Ergenlik dönemine giren bireylerin, toplum içerisindeki konumlarını fark etmeleri ve geleceklerini temellendirme anlayışını kazanmaları sonucunda, meslek seçimi de yapmaları beklenir. Günümüzde saygın bir mesleğe sahip olabilmek için birçok sınavdan geçmek zorunda olan gençler, eğitim sistemindeki yanlışlıkların da etkisiyle sürekli bir “gelecek kaygısı” taşıyorlar. Bu nedenle meslek seçiminin yapılması gereken kritik dönem de, bu kaygı ile geçiyor ve bireyler sağlıklı seçimler yapamadan kendilerini bir meslek alanında bulmuş oluyorlar.

Bireylerin meslek seçimi, belli bir süreç içerisinde gerçekleşir, yani meslek seçimi anlık bir karar değildir. Okul öncesi dönemde, çocuk çevresindeki büyüklerin bir iş sahibi olduğunu görür ve bazı mesleklere ilgi duymaya başlar. Ergenlik dönemine kadar ilgi duyduğu bir mesleği seçen bireyler, ergenlik döneminin sonlarına doğru ortaöğretimin bitmesiyle kararlarını vermek durumundadırlar. Bu karar verme aşamasının öncesinde kalan süreç içerisinde, bireyin seçeceği mesleği iyice araştırması ve gerekirse o meslekten bazı kişilerle görüşmeler yapması gibi belli araştırmalar, kişinin sağlıklı bir meslek seçimi yapmasını sağlayabilir.

7. sınıf öğrencilerinin derslerine girdiğim bir gün, onlara ileride hangi mesleği seçmeyi düşündüklerini sordum. Gariptir; fakat sınıftaki öğrencilerin yaklaşık %50’si “doktor“; %20’si “öğretmen“; %15’i de “asker” (subay, yüzbaşı vb.) olmak istediğini söyledi. Kalan %15’lik kısımdaki öğrenciler ise, “uzay mühendisi” gibi pek alışık olmadığımız yanıtlar verdiler. Bu meslekleri seçmelerinin nedenlerini sorduğumda ise, pek doyurucu yanıtlar alamadım. Çünkü birçoğu “doktor, öğretmen veya asker” olabilmek için ne tür üst eğitim kurumlarından geçmeleri gerektiğini ve bu mesleklerin çalışma koşullarını, saygınlıklarını ve sağladıkları geliri bilmiyor.

Sağlıklı bir meslek seçimi için, öncelikle kişinin ilgi ve yeteneklerini belirlemesi gerekiyor. Sayısal alanda mı başarılı olurum, yoksa sözel alanda mı? Edebiyat öğretmeni olmak mı, inşaat mühendisi olmak mı? Benden iyi bir doktor olur mu? Avukat olmak için yeterli sözlü anlatım becerisine sahip miyim? Türkçe öğretmeni olmak istiyorum; ama acaba dil ve edebiyat konularını seviyor muyum? Bunlar gibi sorular sorularak, ilgilerinize göre meslekleri ayırabilirsiniz. İlgileriyle uyuşmayan bir alanda çalışmak, kişileri çoğu zaman mutlu etmez. Çok para kazansanız bile, sevmediğiniz bir işte çalışmak size tam anlamıyla bir doyum sağlamaz. Eğer ilgilerinizi iyi değerlendiremezseniz, çocukları sevmeyen bir kişinin sınıf öğretmeni olması; kan görünce bayılan birinin doktor olması; yükseklik korkusu olan birinin pilot olması örneklerinde olduğu gibi sağlıklı bir meslek seçimi yapamazsınız.

Seçtiğiniz mesleklerin, kuşkusuz bilgi – beceri düzeyinize uygun olması gerekiyor. ÖSS’den basit bir dört yıllık bölüme girebilecek kadar bile puan alamayacak düzeyde olan bir kişinin, tıp okumak istemesi garip olur ve bu kişilerde moral bozukluğu / depresyon hâli yaratır. Bunun için sizin bilgi – beceri düzeyinizin çok üzerinde olan bölümlere yerleşmek istemeniz doğru olmaz. Eğer bir veya birden fazla müzik aletini iyi çaldığınızı veya sesinizin güzel olduğunu düşünüyorsanız konservatuvar okumayı; herhangi bir spor dalında başarılı olduğunuzu düşünüyorsanız spor okullarında okumayı; yaratıcı tanıtımlar yapabileceğinizi düşünüyorsanız reklamcılık bölümünde okumayı; çok iyi bir bilgisayar kullanıcısıysanız bilgisayar mühendisliğinde okumayı düşünmelisiniz. Yetişkin insanların bir kısmı, “Ahh, gençliğimde şöyle yapsaydım, şimdi şöyle olmuştum.” diye yakınırlar. İşte siz bu duruma düşmemek için, meslek seçiminin önemli dönemlerindeyken ilgi ve yeteneklerinizi değerlendirerek karar vermeye çalışın.

Meslek seçimindeki bir yanlış tutum da, bireylerin yakın çevresini mutlu etmek amacıyla bir seçim yapmalarıdır. Sırf annesi / babası çocuğunun doktor olmasını istiyor diye, kişilerin tıp fakültesinde okuma yönünde seçim yapmaları doğru değildir. Unutulmamalıdır ki, çok küçük yaşlardan beri pilot olmak isteyen bir gencin sınıf öğretmenliğine yönlendirilmesi, kişinin yetişkin çağlarda bile uçak kullanma hayali kurmasına ve böylece psikolojik anlamda doyuma ulaşmamasına neden olabilir. Eğer insanlar yaptıkları işi severlerse, kazandıkları parayla mutlu bir biçimde yaşayabilirler. İnsan sevdiği bir işten, sevmediği bir işte çalışarak alacağı paranın yarısını alsa bile daha mutlu olur; çünkü severek yaptığı bir iş sonucunda kazanılan para insanı daha çabuk doyuma ulaştırır.

Meslek seçiminde belli bir süreci geride bıraktıktan sonra, karar verme aşamasına gelmeden önce kişiler belirledikleri mesleği iyice araştırmalıdırlar. Örneğin tarih öğretmeni olmak isteyen bir kişinin şunları araştırması gerekmektedir: Tarih öğretmeni olmak için hangi fakültede, kaç yıl okumam gerekiyor? Tarih bölümünden mezun olduktan sonra atanma şansım nedir? Bu bölüm, yalnızca devlet okulları için mi öğretmen yetiştiriyor yoksa özel kuruluşlarda da çalışma olanağı sağlıyor mu? Bir tarih öğretmeninin aylık geliri ortalama ne kadardır? Tarih öğretmenlerinin okullardaki çalışma koşulları nasıldır? Tarih öğretmenlerinin toplumdaki saygınlığı ne düzeydedir? Bu sorularda belirtilen konular araştırıldıktan sonra, eğer mümkünse bir tarih öğretmeniyle bu konuda görüşmek size yardımcı olacaktır. Tarih öğretmenliğini, bir tarih öğretmeninden daha iyi kimse bilemez. Onun için aklınıza takılan soruları bir tarih öğretmenine sormanız, size çok iyi bir yönlendirme sağlayacaktır.

Sağlıklı seçimler yapabilmeniz için, rehberlik hizmetlerinden yararlanmanız size çok büyük yarar sağlayacaktır. Bir psikolojik danışmana düşüncelerinizi açıkladıktan sonra, ondan meslek seçimi konusunda uzman yardımı isterseniz, sizi neler yapmanız konusunda yönlendirecektir. Unutmayın ki psikolojik danışmanlar, bu alanda uzmanlaşmış kişilerdir. Onun için onların yönlendirmeleri, doğru tercihler yapmanıza yardımcı olacaktır. Psikolojik danışmanın olmadığı yerlerde ise, sınıf rehber öğretmeniyle bu konuyu görüşmeniz yarar sağlayabilir.

Yukarıda belirtilenler doğrultusunda meslek seçim sürecini doğru yönlendirmelerle geçiren ve doğru bir kararla bu süreci sonlandıran kişilerin, yaşamları boyunca yaptıkları işten mutlu olmamaları için olağanüstü yaşantılar geçirmeleri gerekir. Meslek seçimi, basit ve anlık bir kararla yapılmamalıdır. Kişilerin bütün yaşamları üzerinde çok büyük etkiye sahip olan bu süreç, gerekirse uzman yardımı da alınarak doğru bir biçimde sonlandırılmalıdır. Bunlara uyulduğu takdirde, kişiler mesleklerine sımsıkı sarılacaklar ve böylece hem bireysel boyutta kendileri mutlu olacaklar hem de toplumumuzun / ülkemizin kalkınması için çalışkan kişiler olacaklardır.

Bu konuda daha fazla bilgi almak için, Donald E. Super‘in “Mesleki Gelişim Kuramı” içerisinde sınıflandırdığı meslek seçim sürecinin basamaklarına “buradan” bakabilirsiniz.

Yavuz TANYERİ

Vatani ahlaktan sonra, meslek ahlakı gelir. Eski Türkler, mesleğe yol derlerdi ve yolda büyüğü, soyda büyükten ileri sayarla da. Bektaşilerin Belden gelen seyyid değil, İl’den gelen seyyiddir demeleri d, yol’un soy’dan önce geldiğini gösterir. Eski bir atasözü yoldaşların babanın obasına akın ederlerse, sen de beraber akın et diyor ki bu da yoldaşların soydaşlardan daha ilerde olduğunu gösterir. Eski Türklerde yöneten sınıf, torunlar, kamlar, buyruklar, bitikçiler, adıyla, dört yola ayrılmıştı. Sonraları Osmanlı devrinde bunlardan mülkiye, ilmiye, seyfiye, kalimeye adları verilen dört (yol) meydana geldi. Ekonomik meslekler de bunlardan ayrı olarak, vardı. Anadolu Selçukluları’nın son zamanlarında Ahiler tarikatı, meslek örgütleri fütüvvet prensibine dayanarak küçük örgütlenmeler biçiminde ortaya çıktı. Fütüvvetin sözlük anlamı babayiğitlik’tir. Terim anlamı ise; dünyada ve ahirette halkı nefsine tercih etmek ve öne almak’tır. Osmanlı devrindeki Esnaf loncaları ve kethüdalıkları, bu eski Ahiler teşkilatının devamından ibarettir.

Eski devirde, bu esnaf örgütü bölgesel bir niteliğe sahipti. Her şehrin esnaf loncaları kendisine özeldi. Bölge ekonomisi devrinde, bu esnaf loncaları yararlıydılar. Fakat bölge ekonomisi yerine “millet ekonomisi” geçince, bu loncalar zararlı olmağa başladılar. Çünkü, bölge ekonomisi devrinde, bölge loncaları normaldi. Milli ekonomi devrinde ise, ancak milli loncalar yararlı olabilirlerdi. İşte, bu nedenden dolayıdır ki, bugün eski esnaf loncalarını devam ettirmeğe çalışmak doğru değildir. Onları yıkarak, yerlerine, merkezleri devlet merkezinde olmak üzere, milli loncalar kurmalıdır.

Örnek olarak deri esnafını alalım: Her şehirde bir deri loncası kurulmalı. Fakat başına bir şeyh veya kethüda değil, bir genel sekreter geçirmeli, her şehirde bütün loncaların delegelerinden oluşan bir kurulu kurarak buna İş Borsası adını vermeli. Bunun görevi o şehirdeki bütün loncaların ortak işlerini görmek ve şehrin ekonomik hayatını düzenlemektir.

Yine, dericilik loncasına gelelim. Her şehirde bir derici loncası oluşturulduktan sonra bunlar aralarında federasyon genel Merkezi meydana getirirler. Aynı zamanda, devlet merkezinde, bunun gibi, diğer loncaların federasyonlarının genel merkezleri seçtikleri delegeler toplanarak, bir Loncalar Konfederasyonu meydana getirirler ve bu konfederasyon kurarak, bu konfederasyona katılırlar. O zaman, bütün mesleki yaptırım gücü bir ordu halinde birleşmiş olur.

Bu örgütün oluşması meslek ahlakına bir yaptırım gücü sağlar. Çünkü bizde, henüz mesleki topluluklara özgü bulunan meslek ahlaklarının hiçbir yaptırımı yoktur. Her fert hayatını bir doktora, hukukunu bir avukata servetini bir notere, çocuğunu bir öğretmene dinini akıl danıştığı bir müftüye emanet ediyor. Bu emanete karşılık onları görevlerine bağlılığa zorlamak için, elinde hiç bir baskı gücü yoktur. Bununla beraber, herhangi bir fert; hayatını, hukukunu, servetini, evladını, sırrını emanet ettiği bu adamları hiçbir biçimde kontrol edemezse de, meslek toplulukları kedi meslektaşlarını kontrol edebilirler. İşte böyle bir kontrol içindir ki, her meslek, kendi meslektaşları için bir yönetmelik düzenler ve bir disiplin kurulu kurar. Yönetmelik, meslek ahlakının kurallarını gösteri; disiplin kurulu meslektaşları hakkında uyarı kınama geçici veya sürekli olarak meslekten çıkarmak cezalarından birini verir. İşte meslek kurallarının bu tür kontrolü, vatandaşların uzmanlar tarafından uğrayabilecekleri zararların önüne geçer.

Meslek örgütünün bir yararı işi yapan yoldaşlar arasında yardımlaşma sandıkları meydana getirmek; loncaya mensup yaralıları, sakatları, hastaları, yetimleri ve dulları bu sandıktaki paralarla korumaktır. Çocukların terbiyesi ve gençlerin teknikçe yükseltilmesi de, bu yardım görevlerinin içindedir. Bundan başka, meslek federasyonları, kendi sanatlarının ilerlemesi için de para harcarlar ve çalışırlar. Mesela, sanayi memleketlerinden uzman getirilmesi, sanayi memleketlerine öğrenci gönderilmesi, ortak makineler ve diğer gerekli olan şeyleri getirmek ve üretim veya tüketim kooperatifleri kurmak gibi işler, iş kolunun ekonomik açıdan yükselmesini sağlayacak girişimlerdendir.

“Milli dayanışmayı güçlendirme” bölümünde meslek ahlakının meydana getireceği dayanışma hakkında yeterli bilgi verildiğinden burada bu kadarla yetinildi.

|» “Türkçülük” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…
Türkçülük, Türk, Türkçü

Super’a göre bir kimse meslek seçmekle o ana kadar geliştirmiş olduğu “ben” kavramını, kendini algılama biçimini uygulamaya koymuş olmaktadır. Meslek bireyin özüne ilişkin algıların bir ifadesidir.Benlik tasarımı bir kimsenin kendini nasıl gördüğüdür. Benlik tasarımı bireyin kendisi hakkında, doğrudan edindiği algıların birbirleriyle anlamlı bütünler oluşturması ile meydana gelir. İnsanlar hem benlik kavramları yönünden hem de bunu mesleki terimlerle ifade etme yönünden birbirlerinden farklılık gösterirler. Örneğin fiziken güçlü ve atletik yapılı bir kişi olduğunun farkına varan bireyin mesleki kararı, müzik yeteneğini fark eden kişinin mesleki kararından farklı olacaktır.

Super, meslek gelişimini bir meslekte karar kılıp o alanda iş bulma aşamasından ileri götürmüş, hayatına sonuna kadar devam eden gelişim evrelerini de incelemiştir. Super meslek gelişimini şu basamaklara ayırarak incelemiştir:

a) Büyüme Dönemi: Bilincin oluşmaya başladığı 4. yaştan itibaren başlayan ve çocukluk adı verilen bu dönem fiziksel, psikolojik ve sosyal gelişim dönemidir. Çocuk yalnızca bedensel yönden değil, bilişsel, duygusal yönlerden ve sosyal beceriler yönünden de gelişir. Okula başlayınca çalışmayı öğrenir, yeteneklerini geliştirir, değişik bireylerle etkileşimlerde bulunur, ne olmak istediğini düşünür. Mesleki bakımdan birçok meslek hakkında kavramlar kazanır. Çocuk çevre ile etkileşimde bulundukça kendisi hakkında da kavram lar geliştirir, benlik kavramı ile meslek kavramları arasında ilişki kurmaya başlar.

Hayal basamağında çocuğun davranışlarında heves, arzu ve anlık gereksinimlerin etkisi yoğundur, hayal kurma ve rol denemeleri egemen etkinliklerdir.

İlgi basamağı; hoşlanma ve beğenmenin, etkinliklerin ve meslek emellerinin belirlenmesinde en önemli rolü olduğu basamaktır.

Yetenek basamağında yeteneklere büyük önem verilir. İşin gerektirdiği nitelikler daha yoğun bir biçimde dikkate alınır.

b) Araştırma Dönemi: Bu dönemin ilk basamağı ergenlik dönemine rastlar. Bu diğer dönemlerde olduğundan daha yoğun bir araştırma ve inceleme dönemidir. Bu dönemde ergen kendisi hakkında daha da bilinç kazanır. Hangi etkinliklerin ilgisini çektiği ve bunlarda ne ölçüde başarılı olduğu konusunda daha çok düşünmeye başlar, toplumun önem verdiği değerler konusunda fikir edinir. Bu dönemin başlangıcında bir iş bulma veya evlenme uzak bir gelecekte yapılacak işler olarak görülür. Fakat 18 yaşından itibaren geleceğe ilişkin konular, olaylar, daha gerçek olarak görülmeye başlar. Birey bu dönemde ilgi, yetenek ve değerlerinin yeterli olmadığını anlar, iyi bir eğitim görme ya da sermaye sahibi olma gibi olanakların da çok önemli olduğunu fark eder.

Meslek seçimi kararları verilirken kişisel ve sosyal yönlere ağırlık verilir. Bununla birlikte verilen kararlar iğretidir. Eğer olumsuz bir yaşantı olmazsa bu kararlara bağlanma artar. Genel olarak bu dönem kendini tanıma, rol denemeleri, meslek incelemeleri gibi faaliyetlerin sürdürüldüğü bir dönemdir.

Deneme basamağı ilgiler, gereksinimler, yetenekler, değerler ve fırsatların dikkate alındığı, iğreti seçimlerin yapıldığı ve yarım zamanlı iş yaşantılarında bu seçimlerin geçerliliğinin denendiği dönemdir.

Geçiş basamağı bireyin çalışma dünyasına girdiği ve gerçeği daha çok göz önüne aldığı bir dönemdir. Artık “ben” kavramını bir işte uygulamaya koymaya başlamıştır.

Sınama basamağında birey kendisine uygun bir çalışma alam bulmuştur, başlangıç olarak işe girer ve bu işi hayatı kazanma yolu olarak sınamaya başlar.

Araştırma davranışı 25 yaşlarına kadar devam eder. Ancak bundan sonra sınama çalışmaları giderek azalmaya başlar, bir işe bağlanma daha da kesinleşir. Birey, hakkında daha doğru ve ayrıntılı bilgiler edindiği çalışma hayatında ilgileri için uygun doyum yolları bulabilir. Bu arada amaçlarının bazılarından vazgeçebilir, bazılarını değiştirebilir. Bu dönemde bir işe girme, bir yuva kurma, kararlı ve devamlı yaşama biçimine karar verme eğilimi sıklıkla görülür.

c) Yerleşme Dönemi: Bu dönemin Özelliği uygun bir alanın ve o alanda kararlı bir şekilde işin bulunmasıdır. Dönemin başında sınama ve iş değiştirme görülebilir. Fakat bu olmadan da yerleşme dönemi tamamlanabilir.

Sınama basamağında; başlangıçta uygun görülen bir çalışma alanı bireye doyum sağlamayabilir ve gerçek meslek hayatı başlamadan birkaç iş değiştirme görülebilir.

Sağlamlaştırma basamağında; birey, meslek örüntüsü berraklaştıkça, onu sağlamlaştırmaya, çalışma dünyasında güvenli bir yer yapmaya yönelir.

d) Devam Ettirme Dönemi: Bu dönem 45-64 yaşları arasmı kapsar. Bu dönemde birey iş dünyasında bir yer edindikten sonra bütün çabalarını onu elde tutmaya ve geliştirmeye yöneltir. Bu dönemde meslek gelişiminde iniş-çıkışlar, duraklamalar olabilir.

e) Çöküntü Dönemi: Bu dönem 65 yaş ve sonrasında yaşanan fiziksel ve zihinsel kapasitenin çöküşü anlamına gelen yaşlılık yıllarına rastlar. Bu yıllarda kişi beden gücünden çok tecrübesinden ve bilgi birikiminden faydalanır ve bunları kullanabileceği alanlara yönelir.

Yavaşlama basamağında kişi iş temposunu yavaşlatır, zamanını ve görevlerini daha az güç isteyen başka alanlara kaydırır, işin yapısını değiştirir ve azalan kapasite ile görülen iş arasında bir uyum sağlamaya çalışır.

Tam emeklilik basamağı; 71 yaş ve sonrasıdır. Artık bu yıllarda meslekten ayrılma ve işi tümüyle bırakma gereği hissedilir. Bazıları işi bırakmayı kolay ve hoş karşılayabildiği halde bu zorunluluk bazılarına ağır gelebilir.

|» “Meslek Seçimi Yapmak” Sayfasına Dön! «|