Ey Tanrı Dağları‘nda doğup bu acunda at koşturan şanlı akıncı, yüreklerinde ozanların kopuz çaldığı Dede Korkut ruhlu bilge, bir günde devlet yıkıp bir gecede hanlık kuran yiğit çeri, bengü taşlar yazdıran Bilge Kağan’ın torunu, gök mavisi bayraklarla kurt başlı sancakları göklere çektiren alp kişi, korkaklara Çin Seddi’ni yaptıran Mete Han‘ın ve onların sarayını kırk kişiyle basan Kürşad’ın soyundan gelen yüce TÜRK, sözüm sanadır.

Bugün dünyadaki birçok millet henüz ortada yokken biz TÜRKler devlet kuruyor, bu dünyanın düzenini sağlıyorduk. Binlerce yıl öncesinde Hunlar ve Göktürkler ile Türk adını tüm acuna duyurmuş ve dünya egemenliğine kavuşmuştuk. Mavi gök çadırımız, güneş de bayrağımız olmuştu. Gücümüzü yalnızca kılıcımızın keskin, bileğimizin de güçlü olmasından almıyorduk; yüce töremiz, inancımız, devletimize bağlılığımız ve eşsiz kültürümüz bizi diğer milletlerden üstün kılıyordu. Kaşgarlı Mahmud Atamız da, “Tanrı’nın devlet güneşini Türk burçlarında doğurduğunu ve onların üzerine göklerin bütün ışıklarını döndürmüş olduğunu gördüm. Tanrı onlara Türk adını verdi ve onları yeryüzüne ilbay kıldı.” diyerek Türklüğün kutluluğunu bin yıl öncesinden bize bildirmişti.

İkinci Göktürk Devleti‘nde TÜRK soylu bütün kişiler tek bayrak altında toplanmıştı ve sonrasında Türk göçleriyle kandaşlar acunun farklı bölgelerine yayılmaya başladı. Birbirinden ayrı düşen soydaşların aralarındaki mesafeler, Rusların, Çinlilerin ve sayısız düşmanların bizleri bölmek için yaptıkları çalışmalarla arttı. Ruslar “Siz TÜRK değilsiniz. Siz, Kırgız, Azeri, Özbek, Kazak, Tatar…’sınız.” dediler ve önce kutlu dilimizi parçaladılar. Her Türk lehçesi için uydurma birkaç kural oluşturup, onları ayrı ayrı diller durumuna getirdiler. Ağzımızdaki ana sütü kadar ak olan Türkçemizi bölüp, yirmiden fazla parçaya ayıran Ruslar, binlerce yıllık töremizi ve kültürümüzü de yozlaştırmak için ellerinden geleni yaptılar.

Türk dünyası üzerinde oynanan bütün oyunlar, Türklük güneşini her geçen gün soldurdu. “İl gider, töre kalır.” dedik, fakat töremiz de bozuldu. Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Tataristan, Gagauzya, Yakutistan, Çuvaşistan, Başkurdistan…’daki Türklerin bir kısmı, Türk olmadıklarını söyleyenlere inandılar ve bunlar bugün dünyada yaşayan 300 milyona yakın soydaşından habersiz yaşamaya başladılar. Bu yabancılaşmalar sonucunda Türk illeri “yabancı ülkeler” haline geldi. Fakat doğru sözü, Bilge Kağan’ın bengü taşlarında arayanlar, atamızın 1300 yıl önce bize şöyle seslendiğini göreceklerdi: “Ey Türk budunu, üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe, senin ilini ve töreni kim bozabilir?”

Bütün ayrılıklar, gönüllerimizdeki Türklük aşkını yıpratmadı, tam tersine yüreklerimizdeki bu büyük ateşi daha da alevlendirdi. 1990’lı yılların başında soydaşlarımızın bağımsızlığına kavuşmasıyla, kutlu TÜRK birliğine kavuşacağımız gün, düşlerimizi süslemeye başladı. Bugün, sömürgeci devletlerin göz diktiği yurtlarımızı korumanın ve TÜRK adını binlerce yıl daha yaşatabilmek için gelecek kuşaklara taşıyabilmenin tek yolunun, bütün TÜRKlerin aramızdaki kutlu kardeşliğin farkına varması ve bu temelde birleşmeyi sağlaması olduğu anlaşılmalıdır. Bu yüce ülkü, biz TÜRKler için geleceğin anahtarı, yurtlarımızın güvenliği için Türk gücünün ve bağımsızlığımızın ilk adımıdır.

Türk dünyası içinde yaşayan Türkler olarak, kimimiz Oğuz, kimimiz Kıpçak boyundanız. “Sen kimsin?” diye sorduklarında, “Türk men.” diye yanıtlamış kandaşlarımız ve “Türkmen” olarak kalmış adları. Kimimiz Gök Oğuzlar‘dan gelen “Gagauz” Türklerindeniz. Oğuz Türkleri atlarıyla Anadolu’ya gelmiş; fakat Kırgız Türkleri atlarını kesip yediği için atalarımızın yurdu olan Tanrı Dağları’nda kalmışlar. Baş kurt biziz, Kazak yine biz. Biz, bir kere ölüp Ergenekon’da bin defa dirilen Göktürkler’iz! Biz, aynı kazanda pişen aş; aynı kökte büyüyen koca bir ağacın dallarıyız.

Atalarımız Altaylar’da oturup, Ötüken’de savaşmış; Isık Göl gibi kımız sağıp, Ala Dağlar kadar et yığmışlar. Toylar düzenleyip, ana yurdu şen kılmışlar. Fakat zamanı geldiğinde bir ölüp, bin dirilmeyi görev bilmişler. “Rahat yatakta ölmek acep olmaz mı çile, / Kanlı sınır boyları bize mezar olmalı.” düşüncesiyle hareket edip, demir dağları eriterek, damarlarımızdaki asil kanın bugünlere dek taşınmasını sağlamışlar.

Şimdi, binlerce yıldır saklayıp bugünlere taşıdığımız töremizi, dilimizi, soyumuzu, yani bütün Türklük değerlerimizi gelecek kuşaklara aynı gücüyle ve saf bir biçimde aktarabilmek için, bu yüzyılda yaşayan TÜRKler olarak bizlere çok büyük görevler düşüyor. Eğer bir gün Tanrı Dağları’nın tepesinde Oğuz Kağan’ın otağına girip, onun otağında oturan Kürşad gibi nice erlerin önünde diz vurabilmeyi düşlüyorsak, atalarımızdan devraldığımız kurt başlı sancağı taşımayı hak edebilmeliyiz. Eğer Altaylar’ın başında uluyan bir kurt veya ana yurdun üstünde süzülen bir kartal olmak istiyorsak, önce bir kurt kadar yol gösterici ve bir kartal kadar keskin görüşlü olmalıyız.

Yüce Tanrı, Türk dünyasındaki kardeşlik bağlarının güçlenmesini ve kardeşliğimizin gücüyle Türklük ruhunu sonsuza kadar yaşatabilmemizi sağlasın.

Tanrı, TÜRK’ü korusun!

» Ağeline gitmek için buraya tıklayın!

Şiir sevdalılarından takip edenler bilirler, Elazığ‘da 1992’den beri her yıl “Hazar Şiir Akşamları” düzenlenir. Türk dünyasının birçok yerinden gelen birçok şairin buluşmasını sağlayan şiir akşamları, her yıl büyük bir coşku içinde yapılır ve Türk’ün sözü şiirlerle sunulur dizelere susamış gönüllere…

1992 yılında, birkaç edebiyat gönüllüsü Elazığ‘da “Fırat Şiir Akşamları” adında bir etkinlik düzenlenmişti. Sanatsever Elazığ halkı, bu etkinliğe büyük ilgi gösterince bunun ikincisinin yapılmasına karar verildi. İkinci buluşmaya, edebiyat dünyasından birçok önemli isim katıldı. Sonrasında bu etkinliklerin Elazığ‘ın kültürel mirasının paylaşılması anlamındaki katkısı anlaşıldı ve etkinliğin adı “Hazar Şiir Akşamları” olarak değiştirildi. Bu tarihten sonra her yıl büyük heyecanla bütün Türk dünyasından gelen konuklar Elazığ‘da ağırlandı ve söze geldi yürekler şairlerin dilinde.

Bu yıl 16.’sı düzenlenen şiir akşamlarına Türkiye, Azerbaycan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Kazakistan, Tataristan, Kıbrıs, Kosova ve Kerkük’ten gelen konuklar katıldı. Üç gün boyunca düzenlenen etkinliklerle hem Elazığ halkı binlerce kilometre ötelerden gelen soydaşlarının içtenliğiyle buluştu hem de gelen konuklar Türk‘ü söyleyen dillere kucak açan Elazığ‘ı tanıdılar. Bir bayram coşkusu içinde geçen üç gün içinde, birçok konukla benim de tanışma olanağım oldu. Bazılarıyla, aşağıda sizlerle de paylaşacağım söyleşiler yapabildim.

Şiir akşamlarına Türkiye’den katılan Yavuz Bülent Bakiler, Cemal Safi ve Yahya Akengin gibi tanınmış kişilerin konuşmaları ve okudukları şiirler, oldukça ilgi gördü. Anadolu’dan büyük Türkistan’a açılan düşünceler, bu büyük şairlerimizin şiirleriyle dile geldi. Daha önceki yıllarda Cengiz Aytmatov ve Almas Yıldırım gibi büyük yazar ve şairlerimizin onuruna – anısına düzenlenen şiir akşamları, bu sene Azerbaycan’ın büyük şairi Bahtiyar Vahapzade‘nin onuruna düzenlendi. Fakat Bahtiyar Vahapzade, sağlık sorunları nedeniyle programa katılamadı.

Böyle bir programın düzenlenmesinde, elbette desteklerini hiçbir zaman eksik etmeyen Elazığ Belediye Başkanı Süleyman Selmanoğlu’nun ve Elazığ Valisi Muammer Muşmal’ın desteği büyüktür. Kültür mirasımızın gelecek kuşaklara aktarılmasını görev bilip, Türk dünyası kardeşliğine katkıda bulunmaktan şeref duyan idarecilerimize de, teşekkür etmek gerekiyor.

Bugün yaşayan büyük Türk şairlerinden biri olan Yavuz Bülent Bakiler‘in güzel ve akıcı Türkçesi, bütün gençlerde hayranlık uyandırdı. Kendisine “Dilini, tarihini ve kültürünü unutma tehlikesiyle karşı karşıya olan Türk gençliğine ne söylemek istersiniz?” diye sorduk. Sorumuza aşağıdan izleyebileceğiniz şu yanıtı verdi:

Yavuz Bülent Bakiler’in kökü de Azerbaycan‘a dayandığı için, onun için Azerbaycan’ın çok büyük bir önemi vardır. Bunu şiirlerine de yansıtan Bakiler, şiir akşamlarının ikinci gününde “Azerbaycan Yüreğimde Bir Şahdamardır” adlı şiirini dinleyicilere şöyle sundu:

Türk dünyasında yazılan hemen hemen bütün şiirleri ezbere bilen, yüksek hitap gücü ile dinleyenlerin yüreklerini bir kartal gibi uçurup ana yurdun çevresinde uçuran, Azerbaycan Türkleri’nden büyük şair ve ozan Zelimhan Yakup, şiir akşamları için geldiği Elazığ‘da geçirdiği üç dört günlük zamanı şöyle değerlendirdi:

Zelimhan Yakup, şiir akşamlarının üçüncü gününde okuduğu “Ezel Ahır Dünya Bizim Olacak” adlı şiiriyle ilk ve son andımız Turan‘ın yolunda, Türk Ulusu’nun oradaki bütün temsilcilerini heyecanlandırdı. Bu güzel şiirini Yunus Emre ile çıktığı yolculukta “Bu Yeşil Ağacın Altı Bizimdi” şiiriyle tamamlayınca, Zelimhan Yakup’un dizeleri arasında erimemek imkansız oluyor.

Kerkük‘teki Türkmenler’in sesi olan “Türkmeneli Tv“de haber sunucusu olan Timur Beyatlı ağabeyimiz, bize o zor koşullar altında “TÜRK” kalabilmenin güçlüğünü anlattı. Hayranlıkla izleyebileceğiniz kocaman bir yüreğe sahip bir kişi olan Timur Beyatlı’nın, bizler için aşağıda şöyle bir konuşması oldu:

Şiir akşamlarının düzenlendiği her üç gün de, Azerbaycan’dan gelen “Mugam Üçlüsü” büyük beğeni aldı. Kopuzla Bahtiyar Vahapzade’nin şiirleri okundu ve Güldeniz Ekmen Agiş tarafından Vahapzade’nin bestelenen iki şiiri takdim edildi. İşte kopuzuyla Vahapzade’nin şiirlerini buluşturup bizlere sunan Ramin Garayev‘in Elazığ Öğretmenevi önünden bir görüntüsü:

Kerkük’ten katılan Şemsettin Küzeci‘nin okuduğu bir bayat da, Kerküklü soydaşlarımızın Türkiye’ye sitemlerini belirtmesi açısından anlamlı oldu. İşte Şemsettin Küzeci’nin konuşması:

Büyük güçlüklerle savaşarak ‘TÜRK’çe yaşayabilmeye çalışan büyük şair Bahtiyar Vahapzade, “Ey öz doğma dilinde danışmağı ar bilen fasonlu edebazlar, ruhunuzu oxşamır qoşmalar, telli sazlar. Bunlar qoy menim olsun, ancaq veten çöreyi sizlere qenim olsun.” diyerek milli bilincin uyanması için yüreğini ortaya koymuştur. Büyük şair Vahapzade’yi, Zelimhan Yakup anlatıyor:

Programa katılan şairlerin tamamında, büyük bir içtenlik vardı. Hepsi, geldikleri Türk ilindeki bütün soydaşlarımızın yüreğini de getirmişlerdi sanki. Şiire ve şaire değer veren bir halk karşısında, onlar da en içten duygularla döküyorlardı yüreklerini şiirlerle. Ve hepsinin yüreği, büyük TURAN ülküsüyle yanıp tutuşuyordu. Bu nedenle sözlerin çoğu, büyük Türkistan’ı anlatıyordu.

Son etkinlik olarak düzenlenen Esat Kabaklı konseri ise, zaten büyük bir duygu yoğunluğu yaşayan bizleri, hepten alıp götürdü. “Dedem Korkut“u dinledik türküleriyle, ve “Çırpınırdı Karadeniz” diyip “Tuna Nehri“ni andık bir kez daha.

Üç gün içinde çekilen resimlerden birkaçı ise şöyle:

(Büyük Şair Yavuz Bülent Bakiler)

(Ünlü Şair Cemal Safi)

(Akgün Otel’in Önünde, -soldan sırayla- Ahmet Turan Sinan, Sadık Gavayev, Abdullah Satoğlu ve Doğan Akdal)

(Baskil’deki Oturuma Başlamadan Önce…)

(Baskil’de Hazar Şiir Akşamları Kapsamında Düzenlenen Oturum)

(Baskil’deki oturumun ardından Kömürhan’da yemek yiyorken…)

(Elazığ Öğretmenevi’nin Önünde Mehter Takımı)

(Elazığ Öğretmenevi’nin Önünde Mehter Takımı)

|» Resimlerin Devamına Bak! « |

Üç gün içinde yaşanılanlar, Türk dünyasından gelen konuklarla birlikte, onlarla buluşanların ortak duyumsayışlarıydı. Şiirlerin şehri Elazığ‘da Türk birliğini düşleyenlerin bir arada toplanması, bize büyük bir güç verdi. Umuyoruz ki şiirleri ruhunun derinliklerinde hisseden toplumumuzun verdiği destekle, şairlerimiz kurarlar gönül köprülerini Türk illerine…

Mehmet Emin Yurdakul‘un şu güzel sözünü yeniden anımsamak gerekiyor: “Unutma ki şairleri haykırmayan bir millet, sevenleri toprak olmuş öksüz çocuk gibidir.“

Yavuz TANYERİ

Dünyadaki bütün Türklerin birbirlerini kolayca anlayabilecekleri bir dili kullandıkları, Türkiye’den Özbekistan‘a giden bir Türk’ün oradaki soydaşlarımızla hiç zorlanmadan anlaştığı, Tataristan’dan Ege Üniversitesi’ne gelen bir Tatar Türk’ünün ilk yıl Türkiye Türkçesini öğrenmek zorunda olmadığı ve Gagauzya‘da Kazakistan‘da yayın yapan televizyonların izlendiği bir Türk dünyasını düşünebiliyor musunuz? Türk’ün Türk’ten kopmadığı, ayaklarını yere daha sağlam bastığı ve dünyadaki üç yüz milyona yakın soydaşının verdiği manevi güçle işe koyulduğu bir Türk dünyası…

Türkler’in dünyanın birçok alanına yayıldığının farkında olan ve yüreği birliği düşlenen Türk dünyasında atan herkes, bugün ortak Türk Dili‘nin neden oluşturulamadığı konusunda yakınıp duruyor. Bu yazımda, ortak bir Türk Dili‘nin neden oluşturulması gerektiğine, niçin şimdiye kadar oluşturulamadığına ve nasıl oluşturulabileceğine değinmek istiyorum.

Ortak Türk Dili neden kurulmalıdır?

Türkler, dünya üzerindeki izlerini takip edebildiğimiz günlerden beri, birçok alanda yaşamışlardır. Ana yurdumuz Tanrı Dağları’nın çevresinden yayılarak bugünlere gelen biz Türkler, bugün çok geniş bir coğrafyaya yayılmış durumdayız. Anadolu’dan Avrupa’ya, Balkanlar’dan Kafkaslar’a, Afika’dan Uzak Doğu’ya kadar her yerde Türk‘ün yaşadığına tanık olabiliyoruz. Eski dönemlerden beri çok farklı alanlara dağıldığımız için, kullanmış olduğumuz ortak dil olan Türkçe de zamanla birbirinden farklı şiveler – lehçeler doğurmuş ve birçok Türk ilinde farklı yazı dilleri oluşmuştur. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra bağımsızlığını kazanan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan‘da, zamanla Türkçenin özellikle ses yapısında değişmelerin meydana geldiğini görürüz. Türkler’in dünya üzerine dağılmasından sonra birbirleriyle pek ilişki içerisinde bulunmamaları ve diğer Türk illerinden habersiz yaşamaları, dilde de farklılaşmaları beraberinde getirmiştir. Bu kopukluklar neticesinde, Kırgızistan Türkçesi, Kazakistan Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Özbekistan Türkçesi, Türkiye Türkçesi… gibi Türkçenin yeni kolları oluşmuştur. Bu kollardan bazıları birbirine çok yakındır, bazıları ise birbirine çok uzaktır. Örneğin Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi birbirine çok yakındır; fakat Yakutistan Türkçesi ile Gagauz Türkçesi birbirine çok uzaktır.

Türk dünyasındaki dilsel anlamdaki bu farklılıklar, kuşkusuz bizim kültür, tarih, soy, ulus… birliğimizi de derinden etkilemiştir. Özellikle Sovyetler Birliği döneminde Ruslar’ın egemenliği altında yaşayan soydaşlarımıza Rusça öğretilmiş ve onlara “Sen Türk değil Azerisin, Özbeksin, Tatarsın, Kazaksın…” denilerek, onları Türk dünyasından koparmak istemişlerdir. İran’da yaşayan Oğuz boylu soydaşlarımız, Farslar’ın baskılarına maruz kalmışlar, genç Türk çocukları Farsça eğitim almak zorunda kalmışlar ve sonuçta Türkçeyi Farsça ile iç içe kullanacak hâle gelmişlerdir. Kerkük’teki Türkmen yiğitleri, emperyalist güçlerin alçakça politikalarına kurban gitmiş, kutlu Türkçelerini Arapçayla iç içe kullanmaya başlamışlardır. Buna benzer biçimlerde, dünyanın dört yanındaki Türkler, çeşitli baskılar altında kalmışlar ve dayatmalar sonucu öz dillerini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıla gelmişlerdir. Bizlerin amacı, bütün Türk dünyasında rahatça konuşulabilecek ve yazıya aktarılabilecek ortak bir Türk dili oluşturmaktır. Çünkü dil, bir ulusun temel taşlarından biridir. Çünkü dilini kaybeden uluslar, benliklerini de kaybederler. Biz, benliğimizi kaybetmemek adına mücadele ediyoruz. Bunun için, İkinci Göktürk Devleti dönemindeki gibi, bütün Türkler’in tek çatı altında yaşayabileceği günlerin özlemini duyduğumuz bir dönemde, o günleri yaşayacağımız zamana hazırlık yapmak için şimdiden Türk dünyasının bir ortak dile kavuşması gerektiğini düşünüyoruz.

Ortak Türk Dili niçin şimdiye kadar oluşturulamadı?

Tarihin eski dönemlerinden beri, biz dünyaya düzen verdikçe, düşman sahibi kazanmışızdır. Bugüne kadar birçok ulusla savaşmış, karşı karşıya gelmişizdir. Bunun için dünyada bizi gerçekten sevenler kadar, sevmeyenler de vardır. Bugün Çinliler, hâlâ Doğu Türkistan’daki soydaşlarımıza akıl almaz eziyetler etmektedirler. Rusya, hâlâ Sovyetler’in dağılmasından sonra bağımsızlığına kavuşan Türk devletlerine baskı yapmaktadır. Avrupa Birliği, ABD… Anlayacağınız dünyanın birçok güç odağı, Türkler’in dünya üzerinde yeni bir güç odağı oluşturmalarını istemezler. Bunun için, gerek Türk birliği gerekse de Türklüğün yücelmesi için atılması düşünülen bütün adımlar, Türk karşıtı odaklarca çeşitli yollarla engellenmeye çalışılmaktadır.

Dünyadaki Türk devletlerinden, dünya siyasetinde en etkili olanı kuşkusuz Türkiye Cumhuriyeti’dir. Diğer Türk devletlerinin çoğu, bağımsızlığını yeni kazanmış veya özerk devletler kurmuştur. Henüz tam bağımsızlık ve iç denetim anlamında bile eksikleri bulunan Türk devletlerinin çoğu, iç ve dış sorunlarını aşıp dünya Türkleriyle buluşma olanağı bulamamıştır. Hem dış devletlerin baskısı hem de ekonomik ve siyasal anlamdaki güçsüzlük, bugüne kadar Türk dünyasında belli anlamda birliğin sağlanabilmesini zorlaştırmıştır. Ayrıca duygulardan sıyrılarak kabul edilmesi gereken bir şey vardır ki, bugün varlığını devam ettiren bazı Türk topluluklarının, Türklük bilinçleri oldukça zayıflamıştır. Örneğin bazı Yakutistan Türkler’i, atalarının Türk olduklarını bile bilmezler. Aynı durum, Kazakistan‘da, Kırgızistan‘da… da geçerlidir. Fakat düşünmek gerekir ki, bugün Türkiye’de bile milli bilinçten yoksun bir kısım gençlik bulunmaktadır. Bu kadar uzun zaman Türk dünyasından kopuk yaşayan ve çeşitli baskılara maruz kalan dünya Türkler’inin içinde, milli bilincin zayıflaması olağandır. Bunun dışında, Türklüklerine sımsıkı bağlı olan, hâlâ Göktürkler’i yaşayan – yaşatan, bir an önce Türk birliğinin (Turan’ın) kurulmasını isteyen yürekli Türkler çoğunluktadır.. Yalnızca Türkiye’de değil, Özbekistan‘da, Gagauzya‘da, Tataristan’da, Azerbaycan‘da… Türklüğe yüreğini vermiş nice soydaşlarımız vardır.

Yukarıda değindiğim gibi, hem ekonomik ve siyasal anlamdaki güçsüzlük hem de baskıların getirmiş olduğu kötü bir ortam, bugüne kadar ortak Türk dilinin oluşturulmasına engel olmuştur.

Ortak Türk Dili nasıl oluşturulur?

Yıllar sonra üzerindeki baskıları atmayı başaran Türk devletleri, gün geçtikçe güçlenmekte ve sanat, edebiyat, spor, kültür… etkinliklerinde kendini ileriye taşımaya çalışmaktadır. Örneğin Türkmenistan, planlı ekonomi ile on yıl kadar kısa bir süre içinde büyük bir başarı sağlamış ve refaha kavuşmuştur. Bugün Türkmenistan’da elektrik, su, doğalgaz, tuz… bedavadır. İşte böyle başarıları elde eden Türk devletleri çoğaldıkça, özümüzdeki Türklük bilinci de uyanmaya çalışmaktadır.

Ortak Türk Dili’nin kurulması için, ön koşullardan birisi “Ortak Türk Abecesi (Alfabesi)“dir. Bu konuda, son zamanlarda çalışmalar yapılmış ve 34 harfli Ortak Türk Alfabesi oluşturulmuştur. Bugüne kadar bu ortak dilin oluşturulamama nedenlerinden birisi de, alfabe ortaklığının olmamasıdır. Latin, Kiril ve Arap Alfabeleri‘nin kullanıldığı Türk dünyasında, bugün neredeyse bütün Türk devletlerinde Latin Alfabesi‘ne geçilmiştir. Son olarak Gagauzlar, Kiril Alfabesi’ni bırakıp Latin Alfabesi‘ne geçiş yapmışlardır. Yapılan araştırmalar göstermektedir ki, bugün Türkçe için en uygun alfabe Latin Alfabesi‘dir. Bütün Türk devletlerinde Latin Alfabesi‘ne geçişin tamamlanması, ortak dil yaratma çabaları açısından oldukça sevindirici bir gelişmedir. Bütün Türk lehçelerindeki sesleri karşılayabilecek ortak Türk Alfabesi, şu harflerden oluşmaktadır:

“a, b, c, ç, d, e, ä, f, g, ğ, h, x, ı, i, j, k, q, l, m, n, ñ, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, w, y, z”

Bugün, ortak Türk Dili oluşturma çabaları içerisinde, bütün Türk devletlerinden yukarıdaki 34 harften alınarak oluşturulacak bir alfabe kullanılmaları istenmektedir. Gün geçtikçe, durum buna doğru yaklaşmaktadır. Ortak Türk Alfabesi’ndeki “ä” harfi, “kapalı e“ sesini; “x“ harfi, “gırtlak h” sini; “q“ harfi, “kalın k“ sesini; “ñ“ harfi, “nazal (burun) n” sini karşılamaktadır. Bu farklılıklar, Türk lehçelerinin ses yapılarındaki farklılıklardan doğmaktadır. Aslında bu Ortak Türk Alfabesi’ndeki nazal n (ñ) gibi harflerin karşıladıkları sesler, bugün Anadolu’da da yaşamaktadır. Özellikle İç Anadolu Bölgesi’nde burundan çıkan “ñ” sesini, bu harf karşılamaktadır.

Türkçenin bugün dünya üzerinde farklı bölgelere yayılmış kollarının, ortak bir iletişim dili oluşturabilmesi, bugün yaşayan Türk lehçelerinin korudukları söz varlıkları ve yapıları dolayısıyla daha kolaydır. Kazakistan, Azerbaycan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Yakutistan, Türkiye… Türkçesinin söz (tümce) dizimleri hep aynıdır. Ayrıca Türkçenin bu kolları arasında, büyük bir “söz varlığı” ortaklığı bulunmaktadır. Bütün Türk lehçelerindeki fiiller, Türkçe kökenlidir. Zamirlerin neredeyse hepsi, Türkçe kökenlidir. Sayılar, bütün Türk illerinde “bir“den başlayıp “milyar“a kavuşuncaya kadar aynıdır. Renk adları, üç aşağı beş yukarı aynıdır. Ayrıca “temel sözcükler” dediğimiz “burun, ağız, dağ, taş, gök, yeşil, kuş, bulut…” gibi sözcüklerin neredeyse hepsi, bütün Türk dünyasında ortaktır. Lehçeler arasında, yalnızca “ses” boyutunda farklılaşmalar vardır. Örneğin Türkiye Türkçesinde “yeşil” olan renk adı, diğer Türk lehçelerinde “yaşıl, jasıl, caşıl” biçiminde kullanılmaktadır. İşte bu hem yapı hem de söz varlığı boyutundaki büyük ortaklık, Türk lehçelerinin bugün kolaylıkla bir ortak iletişim dili oluşturabileceği konusunda, bize umut vermektedir.

Türk dünyasında ortak bir dil oluşturma, iki yolla gerçekleşebilir. Ya bütün Türklerin bildiği yabancı bir dili, ortak dil yapacağız; ya da Türk şiveleri – lehçeleri içerisinden birini, ortak Türk Dili yapacağız. Birincisi hem olanaksız hem de anlamsızdır. Amacımız kutlu Türkçemizi yüceltmek ve Türk illerindeki soydaşlarımızla, öz dilimizle konuşmaya çalışmakken, yabancı bir dili bütün Türklerin ortak dili yapmak doğru olmaz. Zaten bu doğru olsa bile, olanaklı olmaz; çünkü dünyadaki bütün Türklerin bildiği ortak bir yabancı dil yoktur. Irak’taki Türkler’in yabancı dili Arapça, Makedonya’daki Türkler’in yabancı dili Sırpça veya Makedonca, İran’daki Türkler’in yabancı dili Farsça, Kırgızistan‘daki Türkler’in yabancı dili ise Rusçadır. Görüldüğü gibi bütün Türklerin ortak bir yabancı dili yoktur. Bunun için yabancı dille ortak bir dil oluşturulamaz. İkinci yöntem bugün yaşayan Türk şivelerinden – lehçelerinden birinin, ortak Türk dili yapılmasıdır. Peki bu Türk lehçesini kim seçecek? Türkologlar mı, Türk Dil Kurumu mu, devlet başkanları mı, yoksa biz mi? Yoksa bütün Türk lehçelerinden toplanacak sözcüklerin birleştirilmesiyle yeni bir dil mi oluşturulması gerekiyor? Elbette bu, böylesine bir yolla veya seçimle olacak bir iş değildir. Dil, canlı bir varlıktır ve bu ortak dil yaratma sürecinin de aynı canlılık içerisinde olması gerekir. Anlayacağınız, ortak dil oluşum sürecini, doğallığı içerisinde beklememiz gerekiyor.

Türk şivelerinden – lehçelerinden birinin, ortak Türk Dili olabilmesi için, bütün Türk dünyasının etkileşim içerisinde olması gerekiyor. Etkileşim olmadığı sürece, ortak Türk Dili‘nin doğal olarak oluşması olanaksızdır. Bunun için, oturup da bütün Türk lehçelerinden birkaç sözcük alıp yeni bir ortak iletişim dili oluşturmak yerine, Türk topluluklarının etkileşimi dolayısıyla dillerin de etkileşimini gerçekleştirmek ve bunun doğal bir sonucu olarak ortak bir Türk Dili’nin oluşmasını sağlamak gerekir. Türk illerinin, birbirleriyle etkileşiminin sağlanması çok yönlü olabilir. Farklı Türk illerindeki gençler, evrenkentlere (üniversitelere) yerleştirilebilir; Türklük bilimciler bu konularda araştırmalarını sürdürüp Türkoloji toplantılarını arttırabilir; Türk illerine geziler düzenlenebilir; bütün Türk illerinde farklı Türk illerinden gelen öğrencilerin okuyabileceği okullar açılabilir; ortak kültürümüzün ürünleri olan yazınımıza ait eserler (örneğin Dede Korkut Destanları) farklı Türk illerinde farklı Türk lehçeleriyle basılarak dağıtılabilir; Türklüğü ve Türklük değerlerini anlatan belgeseller, filmler çekilip bütün Türk lehçeleriyle seslendirildikten sonra her Türk ilinde bunlar sunulabilir; herkesin kolayca erişebileceği internette büyük Türk otağları kurulabilir; devlet başkanlarının Türk toplulukları arasındaki iletişime her yönden destek olması sağlanabilir…

Yukarıda sıralananlar yapılırsa, ortak iletişim dilimiz kendi doğallığı içerisinde oluşur ve bütün Türk dünyası uyanıp yeniden dünyada büyük bir güç odağı oluşturabilir. İnanın bu hiç de zor değil. Tam tersine çok kolay. Ahmet Bican Ercilasun hocamızın “Ortak İletişim Dili ve Ortak Alfabe Üzerine” adlı makalesinde belirttiği üzere: “Bir Türkiye Türk’ü ile bir Azerbaycan Türk’ü birkaç saat içinde; bir Türkiye Türk’ü ile bir Türkmen, Kırım, Özbek veya Uygur Türk’ü 7-10 gün içinde; bir Türkiye Türk’ü ile bir Tatar Türk’ü 15 – 20 gün içinde; bir Türkiye Türk’ü ile Kazak, Kırgız ve Başkurt Türk’ü bir ay içinde %70-80’lik anlaşma seviyesine ulaşabilmektedir.” Yani buradan anlaşılacağı üzere, bütün Türkler çok sıkı ilişkiler içerisinde yaşasa ve sürekli birbirleriyle konuşabilse, en geç 1-2 ay içerisinde herkes birbiriyle sorunsuz olarak anlaşabilecektir. Elbette öz Türkçeden oldukça uzaklaşmış Türkçeyi kullanan kandaşlarımız için, bu süre daha fazla olabilir. Veya bir Kırgızistan Türk’ü ile bir Kazakistan Türk’ünün anlaşabilme süresi, çok daha azalabilir. Bunun örneği, bugün Türkiye Türkleri ile Azerbaycan Türkleri arasındaki ilişkinin doğal sonucu olarak ortaya çıkan dilsel benzerliklerde görülebilir. Hem özellikle Doğu Anadolu Bölgesi’nde milyonlarca Azerbaycan Türk’ünün yaşaması ve bir o kadar Anadolu Türk’ünün de Azerbaycan’da yaşaması hem de coğrafi yakınlık nedeniyle ilişkilerin artması, dillerimizin de birbirinden etkilenerek çok benzer olmasını sağlamıştır.

İşte bu anlatılanlar çerçevesinde, ortak bir Türk Dili’ni oluşturabilmenin tek yolunun, Türk dünyası ile ilişkileri arttırmaktan geçtiğini ortaya koyabiliriz. Bir günde devlet yıkıp, bir gecede devlet kuran yüce Türk ulusu olarak, her türlü engele karşı Türk birliğinin ilk adımı olan dil birliğini de oluşturacağımız gün, yakındır.

Tanrı, Türk’ün yardımcısı olsun…

Yavuz Tanyeri

(Elazığ Öğretmenevi’nin Önünde Mehter Takımı)

(Elazığ Gazi Caddesi’nde “Şairler Yürüyüşü” Yapılıyorken…)

(Keban Gezisinden Bir Görüntü)

(Keban Baraj Gölü’nden Bir Görüntü)

(Akgün Otel Önünde Şairler Topluluğu)

(Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay’ın da Bulunduğu Topluluğun “Bahtiyar Vahapzade Caddesi”ni Açışı)

(Yeni Açılan Bahtiyar Vahapzade Caddesi)

(Değerli Hocalarımız Ercan Alkaya ve Ahmet Buran)

(Büyük Ozan Esat Kabaklı)

(Asıf Rüstemli, Timur Beyatlı, Şemsettin Küzeci ve Arkadaşlar)

(Azerbaycan’ın Büyük Sanatçısı Ramin Garayev)

(Kırgızistan’dan Gelen Sadık Gavayev)

(Ahmet Buran, Seyfullah Türksoy ve Türk Gençliği)

(Prof. Dr. Ramazan Korkmaz ve Öğrencileri)

(Tayfun Talipoğlu)

(Azerbaycan’dan Mugam Üçlüsü)

(Azerbaycan’ın Ünlü Şairi Çingiz Alioğlu ve Şiir Akşamları Program Düzenleyicisi Şener Bulut)

|» “Hazar Şiir Akşamları” Sayfasına Dön! « |

TARİHÇE
Türkiye’nin güney sahillerine 40 mil mesafede bulunan Kıbrıs, tarihte birden çok halkın ve ulusun kaynaştığı; 3355 m2 toprağa sahip ve doğal güzellikleri, ılıman iklimi ve stratejik önemi sebebiyle sürekli göç almış bir adadır.
Tarih boyunca Yunanlılar, Ermeniler, Lübnanlılar, Osmanlılar ve Anadolu’dan gelen Türkler adanın sakinleri olmuşlardır.
1571 yılında Gedik Ahmet Paşa tarafından Osmanlı idaresine kazandırılmıştır. Bu değişimden sonra adaya Anadolu’nun özellikle güney şehirlerinden yoğun Türk yerleşimi yapılmıştır. Ancak 1878 (93 Savaşı) Osmanlı-Rus Savaşı sonunda Kıbrıs İngilizler’e bırakılmış ve burada Türk ve Rum toplulukları 1960’lara kadar ve dörtyüz yıl gibi uzun bir süre barış içinde bir arada yaşamışlardır. 1960 da kurulan bağımsız ve egemen Kıbrıs devleti statüsünde Türkler ve Rumlar eşit haklar almışlardır. Bu süreç 1963 ve 1974 yılına kadar devam etmiş; Rumların “Enosis” düşleri nedeni ile 1974 te Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Kıbrıs Anayasası’nın verdiği garantörlük haklarını kullanarak adaya barış için ve Türklerin can güvenliklerini korumak üzere asker çıkarmıştır. Böylece adanın kuzey bölgesine (% 33) Türkler, güneyine de Rumlar toplanmıştır. Rumların bilinen uzlaşmaz tutumları karşısında adanın sakini olan Türkler, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetini ilan etmişlerdir. Bu olaydan sonrada sayıları az da olsa adaya yeni göçmenler yerleşmişlerdir.

EKONOMİ
Osmanlı döneminden buyana Kıbrıslı Türklerin çoğunluğu küçük çiftçilerdir. Tarımla; meyve, sebze, turunçgiller yetiştirerek geçimlerini sağlamışlardır. Son zamanlarda turizm de gelişme yoluna girmiş bulunmaktadır. Kıbrıslı Türk kadınlar, bağımsızlığın ilanından sonra memur, işçi, öğretmen gibi mesleklerde çalışmaya başlamışlar ve iş hayatına girmişlerdir. Kıbrıs ekonomisi 1983 yılından sonra da Türkiye ekonomisiyle uyum göstermiş ve para birimi olarak Türk Lirasının kullanımı tercih edilmiştir.

EĞİTİM
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde çocuklar, 6 yaşında ilkokula başlamakta; 3 yıl ortaokulda, üç yıl lisede öğrenim görmektedirler. Ayrıca K.K.T.C.’de ilkokul öğretmeni yetiştiren kurumlar da bulunmaktadır. Yüksek öğrenim ise devlet ve özel üniversiteler eliyle yürütülmektedir. Türkiye’de olduğu gibi, ilköğretim zorunlu yürütülmekte, eğitim kurumlarından toplumun her kesimi yararlanmaktadır. Türkiye, öğretim elemanları göndererek, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin eğitim hizmetlerine destek vermektedir.
Sağlık hizmetleri devletin denetimindedir.

KANUNLAR ve ANLAŞMALAR
K.K.T.C. ve Türkiye’nin Taraf Olduğu Anlaşma, Protokol ve Mutabakat Zabıtları:

KANUNLAR :
1- 14.07.1964 Tarih ve 500 Sayılı Kanun’un 10.06.1975 Tarih ve 1908 Sayılı Kanunla Değişik “14.07.1964 Gün ve 500 Sayılı Kıbrıs’a Gönderilecek Türk Askeri Birliği Mensuplarının Aylık ve Ücretleriyle Çeşitli İstihkakları ve Birliğin Başka Giderleri Hakkındaki Kanunun 1’inci Maddesinin Değiştirilmesine ve Bu Kanuna Üç Geçici Madde Eklenmesine Dair Kanun”un Birinci Maddesinin İkinci Fıkrasının Değiştirilmesi Hakkında Kanun (Resmi G.16.04.1981 tarih, 17312 sayı)
2- 14 Temmuz 1964 Tarihli ve 500 Sayılı Kıbrıs’a Gönderilecek Türk Askeri Birliği Mensuplarının Aylık ve Ücretleri ile Çeşitli İstihkakları ve Birliğin Başka Giderleri Hakkında Kanunun 10 Haziran 1975 Tarih ve 1908 Sayılı Kanunla Değiştirilen 1’inci Maddesinin Birinci Fıkrasının Değiştirilmesi Hakkında Kanun (27/07/1982 Gün ve 17765 Sayılı Resmi Gazete’de Düzeltmesi Vardır.) (Resmi G.13.07.1982 tarih, 17753 sayı)
3- Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu, Er ve Erbaş Harçlıkları Kanunu ve Kıbrıs’a Gönderilecek Türk Askeri Birliği Mensuplarının Aylık ve Ücretleriyle Çeşitli İstihkakları ve Birliğin Başka Giderleri Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına ve 467 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin Yürürlükten Kaldırılmasına Dair Kanun (Resmi G.12.11.1996 tarih, 22815 sayı)
4- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Yatırımlarda Devlet Yardımları Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 31.07.1998 tarih, 23419 sayı)
5- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 31.07.1998 tarih, 23419 sayı)
6- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti Arasındaki Sosyal Güvenlik Anlaşması ile İlgili Ek Anlaşmanın Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 05.08.1999 tarih, 23777 sayı)
7- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında İki Ülke Vtandaşlarına İlave Kolaylıklar Tanınmasına İlişkin Anlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 11.11.1999 tarih, 23873 sayı)
8- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Çalışma İskan ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Türkiye Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Arasında İşbirliği Protokol’unun Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 06.02.2000 tarih, 23956 sayı)

ANLAŞMA, PROTOKOL ve MUTABAKAT ZABITLARI :
1- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti Başbakanları Arasında Yapılan Görüşmelerde Tespit Edilen ve Mutabık Kalınan Hususlara İlişkin Belgenin Onaylanmasına Dair Karar (Resmi G. 09.04.1991 tarih, 20840 sayı)
2- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti ile Yapılan Türkiye Cumhuriyeti Vatandaşlarının Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Vatandaşlarının Türkiye Cumhuriyeti’ne Pasaport Yerine Kimlik Belgesi ile Seyahat Edebilmesi Hakkında Anlaşma’nın Onaylanmasına Dair Karar (Resmi G. 30.07.1991 tarih, 20945 sayı)
3- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti ile Yapılan Karma Ekonomik Komisyonu Onikinci Dönem Protokolu’nun Onaylanmasına Dair Karar (Resmi G. 28.05.1992 tarih, 21241 sayı )
4- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti ile Yapılan Sağlık Alanında İşbirliğine İlişkin Anlaşmanın Onaylanmasına Dair Karar (Resmi G. 23.07.1992 tarih, 21293 sayı)
5- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti ile İmzalanan İki Adet Sahil Güvenlik Botu ile İlgili Anlaşmanın Onaylanmasına Dair Karar (Resmi G. 05.09.1993 tarih, 21689 sayı)
6- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Sağlık Alanında İşbirliğine İlişkin Anlaşmada Değişiklik Yapılmasına Dair Ek Protokol’un Onaylanmasına Dair Karar (Resmi G. 14.09.1994 tarih, 22051 sayı)
7- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Çevre Alanında İşbirliği Anlaşmasının Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 23.09.1994 tarih, 22060 sayı)
8- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti – Türkiye Cumhuriyeti Karma Ekonomik Komisyonu XIII. Dönem Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 24.12.1994 tarih, 22151 sayı)
9- Kuzey Kıbrıs ile Türkiye Arasında İmzalanan Ekonomik İşbirliği Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 12.03.1997 tarih, 22931 sayı)
10- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında İmzalanan Yardım ve İşbirliği Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 31.07.1997 tarih, 23066 sayı)
11- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Denizde Arama ve Kurtarma Konusunda Anlaşmanın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 02.08.1997 tarih, 23068 sayı)
12- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Tarım Alanında Teknik, Bilimsel ve Ekonomik İşbirliği Anlaşmasının Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 02.08.1997 tarih, 23068 sayı)
13- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Basın-Yayın İşbirliği ve Yardımlaşma Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 13.08.1997 tarih, 23079 sayı)
14- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Bir Ortaklık Konseyi Kurulmasına İlişkin Anlaşmanın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 05.09.1997 tarih, 23101 sayı)
15- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında İmzalanan Protokollerin Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 11.12.1997 tarih, 23197 sayı)
16- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında İmzalanan Kültür Alanında İşbirliği Protokolu”nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 13.01.1998 tarih, 23229 sayı)
17- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Dış İşleri ve Savunma Bakanlığı ile Türkiye Dış İşleri Bakanlığı Arasında İşlevsel ve Yapısal İşbirliği Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 09.02.1998 tarih, 23253 sayı)
18- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Hükümeti Arasında Sosyal Hizmetler ve Sosyal Yardımlaşma Alanında İşbirliğine İlişkin Protokol’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 24.02.1998 tarih, 23268 sayı)
19- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında İmzalanan “Sağlık Alanında İşbirliğine İlişkin Anlaşma”nın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 15.04.1998 tarih, 23314 sayı)
20- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Milli Eğitim, Kültür, Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığımız Arasında Eğitim, Bilim ve Teknik Alanlarında İşbirliği Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 05.07.1998 tarih, 23393 sayı)
21- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı ile Türkiye Orman Bakanlığı Arasında Akdedilen “Yardım ve İşbirliği Protokolu”nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 03.12.1998 tarih, 23542 sayı)
22- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması’nın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 01.02.1999 tarih, 23598 sayı)
23- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Milli Eğitim ve Kültür Bakanlığı ile Türkiye Milli Eğitim Bakanlığı Arasında Düzenlenen Girne Öğretmen Evi’nin İşletilmesi ve Yönetimi ile İlgili İşbirliği Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 10.07.1999 tarih, 23751 sayı)
24- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasındaki Sosyal Güvenlik Anlaşması ile İlgili Ek Anlaşma’nın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 25.11.1999 tarih, 23887 sayı)
25- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Ekonomik İşbirliği Protokolu’ne Ek Protokol’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 30.12.1999 tarih, 23922 sayı)
26- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında İki Ülke Vatndaşlarına İlave Kolaylıklar Tanınmasına İlişkin Anlaşmanın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 06.01.2000 tarih, 23928 sayı) 27- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı ile Türkiye Orman Bakanlığı Arasında Yardım ve İşbirliği Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 06.01.2000 tarih, 23928 sayı)
28- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile Türkiye Arasında Ekonomik İşbirliği Protokolu’ne İkinci Ek Protokol’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 29.02.2000 tarih, 23979 sayı)
29- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Sağlık ve Çevre Bakanlığı ile Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Arasında Sağlık Alanında İşbirliğine Dair Ek Protokol’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 29.03.2000 tarih, 24004 sayı)
30- Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Çalışma İskan ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Türkiye Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Arasında İşbirliği Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi G. 05.05.2000 tarih, 24040 sayı)

RESMİ VE DİNİ TATİL GÜNLERİ
Türkiye’deki tatil günlerine ek olarak:
15 KASIM BAĞIMSIZLIK GÜNÜ
20 TEMMUZ ÖZGÜRLÜK VE BARIŞ BAYRAMI

|» “Turan İlleri” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Rum Kesimi’nde Lise Öğrencilerinin Türkçeye İlgisi Artıyor

Kıbrıs Rum kesimindeki lise öğrencilerinin Türkçe dersine ilgisinin her geçen yıl arttığı‚ bu yıl her 15 öğrenciden birinin Türkçe öğrendiği bildirildi.

Fileleftheros gazetesinin haberine göre‚ İngilizce ve İtalyanca’nın ilk sırayı paylaştığı yabancı dillere ilgi sıralamasında Türkçe‚ Rusça ve Almanca’nın önüne geçti.

Habere göre‚ Rum bakanlar kurulunun Türkçe’nin liselerde okutulması kararını aldığı 2003 yılında Türkçe dersini lise 2. sınıflardan sadece 84 öğrenci {yüzde 1} seçerken‚ bu yıl ise lise 2. sınıflardan 587 öğrenci {yüzde 7‚45} Türkçe öğreniyor. Bu da her 15 öğrenciden birinin Türkçe’yi tercih ettiği anlamına geliyor.

Fransızca dersine yönelik talepte düşüş gözlemlendiğini kaydeden gazete‚ İtalyanca ve İspanyolca’nın ”moda” haline geldiğini‚ İngilizce’nin ise öğrencilerin tercihlerinde ilk sırada yer aldığını yazdı.

Kıbrıs Rum kesimindeki lise 2. ve 3. sınıf öğrencilerinin‚ 7 yabancı dil arasından 2 tanesini seçme zorunluluğu var.

Kaynak: Haberler – Türkcan

|» Türkçe Haberleri Sayfasına Dön! « |

| » “Sonuçlanmış Sormacalar” Sayfasına Dön! « |

Kerkük demekle Irak Türklerini anlatmak istiyorum. Aslına bakılırsa Kerkük davası, Kıbrıs davasından öncedir. Birinci Cihan Savaşının sonunda, Osmanlı İmparatorluğun içinde Türkler için teknik bir sınır çizilirken o zaman ki Musul vilayeti bu sınırın içinde sayılmış, fakat Lozan barışında ve ondan sonraki Musul anlaşmasında İngilizlerin sonuna kadar direnişleri yüzünden Irak Türkleri yabancı hakimiyeti altında bırakılmıştı. Son gücünü harcayarak doğuda Ermenileri yenen, batıda Yunan ordusunun yarısını yok edip yarısını Yunanistan’a kaçıran, fakat buna rağmen Yunanistan’dan Adalarla Batı Trakya’yı alamadığı gibi tazminat da koparamayan yorgun ve bitkin Türkiye için Musul yüzünden İngiltere ile çarpışmaya imkan yoktu. Ancak, Irak Türklerinin millî varlıklarını korumaları için İngiltere’den ve ona halef olan Irak devletinden sağlam teminat almak mümkündü. Bu yapılmadı veya yapılmadı.

Irak bağımsız bir devlet olduktan sonra Irak Türklerinin iptidai ve düşman bir idare altında oldukları düşünülerek o yünde bir siyaset izlenmemesi Cumhuriyet hariciyesinin milli bir dış siyaset gündeme vasfının normal sonucudur. “Balkan vatandaşı olmayı Türk vatandaşı olmaya tercih ederim” diyen Tevfik Rüştü Aras ve “bizim için Kıbrıs davası diye bir dava yoktur” diyen Fuad Köprülü gibi şaheser bakanlar gayrımillilik hastalığının arazlarıydı.

Bugün durum değişmiştir. Son Dışişleri Bakanlarından Fatih Rüştü Zorlu ile Feridun Cemal Erkin’in şahıslarında, bu ikisinin eksiklikleri ne olursa olsun, milli bir dış siyasetin kuvveti gibi gözüküyor. Demek ki milli şuur dış Türklere yöneltilmiştir. Zaten yaşamak isteyen millet, güçlü millet, siyasi sınır dışındaki ırktaşlarını unutmayan, unutamayan millettir. Geçmişi unutmak, soydaşını ve kardeşini hatırlamamak, bilmemek hayvanlara mahsus bir özelliktir.

Bugün Kerkük Türkleri dediğimiz 1.000.000 Irak Türkünün mukadderatı ile ilgilenmek milli görevimizidir. Çünkü altı yıl önce, 14 Temmuz bu Türklere karşı girişilen kırgın hareketi, Irak Türklerinin asla emniyet altında bulunmadıklarını gösteren korkunç bir delildir. Bir yandan İsrail’e yenilmesinin suçunu Türkiye’ye yüklemeye çalışarak Türk düşmanlığını milli bir siyaset haline getiren Arap devletlerinden biri olan Irak, öte yandan Moskova’da yetiştirilmiş önderleriyle komünist düşüncelerini benimseyen ve bağımsız devlet hayali ardından koşan iptidai kürtler bu 1.000.000 Irak Türkünü yok etmek için fırsat bekliyor. Bu Türklerin, Irakın petrol bölgelerinde yaşamaları da hem önemlerini, hem de kendilerini tehdit eden tehlikeyi arttırmaktadır.

Milletlerde bir düşünce olgunlaştığı zaman o düşüncenin “davranış” haline gelmesi için küçücük bir sebep yetişir. Böyle zamanlarda düşüncenin bayrağını açan kimse “Türk tarihinin kişileri” arasına girer, Türkiye’nin pasif bir dış siyaset güttüğü yıllarda, meslektaşları arasında oldukça geri saflarda bulunan bir gazeteci, merhum Sedat Simavi, Kıbrıs davasını milli bir dava diye öne sürmekle tarihte şerefli bir satır olmuş ve onun ileri attığı düşünce artık milli bir siyaset, bir ülkü haline gelmiştir.

Kıbrıs davasında hemen her devlet, dost ve müttefik sandıklarımız bile aleyhimizde olmasına rağmen işte 100.000 Türk, 400.000 Rum’la boğuşuyor. Bu oransız vuruşmada yenilmeyişinin sebebi anayurdun kendisini desteklediğini bilmesidir. Hele bu destek, kritik anda Erenköyünde yapılan hava saldırısı gibi olunca Kıbrıs Türkü’nün savaşı daha yıllarca sürer. Türk birlikleri Kıbrıs’a çıkıncaya veya Selanik’e girinceye kadar…

Kerkük Türkü’nün de desteğe ihtiyacı var. Üstelik Kerkük Türkü daha da talihsizdir. Nasıl talihsiz olmasın ki Barzani adında bir kürt eşkıyası devlet kurmaya kalkıyor. Kurtuluş Savaşındaki bir türkü, Yunan gibi aşağılık bir düşmanın Türkiye topraklarına ordu sokmasını:

Ankara’nın taşına bak,

Gözlerinin yaşına bak.

Biz Yunan’a esir olduk,

Şu feleğin işine bak.

mısralarıyla anlatılıyor ve talihin böyle hain bir tecellisine karşı Türk milletinin öfkeli şaşkınlığını belirtmiş oluyordu. Bu acı hatıra yetişmiyormuş gibi, şimdi bir de kürt devlet kurulacak da 1.000.000 Türk’e azınlık hakkı mı verecek?

Bu küstahça iddialar karşısında Türkiye’nin kültür ve fikir hayatında söz sahibi olan, söz sahibi olduğu iddia eden bunca kalem sahibi arasında, Sedat Simavi gibi biri çıkıp da Kerkük Türkleri’ni milli bir dava haline getiremez mi?

Yaşamak ve güçlenmek isteyen insan da, millet de iştahlı olur. Bu gerçek ortada iken tarihi hakların dile getirilmesini emperyalizm diye şamataya alan alıklara söz hakkı verilmemelidir. Unutulmamalıdır ki bir milletin meseleleri yalnız iktisadi değildir. İktisadi problemler birer vasıtadan ibarettir.

Kafalara ve gönüllere kazılması gereken başka bir gerçek de şudur: Türkiye 67 ilden ibaret değildir.


Ötüken Dergisi, 17 Temmuz 1965, Sayı: 19

Kaynak: Nihal-Atsız.Com

|» H. Nihal ATSIZ Sayfasına Dön! « |

Çağdaş Kıbrıs Türk Şiirinde Akdeniz Kültürü Yansımaları

Metin KARADAĞ
(UKÜ Fen Edebiyat Fakültesi Dekanı)

ÖZET

Edebiyat ile coğrafya arasında biçimlendirici bir ilişki vardır. Kültür oluşturucusu toprak, üretim-tüketim biçimleri ile gelenekler oluşturur. Bu gelenekler de günlük yaşam biçimlerini aşarak sanatsal yaratmalara uzanır. Coğrafî etkenlerin şiir için de esin ve izlek kaynağı olduğu söylenebilir.

Kıbrıs adası tarihin ilk çağlarından beri çok farklı din, dil, ırk ve uygarlıkların yaşam alanı olmuştur. Mitolojik/epik kalıntıların başat işlevi yanı sıra denizcilik etkinliklerinin her bir boyutu, Akdeniz ikliminin doğal özelliklerinden kaynaklanan bitki kültürü ve ada insanı olmanın yarattığı psikoloji, çağdaş Türk Kıbrıs şiirini de belirli ölçüde etkilemiştir.
Bu çalışmada sözkonusu etkiler: a. Akdeniz coğrafyasının etkileri, b. Mitik/ antik kalıntıların yansımaları, c. Akdeniz’in renk, esin, nostalji vb. soyut işlevleri başlıklarında ele alınıp örneklendirilmiştir.

ABSTRACT

There is a formative relationship between literature and geography. The forms of production – consumption in the land shaping the culture make up the traditions. These traditions extend to the artistic creations going beyond the daily life styles. It can be maintained that the geographical factors are sources of inspiration and themes in poetry. Cyprus Island has always been the land of different religions, languages, races and civilizations since the first ages of history. Along with the dominant function of the mythological-epic remnants, every single dimension of maritime activities, the vegetation culture resulting from the natural characteristics of the Mediterranean climate, and the psychology of being an islander have, to some extent, influenced the contemporary Cypriot poetry.

In this study, the aforementioned factors have been dealt with as the forms of: a. the effects of the Mediterranean physical geography, b. the reflections of mythological-epic remnants and c. the abstract functions of Mediterranean such as color, inspiration, and nostalgia, etc., and they have been exemplified.

Anahtar Sözcükler: Kıbrıs Türk Şiiri, Çağdaş Kıbrıs Türk Şiiri, Akdeniz kültürü, Akdeniz ve Kıbrıs Türk Şiiri.
Keywords: Cyprus Turkish poems, Contemprarly Cyprus Turkish poems, Meditreannian Culture, Mediterannien and Cyprus Turkish poems.

Giriş: Coğrafyanın önemli kültür oluşturma araçlarından biri olduğu bilinmektedir. İlk insan topluluklarındaki doğaya bağlı yaşam biçimi, salt yaşamayı sürdüren üretkenliğin değil sanatsal/estetik değerlerin ortaya konulmasını da sağlamıştır. Coğrafya – kültür ilişkileri konusunda çeşitli bilimsel çalışmalar bulunmaktadır (Kefeli 2006: 11-13). Kendi kültür evrenimizde şaman şarkılarında biçimlenen doğa, epik edebiyatın başat malzemesi olur; kopuzla ezgilenir, anlatıda insancıllaşır, efsanelerle kutsanır, kısaca sonsuz bir bestenin ana kaynağı niteliğini kazanır. Doğanın her oluşumu, yaşattığı insanlara ve onların yarattıklarına da kimlik verir. Braudel’in deyişiyle “And tepeleri insana sert davranır ama bu sertlikle savaşan insan İnka uygarlığını kurar” (Braudel 1990: 39). Dağlık alanların, düzlüklerin; soğuk ya da sıcak iklimlerin; farklı üretim-tüketim biçimlerinin kimlik belirlenmesi ve sanatsal üretimin biçimlenmesinde oldukça işlevsel olduğunu görüyoruz.

Bu farklı yapılanmaların bir başka yansıması olan deniz genellemesinden konumuz olan Akdeniz özeline geçerken bu uzamın; ”… sfenkslerin anayurdu, nice sanatçının esin kaynağı, tutkulu aşkların mekânı” (Kefeli 2006: 21) olarak nitelendirildiğini; bir “Akdeniz ustası” olan Braudel tarafından da; ”… Akdeniz’de gezen, Lübnan’da Roma dünyasını, Sardinya adasında tarih öncesini, Sicilya’da Yunan kentlerini, İspanya’da Arap varlığını, Yugoslavya’da Türk İslâmını bulur” (Braudel 1990: 7-8) biçiminde tanımlanmıştır.
Bu çevre, iklim özelliklerine dayanan karakter ortaklığının yarattığı üretim-tüketim araçlarında buluşan renkli, dinamik, değişken bir kültür oluşturmuştur.

“Güneş ve deniz, kokular ve renkler, rüzgârlar ve dalgalar, kumsallar ve mutluluğun egemen olduğu adalar, erken olgunlaşan genç kızlar, karalar giyen dullar, limanlar, gemiler ve bilinmedik kıyıların çağrısı, deniz seferleri, batan gemiler ve bunların öyküleri, portakal, mersin ve zeytin ağaçları, palmiyeler, çam ve serviler, şatafat ve sefalet, gerçek ve yanılsama, yaşam ve düş… Edebiyatın basma kalıp düşünceleri, bu konuları yığınla betimleme ve usandırıcı tekrarla iliklerine kadar sömürmüştür.(…) Akdeniz ve Akdeniz söylemi birbirinden ayrılamaz.” (Matvejeviç: 28).

Bildiri çerçevemizin merkezi olan Doğu Akdeniz, kültür yapısı bakımından genelin içinde kendine özgü kimi özellikleriyle ortaya çıkar. Akdeniz edebiyatlarında usu inkâr etmeyen ama duyguya ağırlıklı olarak değer veren bir davranışlar bütünlüğü dikkat çeker. “Daha önemlisi, Doğu Akdeniz kültürünün sentezci değil senkristik olmasıdır. Yani farklı kültürler bir arada bir senkron içinde varola gelmişlerdir. Bu kültürlerin hepsi büyük, kadim kültürler olduğundan biri diğerini bütünüyle asimile edememiştir. Birbirlerini etkileyerek, birbirlerinden etkilenerek yan yana yaşayabilmişlerdir. Bir arkeolojik kazıda ortaya çıkan tarihi katmanlar gibi. Ortaya çıkan şey iki madenin eriyerek bir eriyik oluşturması değil bir karışım oluşturmasıdır” (Ortega y Gasset: 125-128).

“Doğa, insana ilişkin kültür değerlerinin yaratılmasında öncül etkenlerdendir. Coğrafî yapı, iklim, üretim-tüketim biçimleri, bitki örtüsü… davranışların ve yaşam biçimlerinin ortaya çıkmasında güçlü yönlendiricilerdir. Yaz- kış, deniz-dağ, avcılık-tarım, ada-anakara gibi ikilemler de genel kültürün ana çizgilerini belirleyen öğeler arasında kabul edilir. Haritaya bakıldığında bir iç deniz görüntüsü veren Akdeniz’e kıyısı olan ya da onun içindeki topraklarda yaşayanların ortak kimi kültür değerlerine sahip olduklarından söz edilebilir mi? Salt denizin değil, bu deniz çevresindeki iklim, beslenme, üretim-tüketim alışkanlıkları, mevsim, bitki ve hatta hayvan varlıklarındaki benzerlikler kısaca eş fauna, en azından benzer bir kültür varlığından söz edebileceğimizi göstermektedir. Braudel’in vurgulamaya çalıştığı ‘Akdenizlilik”in ortaya çıkışındaki göstergeler bunlar olsa gerek. Yazlık ve kışlık yaşam koşulları çevresinde hep güneşe göre ölçümlenmiş barınma yerleri (stoa bazilika, stadyum, amfi tiyatro) ya da gölgeleri hedeflemiş avlulu evlerde şarap, zeytin ve peynir üçlemesinde denizin tadında ezgilerle yıldızı bol gecelerde sonsuzluğa miras bırakılmış bir davranışlar bütünüdür Akdenizlilik…” (Karadağ: 2006, 1).

İklimin yaratıcı gücünü çevresel ilişkiler bütünlüğü içinde ele alan bir başka yazar da, coğrafya – şiir ilişkisine ilginç yorumlar getirmiştir:

“Akdeniz havzasındaki ılıman iklimin yaratıcı gücünü ve bu çevrede yer alan ülke ve uygarlıklar arasında, ilkçağdan bu yana var olan iletişim ve ilişkilerin yoğunluğu göz önüne alınırsa, bu etkileşimin boyutları daha bir belirginleşir. Bu yoğunluk, Akdenizlilik denilen kavramı, her alana yayılan yaşam ve üretim biçim ve biçemini de yaratmıştır. Bu havza tarih boyunca yaratıcı aklın ve el hünerinin yurdu olmuştur. Akdeniz, kendine özgü bir yaşam felsefesini, sanatın ve yaratıcılığın dinamiklerini üretmiş, bu malzemeleri yoğurarak şiirin doğal mekânını kurmuş bir coğrafyadır. Bu coğrafyada, ilk çağlardan bu yana, uygarlığın organik biçimlerinin, doğanın kendi geometrisiyle örtüşen gizemli özdeşliği, insanın varoluş serüvenindeki kilometre taşlarına damgasını vurmuştur “ (Mutlu 1).

Mitoloji’deki Aphrodite çevresinde yoğunlaşan bir anlatılar evrenine sahip Kıbrıs’ın antik çağlarda Fenike-Elen kaynaklarından eski Mısır, Ortadoğu uygarlıklarına kadar inen gösterişli bir mazisi bulunmaktadır.

Ada kimliğinin evrenselliği bakımından Osmanlı-Türk kültürünün İslamî temellerinin yanında Doğu Akdeniz’in “senkristik” yapısı da önemli bir etkendir. Bu kimlikte Orta Asyalı, Müslüman, Akdenizli, Balkanlı, Doğu Roma’nın varisi ve Avrupa ruhunu özümlemiş bir sentez sözkonusudur.

Kanımızca, Kıbrıs Türk şiirinin temellerinde de bu ruhsal bileşim bulunmaktadır. Doğu Akdeniz ve özellikle Türkiyeli şairlerin Kıbrıs eksenli ürünlerine baktığımızda bu bileşimin ilk izlerini ve Kıbrıs Türk şiirinin de esin kaynaklarını görmek mümkün olacaktır.

Nev-Yunanîlik akımı, Salih Zeki Aktay, Yahya Kemal Beyatlı, Sabahattin Eyüboğlu gibi öncül şairlerden sonra Kıbrıs’ta da bir süre yaşamış olan Arif Nihat Asya’nın Kıbrıs Rubaileri, adanın mazideki kültür izlerini taşıyan, etkileyici coğrafyanın ağırlıklı olduğu örnekler olarak dikkat çekmektedir:

Bahsetse de Sent Hilarion insanlardan
Yok söylenecek nesnesi destanlardan;
Aşk uğruna yardan atılan kadının
Son çığlığıdır kalan, Lüzinyan’lardan.
(Kefeli 2006: 94)

Şair, Gemiler başlıklı bir rubaide de:
Ey Kantara’lar, Bellapaisler, Vuni’ler;
Bin yıl ötelerden yola çıkmış gemiler…
Kaptansız, yolcusuz ve yüksüz nereye
Ey kalyonlar, kadırgalar, çekdiriler?
(Kıbrıs Rubaileri’nden Kefeli 2006: 95)

Adanın mitolojik anlatılarına, mazideki anılarına göndermeler yapmaktadır.
Kıbrıs Türk eğitimine de önemli hizmetler vermiş olan İbrahim Zeki Burdurlu (1922- 1984) adayı “mavi” ile kurgulamış, yıldızı bol Akdeniz geceleri ile betimleyen dizeleriyle yoğun etkiler yaratmıştır:

Gece
Gözlerim pencere pencere
Yıldız sayıyorum.
Öyle dalmışım
Öyle dalmışım ki
Yıldız yıldız kayıyorum.
Akdeniz uzanıvermiş
Yatağından,
Baktım, baş ucumda (…)

Odam maviyle dolmuş
İçim şıkır şıkır mavi,
Akdeniz bende içeri.
“Kalk” diyor, durma böyle
“Gel arkamdan gel” diyor
“Gel mavimden içeri” (Kefeli 2006: 105).
“Yeni bir dil öğrendim Akdeniz’de/ Mavice” diyen Burdurlu, adanın gizemli yapısı, binlerce yılın anılarını çağrıştıran kalıntıları karşısında
Var Akdeniz var bir sır
İşin içinde bir iş var
Nedendir sırrına eremeyeşim?” diye Akdenizin etkisini çözümlemeye çalışmaktadır.

Akdeniz kültürünün şiir üzerindeki türlü öğelerini inceleyen Prof.Dr. Emel Kefeli; Behçet Kemal Çağlar, Mustafa Seyit Sutüven, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Can Yücel ve Beşir Ayvazoğlu’nun şiirlerinden örnekler vererek konuyu ayrıntılandırmıştır (Kefeli 2006: 94-114). Akdeniz etki ve kültürünün Kıbrıs Türk şiirine yansımaları konusundaki çalışmaları da göz önünde bulundurarak çalışmamızı;

a. Akdeniz coğrafyasının etkileri, b. Mitik/antik kalıntıların yansımaları, c. Akdeniz’in renk, esin, nostalji vb. soyut işlevleri biçiminde sınırlandıracağız.

a. Akdeniz coğrafyasının etkileri:
Kıbrıs Türk Edebiyatın’nın -özellikle de şiirinin- önemli isimlerinden olan Osman Türkay’ın ürünlerinde Akdeniz kültürü izlerini daha önceki bir çalışmamızda ele aldığımız için (Karadağ 2005) şairin yorumlarını özetleyerek aktaracağız. Yıllarca ayrı kaldığı adasının kokuları, tadları Osman Türkay’ın yaşantısını renklendirmiş; klasik/otantik gurbet-sıla motifleri Akdeniz temelinde çağdaş örnekler olarak şairin dizelerinde yeniden karşımıza çıkmıştır. Türkay’ın 7 Telli adlı şiir kitabının Akdeniz Türküsü başlıklı bölümünde coğrafya ile duyguların başarılı valsini izleriz:

Ya hele yüce dağlar, engin sular/ Göller, içdenizler, okyanuslar/ Körfezler, berzahlar, boğazlar/ Kaç gece dünyayı bir düş içinde gezdim/ Ve ötekilerden kıskandığım sevgimle/ Denizler içinde en fazla Akdenizi/ Ülkeler içinde/ Anadolu’yu sevdim

Türkay 7 Telli adlı kitabındaki Beşparmak Melodileri adlı şiirinde de coğrafî yapıyı estetik dokunuşlarla betimlemekte:
Bir yaz gününün bu eşref saatinde
Yeşil çamlar
Yalçın kayalar
Başdöndürücü uçurumlar
Kaleler
Şatolar
Saraylar
Kıvrımlı asfalt yollar
Ağaçlar
Pınarlar
Serin sular
Akıp girmede rüyalarımdan…
Bir doruğunda bir eski yapı görünür:
St. Hilarion’dur!
Bir başka doruğunda bir başka yapı:
Bufavento’dur!
Girne kalesi, Balabayıs, Yüzbirevler…
(7 Telli, Beşparmak Melodileri, 29-31)

Cevdet Çağdaş, bir dizesinde “Aşk, efsane, şiir dolu bu yerin” diye nitelediği ada coğrafyasının dörtlüklere yerleştirilmiş görüntüsünü, Bir Adadayım adlı şiiri ile yansıtmıştır:
Kıyıları köpük köpük dokunmuş/ Poyraz rüzgârıyla sarhoş olduğum
Öz yurdun ufkuna hasretle konmuş/ Toprağım canım kadar sevdiğim.

Kaleler var, burçlar var bu adada/ Gölgesinde şehit insanlar yatan/ Mezar gibi toprak kokan adada/ Hürriyeti mısra mısra anlatan…
Aşk efsane şiir dolu bu yerin/ Her zevkıme ömrüm olsa tadayım/ Cilvesine boyun eğmiş kaderin/ Sanki yapayalnız bir adadayım (MEB 90).
Urkiye Mine Balman’ın “Torosları Gördüm” adlı şiirinde anavatanla yakınlığın yarattığı duyguların seslenişine tanık oluruz. Beşparmakla Torosların göz süzüp hüzün bestesi yapması, aradaki denizin kıyılarda nakış örmesi ve denizin mavi bir mermer gibi uzanışı dizelere şöyle yansır:

Mermer gibi dümdüz /Işıl ışıl Akdeniz’in ötesinde / Torosları Gördüm/ Henüz başlamamış /Dalgaların hazin senfonisi/ Düşmüş sabahın heyecanına/ Nakış nakıştı kıyılar/ Kormacit burnuyla koyun koyuna/ Anadolu’nun dağlarını gördüm.

Ürperdim suların sessizliğinden/ Ruhum dalgalar gibi coşuyordu/Rüya değil söylediğim/ Gerçek bu/ Mavi mermer Akdeniz’in ötesinde/ Toroslar’ı gördüm (Burağan 65).
Coğrafya ve kültür yakınlaşmasının bir diğer yansıması da Orbay Deliceırmak’ta görülür. “Akdenizde çakan şimşekler” metaforu ile Türkiye-Kıbrıs tarihsel birlikteliğine gönderme yapan şair, mavi ile dokuduğu bir ortak mekân oluşturur:

Oysa ben/ “Ta ezelden hür yaşamış” bir ulusun dalıydım/ Asırlarca Akdeniz’de çakan her şimşeğin/ Ki bir mavisi Toroslar’a,/ Bir mavisi Beşparmak’a vururdu,/ Şavkı ile doluydum… (Burağan 68).
Şairler, adanın gizemli, anılarla dolu; naif, romantik yanlarını aktarmanın yanı sıra, doğal olumsuzluklara da dizelerinde yer vermişlerdir:
Uçaraktan gelir mektup
Zarfın üstünde postacının selâmı
Akdenizin üstünden
Akdeniz aktır ak
Dalga dalga
Akdeniz gönül bayrak
Akdeniz kasırgadır
Akdeniz tanrıya sigortadadır (Kefeli 2005).
Diyen Süleyman Uluçamgil, Akdeniz’in öfkeli, hırçın yapısına dikkat çekerken Havva Tekin de Akdeniz’in kısrak huysuzluğunu anımsatıyordu:
Ben Akdeniz…
Kısrak huysuzluğunda uyurum geceleri
Ve yedi dalgama yedi gülüşün düştükçe
Eğri bir kılıç gibi duran burnunu
Öpüp uyandırmak düşer aşıklığıma. …
(Kefeli 2005: 3).

Fikret Demirağ Akdeniz’i zamanın hırpaladığı canlı bir kişiliğe dönüştürerek ana/sevgili ve oğul/âşık içtenliği ve yürek diliyle bir Akdeniz çocuğu olmanın sorumluluğunu dile getirir:
Durduk Akdeniz’le, o bilge denizle karşılıklı/ Birbirini aldatmış iki sevgili gibi/ Zamanın hırpaladığı/ Yaşamın yaraladığı iki sevgili/ Bakışlarımız konuştu ve/ Anlaşmak için sözcükler gerekmedi.

Yurdumun yaralı toprağıyla durduk karşılıklı/ Anayla oğul gibi/ Yüreğimle konuştum, yüreğiyle dinledi/ Yüreğimle konuştum, o beni anladı.
Sen de onu anladın mı ey cahil gönlüm/ Verebildin mi zorlu sınavını/ Onun oğlu olmanın/ Yazabildin mi en doğru şiirini (Burağan 69).

b. Mitik/antik kalıntıların yansımaları
Kıbrıs Türk şiiri üzerindeki araştırmaların çoğunda adanın mitolojik, epik, tarihsel mirasına göndermeler yapılır. Adanın, Akdeniz uygarlıklarının, tarihsel çatışmalarının orta yerinde olması, bu bağlantıları haklı kılmaktadır. Aphrodite’ten başlayıp şövalyelerin, kral/kraliçelerin, çeşitli saltanatların, kuşatma, direnme, savaş ve barışların bitmeyen izlerini taşır tarih yorgunu Kıbrıs adası…

Mehmet Kansu’nun Kaç Soytarı Güldü Kırallara adlı şiirinde adadaki gotik, greko-latin kalıntıların dekor olduğu duygulanmaları görürüz:
Bir şiir büyütüyorum şimdi/ gotik kiliselerin kemerlerinde/ bir greko çizdi anlamını karanlığa/ toledo sokaklarındaki sessizlik gibi
Kaç soytarı güldü kırallara biliyorsunuz/ gözyaşına sardık neyimiz varsa/ büyük denizlere karıştırdık içtenliğimizi/ belki daha güzel okyanuslarda güzel olmak
Kaç soytarı güldü kırallara biliyorsunuz
Bir şiir büyütüyorum şimdi/ Gotik kiliselerin kemerlerinde (MEB 122).

Osman Türkay’ın, 7 Telli adlı şiir kitabının Akdeniz Türküsü başlıklı bölümünde coğrafya ile duyguların başarılı valsini izleriz:
Ya hele yüce dağlar, engin sular/ Göller, içdenizler, okyanuslar/ Körfezler, berzahlar, boğazlar/ Kaç gece dünyayı bir düş içinde gezdim/ Ve ötekilerden kıskandığım sevgimle/ Denizler içinde en fazla Akdenizi/ Ülkeler içinde/ Anadolu’yu sevdim.

O. Türkay, doğum yeri Ozanköy’ün büyüleyici atmosferinin doğa ve tarih bileşkesini yansıtan 1947 tarihli ilk dönem şiirlerinden Balabayıs’ta tarihle mekânı birleştirir:
Bir bahar aleminin hazla çarpan kalbinde/ Bir füsûn diyarının mabedi var muazzam…/ Efsaneler söylenir yüzyılların lebinde/ Gotik mimarisinin yarattığı ihtişam… (…)/ Bir Luzinyan sarayı Beşparmak kucağına/ Bir sonsuzluk anıtı yükseliyor göklere…/ Bir sanatın timsali her köşe bucağında/ Gösteriyor kendini işlenerek mermere.(…)/ Kimbilir kaç fâninin aşkına şahit bu yer/ Belki yine o Tanrı eşsiz Venüs’ü özler/ Belki candan âşıktır köpüklü Akdenize/ Belki sevmiş o dağı oturduğu diz dize/ O asude diyar ki okşıyor gönülleri.. (Öznur 41-42).
Bir Akdeniz sevdalısı olan Neriman Cahit, Ay Seferi adlı eserinde Akdeniz’in doğal simgeleri olan balık ve martı motifleriyle, denizin yürek dinginliği için umar olduğunu söylemektedir:
Yüreğim bir başka açılır Akdeniz’e
dellenir balıklar martılar peşinden gelir…
-daha bir severim seni
Duyarım içimde, bir sarmaşık gibi büyüdüğünü…
sen çocuktun sevdamla ben büyüttüm seni…
Sen Akdeniz’e yatır yüreğini
Ne derse odur bir sevdaya soyunursa iyi belle aşk odur.
İvecen, alıngan yüzüne yakışmasa da kimliğin odur… (Ayseferi 10).
Faize Özdemirciler, karanlık tünelde adlı şiirinde;

…Lüzinyanlar hiç mi uğraşmamışlardı müzikle/ üçüncü selim ada’da keşfetmiş olamaz mıydı/ suzidilarayı…(Yaşın 496).
Diyerek tarihle bağlantılar kuruyor; Lâtin varlığından Osmanlılara uzanan görkemli kültür geçmişine gönderme yapıyordu.
Fikret Demirağ’ın “Mersin, Zeytin Dalı ve Hüzünden Bir Taç Yaraşır İlkaşkımın Başına” adlı şiiri, Akdeniz bağlantılı mitik/epik öğelerden yararlanılarak oluşturulmuş; antik Dor yapılardan Kybele’ye, Demeter’e, Pygmalion’a uzanan bir Akdeniz tarihçesi görüntüsündedir:

Batık bir gemide hüzünle dolu
bir amforadır şimdi ilkgençlik aşkım,
batık gemi benim gençlik yüreğim;
kim ne zaman bulup çıkarır onu,
hangi sulardadır yüreğimin batığı?
Antik Dor taşları gibi yaralı
orda burada saçılıdır şimdi ilk şarkım;
notaları doğaçtandı, dalgaları umuttan:
Sevdam, kanımın içinden yükselen ince bir ay,
öfkem hışırtıyla sulardan doğan güneş
ya da tam donanımlı bir destroyer gibiydi.
Nerde olduğunun sesini duyur bana
ey, gençlik yüreğimin batığında şimdi
yosunlar ve kabuklar bağlayan amfora!
Rüzgârda zeytinlere mi sormalı bunu,
Haruplara ve başaklara mı yoksa?
Kybele! Anaç ve doğurgan tanrıça!
Demeter! Hasat tanrıçası! Sevgili Kore!
Ey Arkadyalı çoban! Hünerli Pygmalion!
Tecimin talanın yağmaladığı toprak,
anne toprak, bilge toprak, toprağım!
Siz bulup çıkarın batık aşkımı benim
bir eski zamanın battığı yerden! (Kefeli 2005).

c. Akdeniz’in renk, esin, nostalji vb. soyut işlevleri

Akdeniz denilince akla ilk gelen mavi ile ilgili çeşitli çağrışımlar ve iğretilemelerdir. Mustafa İzzet Adiloğlu’nun Mavi Mavi başlıklı şiirinde mavi tutkusu, “kan rengiyle” özdeşleştirilecek kadar ön plana çıkarılmıştır:

(…)Unutmak istediklerimizi unutmuşuz da/ Niye karpuz yüklü gemiler
Ve portakal dilim-dilim Akdeniz/ Bir düziye düşlerimize girer?
Yeşil yeşil bir kuzey ülkesinde/ Sarmaş dolaş olsak da sevdiklerimizle
Benim kanım mavi mavi Akdeniz (MEB 69).
Özdemir (Mustafa) Sennaroğlu, Kıbrıs’ım şiirinde mavi motifini işlerken:
Akdeniz’in incisisin: Mavili/ Dalgalarda aygın baygın serpili
İzmir’in bir eşisin: Sevgili / Hülya tenli, yeşil benli Kıbrıs’ım (MEB 159).
Ahmet Okan’ın mavi motifini işlediği şiirinin başlığı Adalıyız Maviye’dir:
Adalıyız/ kanımız sıcak/ adalıyız dört bir çevremiz maviye… /adamız küçük/ sevdamız büyük..(MEB 142).

Adanın Akdeniz kültürünü yansıtan bitki örtüsü, beslenme gelenekleriyle ilgili öğeler de dizelere taşınmıştır. Mehmet Levent’in Doğduğum Şehir şiirinde geçen “sıcak yaz gecelerinde/ kapı önlerinde / molohiya ayıklayan kadınlar…Bu şehirdedir/ Hurma dallarına dizilir/ tomurcuk tomurcuk yaseminler/ ve satarlar tepsiler içinde/serin yaz gecelerinde kolundaki sepette Baf sakızı/ tepsideki yaseminler dizi dizi…” (MEB 135) gibi betimlemeler, bu izlerin yansımalarıdır.

Havva Tekin Akdeniz Sevdası başlıklı şiirinde Akdeniz faunasının belirgin öğelerini ele alırken yaz sıcaklarının sarı akşamlarını serinleten avlulardaki limon çiçeği renklerle yasemin kokuşlarla adanın tipik yaşam alanlarını çizer:
Akıntısında yüzyıllık bir yalnızlık sürüklenir
Eğilir bakar kısacık düşlerin gözbebekleri
Sarı akşam sefalarının motiflediği gövdelerini
Avlularda serinletir firuze kadınlar
Cam gülümdanlıklardan akar avuçlarıma
Çağrılısı olduğum Akdeniz sevdası
Bebekmiş gibi özenir şafak
Oysa dolgun bir kadın gövdesidir ülkem
Hırpalanmış ve hor görülmüş
Limon çiçeği renginde
Yasemin kokuşlu bir buhurdanlık gibi
İçin için yanar biteviye (Kefeli 2005).

Akdeniz denildiğinde gözümüzde canlanan bir başka güzellik turunç/narenciye zenginliğidir. Mehmet Levent’in Portakal Toplayan Sarı Saçlı Kız başlıklı şiirinde kullandığı “portakal çiçeği gibi bir sevda”, “kopardığın portakallar kadar gürbüz”, “portakal kokulu ellerin” deyişleri bitki örtüsünün duygusallığı yansıtmadaki kullanılışını göstermektedir (Yaşın 432/433).
Filiz Naldöken’in Kimlik Çiçeği adlı şiiri ise, Kıbrıslı kimliğinin “çiçekçe” bir anlatımı ya da Akdeniz ruhununun portresi gibidir:

önce hüznü damıtıp turunçlardan
serptik ölümlerin ardından günlere
sonra hüznü damıtıp çayından adanın
verdik bir dingin sıcaklığa kanımızı
sonra hüznü damıtıp mersinlerden
akıttık buruk sevdalar gözlerimizden
sonra hüznü damıtıp zeytinlerden
karayağ değirmenlerinde döndürdük
sonra hüznü damıtıp üzümlerden
al kana sarhoş uyandık geceleri
sonra hüzün damıtıp kendini
takıldı yakamıza kimlik çiçeği (Yaşın 488).

İlkay Adalı’nın Miras adlı şiirinde yasemin kokulu Akdeniz akşamlarının meltem esintileriyle Afrodit’ten şarkılar çığırdığı yansıtılır; İskender’in açamadığı kapılar dile getirilir:
Yasemin kokar yaz akşamları Akdeniz’in/ Elleri uzanır yıldızlara/ Kıyı esintisinde meltemin/ Söyler yüzyıllardır türküsünü Afrodit’in..
Prangalı bir umuttur barış/ Kılıcının ucunda İskender’in/ Açılmamış kapılardaki zil sesinin/ Yankısıydı o mavi Akdeniz’in… (Burağan 2005).

Akdeniz’in tarih boyunca zeytin dalıyla evrenselleşen barış imgesi, genç kuşak şairlerinden Hakkı Yücel’in Acı Sürgün (1980) adlı kitabında şöyle dile getiriliyordu:

İnce bir nakıştır sevdalar senle dokunur
akdeniz ve mavinin eteklerinde silahlar
gerilir gölgenizde barıştır şarkınız mutlak
okunur.

Sonuç: A.H.Tanpınar’ın “Coğrafya kaderdir” sözü Kıbrıs’ın sosyal, tarihî, kültürel, edebî yapısını anlamamızda bir ipucu gibi görünmektedir. Adanın ilkçağlardan beri uygarlıklar yaratmış geniş bir coğrafî alanın neredeyse ortasında olması, deniz ulaşım yollarının kavşağında bulunması; Akdeniz ikliminin yaratıcı, doğurgan iklim ve bitki örtüsünün yakın zamanlara kadar cömertçe görülmesi, soyut ya da somut estetik oluşumların zenginleşmesine yol açmıştır. Farklı dinler, onlarca değişik uygarlıklar savaş ve barışlarla yüzyıllar boyunca adayı mekân tutup özlerinden kimi yanları, zamana inat adada kalıcı kılmışlardır.

Türkiye etkisini sürekli yaşamış olan Kıbrıs Türk şiiri, gene de azımsanmayacak bir oranda tarihî-coğrafî özelliklerin ortaya koyduğu motifleri, temaları yansıtabilmiştir. Bu şiirin yöresel kültür özelliklerini en çok tarihsel zenginlikler, mitik/epik anılarla dile getirdiğini; zaman zaman da Akdeniz’in evrenselleşen kimi özelliklerini işlemeye çalıştığını görüyoruz.
Kıbrıs Türk şiiri, Türkçe’nin engin kılavuzluğunda, “anayurda en yakın taşra” konumunu da alabildiğine yanına çekerek değişik kulvarlarda Akdeniz mayalı bir şiir yapılanmasına ulaşmıştır, diyebiliriz.

Kaynakça:

Braudel, Fernand (vd) (1990), Akdeniz Mekân ve Tarih, (çev. Necati Erkut) İstanbul: Metis Yayınları.
( 1994- 2. baskı), Akdeniz ve Akdeniz Dünyası 2, (çev. M.A.Kılıçbay) İstanbul: İmge Kitabevi.
Burağan, Altay (2005), “Akdeniz” Temasının Kıbrıs Türk Şiiri’ndeki Yeri, KIBATEK XI. Uluslararası Edebiyat Şöleni, 23-28 Ekim 2005, Bildiriler sayfa: 65-70.
Cahit, Neriman (1995), Ayseferi, Lefkoşa.
Karadağ, Metin (2005), Çağdaş Kıbrıs Türk Edebiyatı İçinde Osman Türkay Şiirinin Evrensel Boyutları, 11-13 Kasım 2005, II. Uluslararası Türk Tarihi ve Edebiyatı Kongresi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi.
(2006), Akdeniz Kültürü Bağlamında Osman Türkay Şiiri, Lefke Avrupa Üniversitesi Edebiyat Buluşması, 20/21 Nisan 2006 .
Kefeli, Emel (2005), Kıbrıs Türk Şiirine ‘Géo-littéraire’ Bir Yaklaşım, Kıbrıs Araştırmaları Merkezi’nin düzenlediği 5. Kıbrıs Araştırmaları Kongresi 14 – 15 Nisan 2005 (Bildiriler basım aşamasındadır).
(2006), Edebiyat Coğrafyasında Akdeniz, İstanbul: 3F yayınevi.
Kıbrıs Türk Edebiyatı – Başlangıçtan Bugüne-(1989), Lefkoşa: KKTC Milli Eğitim ve Kültür Bakanlığı Yayını (Hazırlayan-lar- belli değil. Çalışmamızda MEB olarak kısaltılmıştır).
Matvejeviç, Predrag (2004), Akdeniz’in Kitabı, (çev. Tolga Esmer) İstanbul: YKY.
Mutlu, Ayten (2006), Akdeniz, Şiirin Tanrıçası, Ayrıntı Edebiyat (sanal dergi) sayı 45. Nisan/Mayıs 2006, www.ayrinti.net.
Ortega y Gasset (1992), Tarihsel Bunalım ve İnsan, (çev. Gül Işık) İstanbul: Metis Seçkileri, s.125-128.
Öznur, Şevket (2002), Osman Türkay- İlk Şiirleri Üzerine Bir Araştırma (1946-1961), Lefkoşa.
Türkay, Osman (1995), 7 Telli, Lefkoşa: Beşparmak Yayınları.
Yaşın, Mehmet (2005), Kıbrıs Şiiri Antolojisi, İstanbul: Adam Yayınevi.

Akdeniz Kültürü Bağlamında Osman Türkay Şiiri

Metin KARADAĞ
(UKÜ Fen Edebiyat Fakültesi Dekanı)

“Akdeniz’in mavi incisi Kıbrıs
Doğduğum, ilk güneş ışıklarını gördüğüm
Şiiri, barışı ve erinci ilk soluduğum ülke”
(Osman Türkay)

Doğa, insana ilişkin kültür değerlerinin yaratılmasında öncül etkenlerdendir. Coğrafî yapı, iklim, üretim-tüketim biçimleri, bitki örtüsü… davranışların ve yaşam biçimlerinin ortaya çıkmasında güçlü yönlendiricilerdir. Yaz- kış, deniz-dağ, avcılık-tarım, ada-anakara gibi ikilemler de genel kültürün ana çizgilerini belirleyen öğeler arasında kabul edilir. Haritaya bakıldığında bir iç deniz görüntüsü veren Akdeniz’e kıyısı olan ya da onun içinde olan topraklarda yaşayanların ortak kimi kültür değerlerine sahip olduklarından söz edilebilir mi?

Salt denizin değil, bu deniz çevresindeki iklim, beslenme, üretim-tüketim alışkanlıkları, mevsim eşliği, bitki ve hatta hayvan varlıklarındaki benzerlikler kısaca eş fauna, en azından benzer bir kültür varlığından söz edebileceğimizi göstermektedir. Braudel’in ömrü boyunca gerçek bir bilimadamı titizliği ve sanatçı duyarlılığı ile vurgulamaya çalıştığı “Akdenizlilik”in ortaya çıkışındaki göstergeler bunlar olsa gerek. Yazlık ve kışlık yaşam koşulları çevresinde hep güneşe göre ölçümlenmiş barınma yerleri (stoa bazilika, stadyum, amfi tiyatro) ya da gölgeleri hedeflemiş avlulu evlerde şarap, zeytin ve peynir üçlemesinde denizin tadında ezgilerle yıldızı bol gecelerde sonsuzluğa miras bırakılmış bir davranışlar bütünüdür Akdenizlilik…

“Akdenizli kişi daha çok doğayla birlikte olduğundan daha çok doğa insanıdır. Doğa gibi değişkendir. Yağmurdan sonra göğün bir yerinden yırtılıp maviyi göstermesi gibi, o da çabuk geçer kızgınlıklarından… Ver Akdenizin Yeline diyerek barışmayı bilir. Küskünlüğü bile bir tülbentin kuruma süresince olmalıdır anama göre… Kendini değişmeye bırakır. Değişmeyi sever… Hatti Hitit olur. Yahudi hıristiyan olur…Hıristiyan müslüman olur. Başkalarına, toplu yaşama daha çok zaman ayırır. Empatiyi bilir. Yollara su kapları yerleştirir yolcular için… Akılla coşku arasında gider gelir… Apollon ile Dionisos arasında… Akılla düşünür yürekle karar verir. Macerayı sever… Uzakları…
Âşık olmayı, şarkı söylemeyi, yağmurda yürümeyi, çiçeği böceği sever. Ağlamaktan utanmaz… Hüznü sever… Sıcak kanlıdır. Çabuk kaynaşır, çabuk arkadaş olur… İyi arkadaştır. İnsanı sever ama en çok kendini sever… Kendini sevmeyen başkasını sevemez ki!

Sevgilisinde bile anasını arar. Anasının dizine başını koymayı ister yetmiş yaşında bile… Gelip geçmiş Tanrıları bile kadındır. Yemeği, sofrayı sever… Şöleni (sympozumu) sever. Yemek şölendir onun için… Ayaküstü geçirmeyi sevmez… Geçiştirmez de zorunlu kalmadıkça…

İnanmayı sever, inanılmaktan hoşlanır… Bütün dinlerin burda doğması raslantı değil elbette… Konuşmayı sever… Giderek gevezeleşir de…” (Bektaş)
Duygularla örülü bu izlenim ve yorumların egzotik etkisinden sıyrılarak coğrafyamızın şiirsellikle bağlantılarına daha somutça yaklaşımı denemeye geçebiliriz:
Akdeniz ve Akdenizlilik, coğrafi bir terim olarak somut bir kavram. Peki sanatta, öznel olarak da şiir gibi soyut bir düzlemde böyle bir kavramdan söz edilebilir mi? Konu, bu özgün coğrafyada, tarihsel süreç boyunca üretilmiş şiirin, kendi içindeki değme, zaman zaman da bitişme noktaları içeren belli karakteristikleri, özgün tını, aroma, renk vb. gibi öznellikleri içeren ortak ruhu saptamaya gelince, somut bazı göstergelerle karşılaşmamız kaçınılmaz.

Uygarlıklar ve kültürler, tarihin eleğinden süzülürken, birbirleriyle karışır, süreğen bir devinimle birbirlerini etkileyerek, üreterek rafineleşirler. Akdeniz havzasındaki ılıman iklimin yaratıcı gücünü ve bu çevrede yer alan ülke ve uygarlıklar arasında, ilkçağdan bu yana var olan iletişim ve ilişkilerin yoğunluğu göz önüne alınırsa, bu etkileşimin boyutları daha bir belirginleşir. Bu yoğunluk, Akdenizlilik denilen kavramı, her alana yayılan yaşam ve üretim biçim ve biçemini de yaratmıştır. Bu havza tarih boyunca yaratıcı aklın ve el hünerinin yurdu olmuştur. Akdeniz, kendine özgü bir yaşam felsefesini, sanatın ve yaratıcılığın dinamiklerini üretmiş, bu malzemeleri yoğurarak şiirin doğal mekânını kurmuş bir coğrafyadır. Bu coğrafyada, ilk çağlardan bu yana, uygarlığın organik biçimlerinin, doğanın kendi geometrisiyle örtüşen gizemli özdeşliği, insanın varoluş serüvenindeki kilometre taşlarına damgasını vurmuştur. “ (Mutlu)

Dalgalarının köpüğünde Afrodit’i yaratan Kıbrıs adası da Akdenizliliğin tipik temsilcisi olmuştur tarih boyunca. Eski kültürlerin yüzlerce mitik anlatılarının, söylencelerinin, Akdenizli kadın şairlerden Sapho, Enheduanna, Korinna’nın gizemli anılarından bu zengin kültürler sofrasından Türkçe ile yola çıkıp İngilizce’yi de kullanarak adalılığı, Akdenizliliği dünyanın dört bir yanına ulaştıran şairimiz Osman Türkay’a ve şiirine geçelim.

Uzun yıllar Türkiye’deki şiir akımlarının etkisinde kalmış olan adadaki Türkçe şiirin köken ve gelişimleri üzerinde çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Bildirimizin sınırlı çerçevesinde bu çalışmalardan Tamer Öncül’ün özet niteliğindeki değerlendirmesiyle yetineceğiz:

Denilebilir ki, Çağdaş Kıbrıs Türk Şiiri, “Türk dilini kullanan, Akdenizli bir şiirdir.” Ona kişilik-kimlik kazandıran temel unsur da, O’nun Türkçe şiir coğrafyasındaki özgün yerini sağlayan da bu özelliği ve yapısıdır kuşkusuz. Yüzü karaya bakan, asık suratlı bir şiir değildir. Yüksek sesle bağırmak yerine, lirik masallar anlatmayı yeğler. Mitolojik öykülemenin çağdaş bir versiyonudur da diyebiliriz buna.” (Öncül)

Osman Türkay, Öncül’ün değerlendirmesindeki gibi lirik masallar anlatan, mitolojik öykülemeleri çağdaş izlek ve iğretilemelerle dile getiren bir şair. İngilizce şiirleriyle dünyanın her yerinde geniş bir okuyucu kitlesi yakalamış olan Türkay, evrensel şiir çevrelerinde şiirlerinde çokça kullandığı evren-gökyüzü motifleri nedeniyle uzay şairi- kozmik mistik olarak da tanınmıştır.

Ulaşabildiğimiz şiirlerine baktığımızda Osman Türkay için tipik ve bütüncül bir Akdenizliliği görmek mümkün değil. Ancak yetiştiği toprağın kimi yerel ve evrensel değerleri O’nun şiirinin oluşmasında etken olmuştur. Yıllarca ayrı kaldığı adasının kokuları, tadları sözcüklerde yeniden şairin yaşantısını renklendirmiş; klasik/otantik gurbet-sıla motiflerinin çağdaş örnekleri olarak karşımıza çıkmıştır. Yedi Telli adlı şiir kitabının Akdeniz Türküsü başlıklı bölümünde coğrafya ile duyguların başarılı valsini izleriz:
Ya hele yüce dağlar, engin sular/ Göller, içdenizler, okyanuslar/ Körfezler, berzahlar, boğazlar/ Kaç gece dünyayı bir düş içinde gezdim/ Ve ötekilerden kıskandığım sevgimle/ Denizler içinde en fazla Akdenizi/ Ülkeler içinde/ Anadolu’yu sevdim.

“diyen şair, Akdeniz’i dile getiriyor ve bir renk cümbüşü içinde Akdeniz’i taşıyle, toprağıyle, kumlarıyle bize anlatıyor. Biz de yudum yudum içiyoruz bu mısralarda Akdeniz’i. Fakat öyle bir dile getirmiş ki, nabızlarda deniz vuruyor, yüreklerde deniz çalkalanıyor. Bir çok sanatçı denizi anlatmış veya anlatmak istemiştir. Fakat diyebiliriz ki, denize Osman Türkay kadar iğilen az sanatçı vardır. Nesir yazılarında hikâyeci Sait Faik pul pul bize denizi getiriyor, Osman Türkay ise deniz şiirlerinde renk renk denizi önümüze seriyor.” (Öznur- Özdoğanoğlu/Mopalar 76)

Mit ve eski kültürel değerlerin işlevlerine duyarlı bir biçimde eğilen Türkay, çağdaş yorumlamalardaki “yararlanma” ölçütlerine de titiz bir seçiciliği öngörürür: “Prometheus ve Orpheus bugün bizim için iki mitolojik varlık, iki masal kahramanı değildir, yalnız iki simgedir, insanlığın saf çocukluk günlerinden kalan: Bir bilimdir, öteki sanat. (…) Geldik dayandık atom ve uzay çağına. Çağımız Orpheusların çağı değil. Prometheus’ların yanında Orpheus’lar cüce kalmakta. Gökyüzünden ateşi çalıp insanlığa veren bilim tanrısı Prometheus’u Kafkas dağlarının yalçın kayalarında çivileyen Zevs, şimdi, insanlar arasında yetişen Prometheus’ları nasıl başlarımız üstünde taşıdığımızı kalkıp bir görsün. Demek ki yırtıcılığına, vuruculuğuna, kırıcılığına karşı insanoğlu, insan olabilmenin yolunu öğrenmiş.” (Türkay 1993, 156-157)

Mit’in çağdaş şiir içindeki yeri konusunda çağdaş sanatçı özgürlüğünden ödün verilmemesi inancında olan Türkay, mit-şiir ilişkileri konusunda şöyle diyor: Myth, kuramsal öğe ile sanatsal yaratış ögesini birleştirir. Myth’in ilk bakışta en çarpıcı yönü şiirle sarmaş-dolaş, akraba oluşudur. Eski çağların mythi biçimsiz bir kütle idi, ama aydınlanma çağından başlayarak yüzyılımıza dek yeni ozanların çabasıyla yeni şiir oluşturuldu. Dünün biçimsiz bilinç kütlesi artık bugünün biçimli şiiridir.” (Türkay 1993, 271)
Ünlü Türkolog Ana Masala, Türkay’ın şairliğini değerlendirdiği ve Türkay’a açık bir mektup niteliğindeki bir yazısında konumuzu ilgilendiren ilginç değerlendirmelerde bulunmuştur: “Venüs ile Adonis, Leyla ile Mecnun, Aslı ile Kerem: Sevgin işte bunlardan oluşan bir sevgidir; ama şimdi inanmaya başladım ki senin gerçek sevgilin Leyla’n, Anadolu’dur. Senin şiirin, Osman Türkay, yalnız seslerden, anılardan örülmüş değildir. Senin şiirin, geniş ölçüde Türk kalmamakla birlikte, arı Türkçe’den yeryüzündeki tüm dillere çevrilebilen ozanca bir bildirge, bir göstergedir. Hepimizin “Türk” olan yanıdır, geçmişten miras kalan mutluluk ve üzgüdür. Orta Asya dağlarından ve ovalarından kopup gelen Şaman niteliğimizdir, belki de bizi birleştiren, aynı kılan…” (Öznur- Özdoğanoğlu-Masala 54-55)

Bir başka yabancı eleştirmen Staffan Stolpe de Türkay’ın bu yönü ile ilgili olarak şunları yazmakta: “Damarlarında Akdeniz ve tüm kültür mirasıyla bir tarih olan Türkay kozmik varlığın bilinci içindedir. Kıbrıs’ın koruları, İstanbul’un silüeti ve Nil kıyıları onun şiirlerinde zaman-ötesi aynalarmış gibi yansımakta. (…) Mermer tapınakları, dağ dorukları ve kutsal pınarları, onun evreni dolaşan ruhunun aradığı kozmik ziyaretgâhlara doğru füzesini fırlatacak rampalara dönüşür. Böylece zaman kaybolur. Şair, düşlerinin Akdeniz’ine dalar ve zamanı yok bir çalkantıda deniz yosunları arasında bir boyuttan öteki boyuta gidip gelir..” (Öznur- Özdoğanoğlu- Stolpe 99)

Osman Türkay’ın doğup büyüdüğü topraklar, büyüleyici bir coğrafyanın, tarihle kucaklaştığı mekânlardır. Şairin kendi ağzından dinleyelim: “Kuzey Kıbrıs’ta Girne ilçesine bağlı Ozanköy’de doğdum. Burası dünyanın en güzel yerlerinden biridir. İlkbaharda badem, erik, zerdali ve nar çiçekleri arasında kendimi anadan doğma ozan hissettim. Burada, yazları, deniz köpükleri ile mermer taşları, gün ışığıyla bütünleşerek sütbeyaz dünyamın saltık aklığını tümlerdi. Dökülen kuru yapraklar ve solan çimenlerle sonbaharlarım altın sarısına bürünürdü. Firuze rengindeydi kışlarım Akdeniz mavisiyle.” (Öznur- Özdoğanoğlu 111)

İşte o büyüleyici atmosferin doğa ve tarih bileşkesinde ortaya çıkan 1947 tarihli ilk dönem şiirlerinden biri: Balabayıs’tan dizeler:
Bir bahar aleminin hazla çarpan kalbinde/ Bir füsûn diyarının mabedi var muazzam…/ Efsaneler söylenir yüzyılların lebinde/ Gotik mimarisinin yarattığı ihtişam… (…)/ Bir Luzinyan sarayı Beşparmak kucağına/ Bir sonsuzluk anıtı yükseliyor göklere…/ Bir sanatın timsali her köşe bucağında/ Gösteriyor kendini işlenerek mermere.(…)/ Kimbilir kaç fâninin aşkına şahit bu yer/ Belki yine o Tanrı eşsiz Venüs’ü özler/ Belki candan âşıktır köpüklü Akdenize/ Belki sevmiş o dağı oturduğu diz dize/ O asude diyar ki okşıyor gönülleri.. (Öznur 41-42)

Şairimizin 1958 tarihli bir şiirinde Kıbrıs Türk’ünün folklorik bir görüntüsünü yansıtırken iş mânilerinin ya da tekerlemelerin havasını buluruz:
Bu yaz hava çok sıcak/ Harnıplar tez kararacak/ Şekerlene şekerlene ballanacak/ İşte Ağustos ayındayız/ Dağ yolunda kadın,erkek, kız/ Babalarınız, amcalarınız, dayılarınız/ Dediler “Başladı harup toplama panayırınız!”/ Boş eşek eyri bacak dik ulak/ Anıra anıra koşacak/ Bir bu geçitten bir o geçitten/ Ve yollar uzayacak da uzayacak/ Beşparmak Beşparmak!/

Boş eşek, eyri bacak, dik kulak/ Nallar tırnakta, semer arkada, çuvak omuzda,/ Bir bu/ geçitten bir o geçitten/ Taka-tuka koşacak da koşacak/ Beşparmak Beşparmak!
Dağlar düz, günler yüz, gençler kız, arı vız, kollar hız/ Vurun uzun değneklerinizi yüklü dallara be gençler!/ Dükülü dükülüversin semiz ballı harnıplarınız/ Toplasın analarınız, bacılarınız, yavuklarınız!/ Bu sene harnıplar çok ballı/ Silkele şu zorlu dalı / Pekmez kıralı/ Bal Kazafanalı! (Öznur 96-97)

Osman Türkay’ın uzun yıllar yurdundan ayrı kalmasının yarattığı melankolik, kırılgan, hüzünlü hava, dizelerine olabildiğince içten bir biçimde yer almıştır:
(…) Yıllarca düşüme girdi cüce Beşparmak/ Yıllarca gönlümde yattı Trodos/ Dağ dağ, ova ova çatladı tohum/ Umutlar boyunca yeşerdi toprak/ Dedim ki nasıldır şimdi Limasol/ Nasıldır Girne, Larnaka, Baf/ Yoksa uzun bir uykuda mı/ Hisarlar koynunda yiğit Lefkoşa/ Tarih Mağusa (…)/ Hani doğduğum o şirin köy/ Nerde ömrümün Beşparmak dağları/ Nerde benim Girne’m, Lefkoşa’m, Mağusa’m/ Tüm vatan öksüzlüğünde yorgun argın/ Kaç gece buhranlı düşler içinde belirdi Mersin../ Beş yıl gurbette geçen ömrüm zalim saatlarında/ Uzun saniyeleri saydım/ Sandım ki her bahar- her yaz/ Bir köy düğününde/ Ya Mesarya’da, ya Çukurovada’ydım./ Yürüdüm yıllar boyu düşlerimin ülkesinde, yaya/ İklimle, mevsimle değişti alınyazım/ Çorak bozkırlarda başıboş, özgür/ Dudaklarım çatladı susuzluktan. (…)/ Ayaklarım kök saldı Kıbrıs’ta ana toprağa… ! (Öznur 113-117)

Osman Türkay, doğduğu toprağı, çocukluk yıllarının ölümlerden kaynaklanan türlü hüzünlerini Ömrümün Dağlarında adlı uzun şiirinde dile getirmiştir. Şiirin giriş kısmında çizilen otantik Kıbrıs kırsalının tablosu, geçmişin söylencelerle de bezenmiş bir resmidir:

“Evimiz sekiz odalı bir evdi, Önünde büyük bir portakal bahçesi/ Erik, incir, dut ağaçları/ Bir de yasemin çardağı vardı/ Ardından yol geçerdi/Yolun sol kenarından sular akardı/ Kayısı çiçekleri tospembe/ Muzlar hışır hışır/ Badem dalları dama değerdi/.. Bunlar ilk anılarımdır/ Daha sonra neler olmadı neler/ Bir gün deniz taşacak/ Dünya da batmadı ama/ Bir başka gün Dilli Razge’nin/ Hilkat garibesi doğurduğunu söylediler/ Deccaldır diye konu komşu üzüldüler..Deniz olduğu yerde kıpırdamadı/ Dünya da batmadı ama/ Dilli Razge’yi bir akşam gençler/ Kaçırdılar dağa götürdüler….

Tüm şiirlerinin genel bir değerlendirilmesi sonucunda Osman Türkay’ın tüm renkleri ve izlekleriyle tipik bir Akdeniz şairi olduğunu söylemek mümkün değil. O daha çok evrensel temalar çerçevesinde evrenin çağdaş yansımalarını dizelerine temel almış bir şairdir. Bireyin mutluluğunda somut gösterimlerden çok duygu bağlamında kimi zaman doğaüstü objelerle konuşmayı yeğlemiştir. Ama bu şiir sevecenliğini, sıcaklığını korumayı bilmiştir. Bu da Akdenizliliğin bir başka temel yansıması sayılabilir.

Bildirimizi şairin Hindistan’dan İngiltere’ye uçarken, uşağın penceresinden gördüğü “can ada”sına adadığı şiirin dizeleri ile noktalamak istiyoruz.
Akdeniz’in mavi incisi Kıbrıs/ Doğduğum, ilk güneş ışıklarını gördüğüm/ Şiiri, barışı ve erinci ilk soluduğum ülke/ Şimdi seni otuzbeş bin ayak yükseklikte/ Hindistan’dan Londra’ya uçtuğum/ Uçağın penceresinden seyretmekteyim/ Tapınırcasına güzelliğini akıtıyorum yüreğime/ Özlemimi acılarına katarak yudum yudum içiyorum/ Göklerin möavi renginde/ Tutuşuyor alev alev düşüncelerim/ Kucaklayıp düşümde seni, öperken toprağını/ Sevgi ve saygı dolu duygularla (…)

Ruhumun derininde konuşarak diyorum/ Söz ver böyle sakin ve rahat kalacağına/ Ve sonsuz barışın, erincin vatanı olacağına…(Öznur-Özdoğanoğlu 247-248)

Kaynaklar:

Bektaş, Cengiz: Akdenizlilik II, Yaşam Kültürü (internetten)
Mapol, Hikmet Afif: Şairler Sultanı Türkay (Öznur-Özdoğanoğlu 2002, s. 48-49)
Masala, Anna: Osman Türkay’a Açık Mektup, (Öznur-Özdoğanoğlu 2002)
Mutlu, Ayten: Akdeniz Şiirin Tanrıçası, www.okyanus.com’dan.
Öncül, Tamer: Çağdaş Kıbrıs Türk Şiiri, (internetten)
Öznur, Şevket: Osman Türkay- İlk Şiirleri Üzerine Bir Araştırma (1946-1961) Lefkoşa 2002
Öznur, Şevket- Tuncay Özdoğanoğlu: Uzay Çağı Ozanı Osman Türkay, Lefkoşa 2003.
Stolpe, Staffan: Coşku ve Mutluluk, (Öznur-Özdoğanoğlu 2002, s. 99)
Türkay, Osman: Edebiyat, Eleştiri ve Dil Üstüne Düşünceler, Lefkoşa 1993.
Yaşın, Mehmet, Kıbrıslıtürk Şiiri Antolojisi, İstanbul, 1994.