da, Sümerler tarafından hazırlanmıştır. Lagaş kralı Urgakina, tarihte bilinen ilk yazılı kanunları yaptı. Yapılan kanunlarla özel mülkiyet hakkı korunmuştur.
• Babil kralı Hammurabi ilk anayasayı hazırlamıştır. Hammurabi, Sümerlerin eski kanunlarını toplayarak dönemin ihtiyaçlarına göre yeni düzenlemeler yapmıştır.
• Mezopotamya devletleri, zengin ve uygarlıkta ileri olmaları nedeniyle, sürekli olarak çevrelerindeki kavimlerin saldırılarına uğruyorlardı. Bu nedenle bu devletler güçlü ordulara sahip olma gereği duymuşlardı.
• Mezopotamya topraklarının verimli olması nedeniyle halkın çoğu tarımla uğraşırdı. Tarımın yanı sıra hayvancılık da gelişmişti.
• Mısır’da düzenli bir adli örgüt vardı. İlk firavundan itibaren kanunlar çıkarılmıştı. İlk kanun koyucu Menes’ti.Mısır’da her kentte bir mahkeme bulunurdu.Bu mahkemelerin üstünde bir de Altı Büyük Ev adında yüksek mahkeme bulunuyordu.
• Mısır ekonomisi tarıma dayanıyordu.
• Nil Nehri’nin mayıs ve haziran aylarında taşması, çevresindeki toprakları verimli hâle getiriyordu.
• Ülke toprakları firavun adına işlenmekle beraber, ayrıca halkın malı sayılan topraklar ve yüksek memurların geniş çiftlikleri bulunuyordu.
• Yunanistan’ın dağlık bir ülke oluşu, nüfus artışı, sanayi ve ticaretin gelişmesi ham madde ve pazar arayışı sonucu Yunanlılar, Ege ve Karadeniz kıyılarında koloniler kurdular.

[ad1]

4. Yazı, Dil ve Edebiyat

• MÖ 3500–3000 yılları arasında Sümerler, çivi yazısını buldular.
• Edebiyatta konular dinî konuları kapsamaktadır. Gılgamış, Tufan ve Yaradılış destanları önemlidir.
• Mısır yazısına hiyeroglif (resim yazısı) denirdi. Hiyeroglişer, taşlar üzerine kazınır ya da papirüs denilen bir kâğıda yazılırdı. (Papirüs, Mısır’da bitki yapraklarından elde edilen bir cins kâğıttır.) Hiyeroglif yazısı ilk kez 1822’de Fransız fiampolyon tarafından okunmuştur.
• Yunanlılar, Fenikelilerden öğrendikleri yazıyı, bazı değişiklerle kendi dillerine uyarlamışlardır. Yunan edebiyatında destanların önemli bir yeri vardır. Bu destanların en eskisi Homeros’un İliada (İlyada) ve Odyseia (Odessa) destanlarıdır.
• Fenikelilerin dünya uygarlığına en önemli katkıları, Mısır’dan öğrendikleri yazıyı geliştirip, harf yazısı hâline getirmeleri ve 22 harften oluşan alfabeyi bulmalarıdır. Fenikelilerin bulmuş oldukları 22 harşi alfabeyi daha sonra Yunanlılar ve Romalılar geliştirdiler ve böylece günümüzdeki Latin alfabesi ortaya çıktı.

5. Bilim ve Sanat

• Mezopotamya’da astronomi, matematik ve tıp gibi bilim dallarında önemli gelişmeler olmuştur.
• Yıldızların hareketleri ile insanların yaşayışları arasında sıkı ilişkiler bulunduğuna inanılması, Sümerleri yıldızların hareketlerini incelemeye yöneltmiştir. Sümerler burçları bulmuşlar, bir yılı 360 gün olarak hesaplamışlardır. Sümerler, aritmetik ve geometrinin temelini atmışlardır. Fırat ve Dicle’nin taşması sonucu, sınırları kaybolan toprakların sınırlarının yeniden belirlenmesi gereksinimi, aritmetik ve geometrinin ortaya çıkışında ve gelişmesinde önemli bir neden olmuştur.
• Sümerler uzunluk, alan, ağırlık ve hacim ölçülerini bulmuşlardır.
• Mezopotamya mimarisinde saraylar ve tapınaklar ön plandadır. Sümer mimarisinin en önemli eserleri, çok katlı ve kule biçiminde yapılan zigguratlardı.Ancak kerpiç kullanıldığı için Mezopotamya’dan günümüze eser kalmamıştır.
• Babil Kulesi ve Babil Asma Bahçeleri, Mezopotamya sanatının en önemli yapıtlarındandır.
• Mısırlılar matematikte ondalık sayı sitemini bulmuşlar, dört işlemi kullanmışlardı. Tarım ürünlerinden alınan vergilerin hesaplanması, Nil Nehri’nin taşma sonucu kaybolan toprak sınırlarının belirlenmesi, matematik ve geometrinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.
• Astronomide de önemli gelişmeler sağlayan Mısırlılar, gökyüzünü ve dünyanın hareketlerini incelemişler, Güneş yılı esaslı takvimi bulmuşlar, bir yılın 365 gün olduğunu hesaplamışlar, bir ayı 30 gün olarak kabul etmişlerdir.
• Ölümden sonra bedenin yaşamına devam ettiği inancı mumyacılığın gelişmesini, insan vücudunun yakından tanınmasını, anatomi ve tıp bilimlerinin gelişmesini sağlamıştır.
• Mısır sanatının en önemli eserleri piramitler ve tapı- naklardır. Firavunlar adına yapılan piramitler, ölümsüzlüğün bir işaretiydi. Tapınaklar ise firavunların kazandıkları başarıların simgesi olarak yapılmıştı.

Örnek:
İlk Çağ’da Mısır’da mimari eserler daha çok taştan yapıldığı hâlde Mezopotamya’da kerpiç ve tuğladan yapılmış, taş, Mısır’a nazaran daha az kullanılmıştır.
[ad2]
Yalnız bu bilgiye göre, aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Mezopotamya taş işçiliği dalında Mısır’ın etkisinde kalmıştır.
B) Mezopotamya’da sanattan çok bilime önem verilmiştir.
C) Mezopotamya mimarisinde dinî duygu ve düşüncelerin etkisi olmuştur.
D) Coğrafi durum ve yaşayış şartlarının farklı olması sanatta etkili olmuştur.
E) Taşın mimaride kullanılması yapıların tarihî açıdan değerlendirilmelerini kolaylaştırmıştır.

Çözüm:
Mısır’da taş eserlerin olmasına rağmen Mezopotamya’da kerpiç ve tuğladan eserlerin olması “Coğrafi durum ve yaşayış şartların farklı olması sanatta etkili olmuştur.” yargısına ulaşmamızı sağlar.
Yanıt D

• Yunanlılar, bilim alanında da çok büyük ilerlemeler gösterdiler. Felsefe, tıp, matematik, tarih ve astronomi gelişme gösteren bilimler oldu. Sokrat, Plâton (Eşâtun) ve Aristo, Yunan felsefesinin önde gelen filozoşarıdır. Tarih alanında Herodot, Tukidides, Ksenephon (Ksenefon) önemli eserler vermişlerdir. Hipokrat, modern tıbbın kurucusu olarak kabul edilir.
• İbraniler, sanat konusunda önce Asur, daha sonra Yunanlılar ile Romalılar’ın etkisinde kaldılar, İbrani sanatının en ünlü eseri, Hz. Süleyman zamanında Kudüs’te yapılan Süleyman Mabedi’dir.

[tarih_ygs_lys]

Edebiyat ile ilgili konular, yazar ve şairler ve dil – anlatım sunular aşağıda alfabetik olarak sıralanmıştır. Edebiyat ile ilgili sunularınızı bu sayfada yayımlanmak üzere “bilgi@bilgicik.com” adresine gönderebilirsiniz. Sunuların üzerine dokunarak bilgisayarınıza indirebilirsiniz.

|» Sunular Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…