• 
  Diploit evre haploit evreye göre daha uzundur.
• 
  Polenlerin yumurtayı döllemesinde daha güvenceli yollar seçilir.

Örneğin
Böceklerin etkisi ile tozlaşma sağlanır. Bu şekilde bitkiye ait polenler sadece kendi çiçeğinde değil aynı türün farklı çiçeklerine de taşınmış olur.
Böylece kalıtsal çeşitlilik daha da artmış olur.

Çiçeksiz bitkilerde spor ile üreme sağlanırken, çiçekli bitkilerde tohumla üreme sağlanır. Tohum, embriyoyu korur ve beslenmesini sağlar.

Çiçekli Bitkilerde Tohum Oluşuncaya Kadar Gerçekleşen Olaylar

1. Gamet Oluşumu
a.Polen (Çiçek Tozu) Oluşumu
b. Yumurta Oluşumu
2. Tozlaşma
3. Döllenme

1. Gamet Oluşumu

Çiçeklerin erkek ve dişi organlarında bulunan eşey ana hücreleri mayoz geçirerek n kromozomlu hücreleri meydana getirir. Ancak mayoz sonucu oluşan bu hücreler döllenme yeteneğine sahip değildir.

Mitoz bölünmeler ve farklılaşmanın ardından gamet haline geçerler. Bu durum su yosunları, kara yosunları gibi ilkel bitkilerde gördüğümüz haploit (monoploit) evreyi andırır.
Haploit evre, hücre düzeyindedir.

a. Polen (Çiçek Tozu) Oluşumu

• Erkek organın başçık kısmında polen keseleri bulunur.
• Polen keseleri içinde de bol miktarda polen ana hücresi bulunmaktadır.
• Polen ana hücresi mayoz bölünme geçirerek (n) kromozomlu dört hücre meydana getirir. Bu hücrelere mikrospor adı verilir.
• Mikrosporlar bir kez endomitoz geçirir ve böylece iki çekirdekli dört hücre oluşur. Bu çekirdeklerden birine vejetatif, diğerine generatif çekirdek denir.
• Vejetatif ve generatif çekirdeği taşıyan bu yapıya polen(çiçek tozu) denir.
• Vejetatif çekirdek; polen tüpü oluşumunda, generatif çekirdek ise sperm çekirdeklerinin oluşumunda rol oynar.

b. Yumurta Oluşumu

• Dişi organın yumurtalık kısmında tohum taslağı bulunur.
• Tohum taslağı içinde (2n) kromozomlu makrospor ana hücreleri bulunmaktadır.
• Makrospor ana hücresi mayoz bölünme geçirerek (n) kromozomlu dört hücre oluşturur. Bu hücrelere makrospor denir.
• Dört makrospordan üç tanesi eriyerek kaybolur, biri ise arka arkaya üç kez mitoz geçirerek (n) kromozomlu 8 çekirdek oluşturur. Bu 8 çekirdekli yapı embriyo kesesini oluşturur.
• 8 çekirdeğin ikisi merkeze üçer tanesi de embriyo kesesinin karşılıklı kutuplarına dizilir.
• Embriyo kesesinin üst kutbunda olan üç tanesine, antipot çekirdekler, merkezde olan iki tanesine polar (kutup) çekirdekler, alt kutupta yer alan ortadaki çekirdeğe yumurta, yumurtanın yanında bulunan iki tanesine ise sinerjit çekirdekler denir.
• 
  Aynı türün çiçeklerinde polen ve yumurta olgunlaşması aynı zamanlarda olmaktadır. Bu durum döllenme olasılığını arttıran bir adaptasyondur.

2. Tozlaşma (Polinasyon)

Erkek organın başçık kısmında yer alan polen keselerinin çatlamasıyla içinde bulunan polenlerin rüzgar, kuş, böcek, su gibi faktörlerle dişi organın tepecik kısmına taşınmasına tozlaşma (polinasyon) denir.

Kendi Kendine Tozlaşma

Bezelye gibi dişi ve erkek organı bulunduran bitkilerde bitkinin kendi polenleriyle tozlaşma olayı sağlanır. Bu durum sadece tam çiçek taşıyan bitkilerde, erkek ve dişi organın aynı zamanda olgunlaşması durumunda gerçekleşmektedir.

Yabancı Tozlaşma

Çiçeğin, aynı türün farklı çiçeklerinden gelen polenlerle karşılaşması ile tozlaşma sağlanır. Çiçekli bitkilerin çoğunda bu şekilde tozlaşma sağlanır.
Eksik çiçeklerde ve tam çiçeklerde görülür. Tam çiçekli bitkilerde eğer dişi ve erkek organ aynı zamanda olgunlaşmamışsa yabancı tozlaşma gerçekleşir.
Yabancı tozlaşmada etkili olan faktörler su, yağmur, rüzgar,böcekler, kuşlar ve insanlardır.

3. Döllenme

Tozlaşma ile polenler dişi organın tepecik kısmına tutunur.
Tepecik kısmının salgıladığı nemli ve yapışkan madde polen tutunmasını kolaylaştırıp polen tepeciğe geldikten sonra; vejetatif çekirdek mitoz bölünmelerle dişicik borusu içinde uzayan ve sperm çekirdeklerini embriyo kesesine kadar taşıyan polen tüpünü oluşturur.
Bu sırada generatif çekirdek ise polen tüpü içinde ilerlerken bir kez mitoz geçirir. Burada 1. sperm ve 2. sperm çekirdekleri oluşur.
Sperm çekirdekleri polen tüpü ile embriyo kesesine ulaşacaktır.
Embriyo kesesinin mikropil kısmından polen tüpünün uç kısmının erimesiyle sperm çekirdekleri embriyo kesesine geçer. Burada çift döllenme gerçekleşir.

1. sperm çekirdeği ile yumurta hücresi birleşerek zigotu oluşturur. Zigot ise bölünerek embriyoyu meydana getirir

2. sperm çekirdeği ile embriyo kesesinin merkezinde yer alan polar (kutup) çekirdekler birleşir. Böylece (3n) triploit kromozomlu endosperm (besi doku) oluşur.

Besi doku, embriyo için besin kaynağıdır. Tohum çimlenene kadar embriyo, besi doku ile besin ihtiyacını karşılar. Bazı bitkilerde ise besi doku bulunmaz. Bu bitkiler besin ihtiyacını çeneklerden sağlar.
Açık tohumlu bitkilerde (kozalaklı bitkilerde) endosperm (besi doku) n kromozomludur. Bu bitkilerde çift döllenme olmaz.
Döllenme olayında antipot ve sinerjit çekirdekler görev almaz, bu çekirdekler eriyerek kaybolur. Bitkilerde döllenme olayının ardından meydana gelen yapıya tohum taslağı denir. Tohum taslağı gelişerek tohumu oluşturur.

[biyoloji_1_ygs_lys]

• Bir hücrelilerde, yüksek yapılı bitkilerde, hayvanlar alemindeki canlılarda, hatta bazı eşeysiz üreyen canlılarda da zaman zaman görülür.
• Bir hücreli canlılarda, eşeyli üreme gen aktarımı ile gerçekleşir.
• Birey sayısını arttırmaz yalnız genetik çeşitlilik sağlar.
• Çok hücrelilerde ise birey sayısı artar ve çeşitlilik sağlanır.
• Eşeyli üreyen canlılarda iki ata birey vardır. Bu bireylerde mayoz bölünme ile eşey hücreleri (gametler) oluşur.
• Oluşan gametlerin birleşmesiyle (döllenme) birbirinden farklı özellikteki genler yan yana gelmiş olur.

Eşeyli üremenin esası iki olaya dayanır:
1. Mayoz Bölünme
2. Döllenme

1. Mayoz Bölünme

Eşey ana hücrelerinin, (n) kromozomlu gametleri oluşturması olayıdır. Bu sırada krossing over, homolog kromozomları n rastgele dizilişi gibi olaylar gametlerde çeşitlilik sağlar.

2. Döllenme

• Farklı özellikte iki gametin (yumurta ve spermin) birleşmesi ile (2n) kromozomlu zigotun oluşmasıdır.
• Zigot daha sonra mitoz bölünmeyle gelişir, farklılaşır ve yavru birey meydana gelir.
  
• Eşeyli üreme ile oluşan bireyler atalarına göre ortam şartlarına daha dayanıklıdır.
• Daha dayanıklı olması nda, krossing over ile çeşitliliği artmış gametlerin oluşması ve farklı özellikteki gametlerin birleşmesiyle tür içi çeşitliliğin sağlanması büyük rol oynar.

NOT: EŞEYLİ ÜREME

• 
  İki ata birey vardır.
• 
  Mayoz ve döllenme olayları görülür.
• 
  Kalıtsal çeşitlilik (varyasyon) sağlanır.
• 
  Önceki nesillerde bulunan zararlı genlerin ortaya çıkma olasılığı azalır.
• 
  Değişen ortam koşullarına daha uyumlu, dayanıklı bireylerin oluşması sağlanır.

Eşeyli Üreme Şekilleri

1. İzogami
2. Heterogami
a. Anizogami
b. Oogami
3. Metagenez (Döl Almaşı)
4. Hermafroditlik
5. Partenogenez
6. Konjugasyon

1. İzogami

Şekilleri ve büyüklükleri aynı olan iki gametin birleşmesiyle oluşan eşeyli üreme şekline izogami denir.
Dişi ve erkek gametlerin her ikisi de kamçılıdır. Su yosunlarından ulothrix, chlamydomonas, spirogyra da izogami görülür.

2. Heterogami

Şekil ve büyüklükleri farklı olan gametlerin birleşmesi ile oluşan üreme şekline heterogami denir.
a. Anizogami
Her ikisi de kamçılı ve hareketli olan gametlerin birleşmesiyle oluşan üreme şeklidir. Erkek gamet küçük, dişi gamet ise büyüktür. Örneğin Oedogonium
b. Oogami
Hareketsiz olan bir yumurta hücresi ile, hareketli olan sperm hücresinin birleşmesiyle gerçekleşen üreme şeklidir. Sperm hücresi çok küçük, yumurta hücresi ise bol sitoplazmalı ve iri yapılıdır. İnsanlarda ve diğer omurgalı larda görülür.
[ad1]

3. Metagenez (Döl Almaşı)

• Üreme sırasında eşeyli ve eşeysiz üremenin birbirini takip etmesine metagenez (Döl almaşı, döl değişimi) denir. Bir hücrelilerden plazmodyum malarya (sıtma paraziti), deniz anası, karayosunları, eğrelti otlarında metagenez görülür. Plazmodyumda Metagenez Plazmodyum hayat devrini insan ve anofel cinsi dişi sivrisinekte tamamlar. Sivrisinekte eşeyli üreme, döllenme, sporogoni görülürken, insanda eşeysiz üreme, mitozla gamet oluşumu ve sporların merozoitlere – şizontlara dönüşümü gerçekleşmektedir.
• 
  Sivrisineğin ısırması ile tükürük bezlerinde bulunan plazmodyum sporları insan kanına geçer.
• 
  Kan yoluyla sporlar önce karaciğere, sonra kırmızı kemik iliğine ve dalağa geçer. Burada sporlar bölünerek çoğalır.
  
• Sporlar daha sonra kan dolaşımına katılır. Sporlar alyuvar hücreleri içine girdiğinde, plazmodyum sporu büyük ve amip şeklinde şizonta dönüşür.
  
• Alyuvar içindeki şizont birbirini izleyen çekirdek bölünmeleri sonucu çok sayıda merozoitleri oluşturur.
  
• Merozoitler aşırı çoğalınca alyuvarlar patlar ve merozoitler kan plazmasına yayılır.
• Her biri yeni bir alyuvar içine girer.Bu sırada insanda ateş, üşüme, titreme şeklinde sıtma nöbetleri görülür.
• Bazı merozoitler dişi ve erkek gamet şeklini alır. Kanda, karaciğer ve alyuvarda bu şekilde görülen eşeysiz üremeye “şizogoni” denir.
  
• Kanında gametler bulunan bir insanı sivrisinek ısırdığı nda, gametler sivrisineğe geçer.
• Sivrisineğin sindirim sistemine geçer, dişi ve erkek gamet birleşerek zigotu meydana getirir.
• Eğer gametler sivrisineğin midesine ulaşamazsa ölür.
  Zigot, sivrisineğin bağırsak epiteline yerleşir. Burada büyüyüp bölünerek çok sayıda spor oluşturur.
• Mayoz bölünmeyle sporların oluşmasına “sporogoni” denir.
  Oluşan sporlar mitoz ile çoğalır, sivrisineğin tükürük bezlerine gelir ve kan emme sırasında sporlarını insana bulaştırır.

4. Hermafroditlik

• Bazı bitki ve hayvan türlerinde dişi ve erkek organ aynı canlı üzerinde bulunur. Böyle canlılara hermafrodit (erselik) canlı denir.
• Örneğin Yassı solucanlardan tenya, toprak solucanı, istiridye, bitkilerden kiraz, elma, bezelye, ayva.
• Tenyalar kendi kendini dölleme özelliğine sahipken toprak solucanı, istiridye gibi canlılar kendi kendini dölleyememektedir.
• Kendi kendini dölleyememe, yumurta ve sperm hücrelerinin farklı zamanlarda olgunlaşmasından kaynaklanır.
• Böylece farklı iki birey arasında gen alış verişi sağlanır ve genetik çeşitlilik arttırılmış olur, çekinik genlerin ortaya çıkma olasılığı azaltılmış olur.

5. Partenogenez

• Döllenmemiş yumurtalardan mitoz bölünme sonucu erkek bireylerin oluşmasıdır. Örneğin Bal arıları, termitler, su pireleri, çalı çekirgeleri, bazı kelebekler gibi canlılarda görülür.
• Bal Arılarında Üreme Arı kovanında üç çeşit birey bulunur. Kraliçe arı, işçi arı ve erkek arılar.
• Kraliçe arı erkek arılardan biri ile çiftleşerek, spermleri kendi vücudunda bir kesede depo eder.
• Kraliçe arının ürettiği yumurta hücrelerinin bir kısmı kesede depo edilen spermler ile döllenir ve dışarıya atılır.
• Döllenmiş yumurtadan dişi arılar oluşur. Bu normal gelişen bir eşeyli üremedir.
• Ancak kraliçe arının meydana getirdiği yumurtaların bir kısmı döllenmeden dışarıya atılır.
• Döllenmemiş yumurtaların gelişmesiyle de erkek arılar oluşur. Bu üreme şekline partenogenez denir.
• Erkek arılar tek bir yumurta hücresinden oluştuğu için haploit (n) kromozomludur. Erkek arılar bu nedenle mayoz geçiremezler.
• Erkek arılarda gamet (sperm) oluşumu mitoz bölünme ile sağlanır. Dişi arılar, döllenme ile meydana geldiklerinden (2n) diploit kromozomludur.
• Dişi arılarda beslenme şekline göre farklılıklar oluşur. Döllenmiş yumurtaların polenlerle beslenmesi ile işçi arılar oluşur, arı sütü ile beslenmesi durumunda ise kraliçe arı meydana gelir. Bu şekilde; çevresel faktörlere bağlı olarak canlılarda gen işleyişinin değişmesiyle farklı özelliklerin ortaya çıkmasına modifikasyon denir.

6. Konjugasyon

• İki canlı arasında sitoplazmik köprü kurularak gen aktarımının yapılması olayıdır.
• Bakterilerde, paramesyumda ve bazı alglerde görülür.
• Bakterilerde Konjugasyon
  Aynı türün farklı özelliklerine sahip iki bakteri hücresi yan yana gelir ve aralarında sitoplazmik bir köprü kurulur.
• Bakterilerde plazmid adı verilen DNA parçaları ile gen aktarımı sağlanır.
  
• Gen aktarımı tamamlandıktan sonra bakteriler birbirlerinden ayrılır.
  
• Konjugasyonun ardından bakteriler bölünerek çoğalı r.
  Yeni oluşan bakteriler artık farklı genetik özellikleri de taşımaktadır.
  
• Konjugasyonla bakteriler dirençli olma gibi özellikleri birbirine aktarabilir.
  Böylece ortam şartlarına daha dayanıklı bakteriler meydana gelmiş olur.
  
• Konjugasyonla birey sayısında artış görülmez, genetik çeşitlilik sağlanır.NOT: Konjugasyonla üreme olayında mayoz bölünme, döllenme gibi eşeyli üremeye özgü durumlar gerçekleşmez fakat genetik çeşitlilik sağlanır. Bu nedenle konjugasyon özel bir eşeyli üreme çeşididir.

[ad2]
 

Paramesyumda Konjugasyon

• 
  İki paramesyum yan yana gelir.
• 
  Aralarında sitoplazmik köprü kurulur.
• 
  Üremeden sorumlu olan küçük çekirdekler, her iki paramesyumda da mayoz geçirir. Böylece (n) kromozomlu dörder çekirdek oluşur.
• Oluşan dört çekirdekten üçü eriyerek kaybolur. Bir tanesi mitoz geçirerek (n) kromozomlu iki çekirdek oluşturur.
• 
  Hücrelerde bulunan bu iki çekirdekten biri kalıcı (dişi), diğeri göçücü (erkek) çekirdek olarak görev alır.
• 
  Göçücü (erkek) çekirdekler karşılıklı yer değiştirir.
• 
  Göçücü (erkek) çekirdekler ile (dişi) kalıcı çekirdekler kaynaşır. Bu şekilde (2n) kromozomlu çekirdekler oluşur.
• 
  Hücreler birbirinden ayrılır.
• 
  Hücrelerde bulunan (2n) kromozomlu çekirdek üç kez mitoz geçirir. Böylece hücrelerde (2n) kromozomlu
• 8 çekirdek oluşur.
• 
  8 çekirdekten üçü erir, dördü büyük çekirdeği, biri küçük çekirdeği oluşturur.
• 
  Küçük çekirdekler mitoz geçirir ve ikişer paramesyum oluşur.
• 
  Oluşan paramesyumlar bir kez daha mitoz geçirir ve dörder paramesyum daha meydana gelir.
• 
  Sonuçta konjugasyonla üreme ile 8 tane paramesyum oluşmuştur.

[biyoloji_1_ygs_lys]