Cümlede eylemi gerçekleştiren öğeye ya da meydana gelen oluşumun sahibine özne denir.
Cümlenin yüklemi fiilse ………..AN KİM? …AN NE? Cümlenin yüklemi isimse ………OLAN KİM? …OLAN NE? sorularını sorarak özneyi buluruz.
Atletler koşuyor: (koşan kim?)
Havalar soğudu. (soğuyan ne?)
Abim çok mutlu. (mutlu olan kim?)
Önlüğü kirliydi. (kirli olan ne?)
Özne hal eki almaz. Çokluk ya da iyelik eki alabilir.
Dergiler bize ne zaman verilecek?
Sen, artık benim için çok değerlisin.

• Her türlü söz öbeği özne olabilir: isim ve sıfat tamlamaları, edat grupları, ünlem grupları, fiilimsi grupları vb.

Değerlendirmeye başlamadan önce uzun araştırmalar yapmak gerekir.
Yurdun iç kesimlerinde yaşayan insanlar, tarımla uğraşıyorlar.

•  Kimi cümlelerde özne ile yüklem kaynaşmıştır. Bu ifadeleri olduğu gibi yüklem sayarız.

Sert ve soğuk bir mart gecesiydi.
Özgün ve insana huzur veren bir anlayıştı.

•  Yüklemi edilgen çatılı fiil olan cümlelerde nesne, özne konumuna geçtiği için buna sözde özne denir. Bunun dışındaki tüm cümlelerin öznesi gerçek öznedir.

Ev biraz ucuza satıldı. (sözde özne)
Kağıtlar aceleyle yakıldı. (sözde özne)
Tüm parçalar değiştirildi. (sözde özne)

•  Bazı cümlelerde özne söylenmez, biz yine de öznenin kim olduğunu anlarız. Bu tarz öznelere gizli özne denir.

Bu akşam sizi ziyarete geleceğim. (ben)
fiu konuyu hemen halledin. (siz)
Gizli özne, hem gerçek hem de sözde özne barındıran cümlelerde bulunabilir.
Ahmet’e bir kitap hediye etti. (O–gizli – gerçek özne)
Size hediye edildi. (O – gizli – sözde özne)

Örnek: Aşağıdaki sorulardan hangisi özneyi buldurmaya yöneliktir?
A) Ayşe, Türkan’ı dün okulda mı aradı?
B) Ayşe dün okulda Türkan’ı mı aradı?
C) Türkan’ı dün okulda Ayşe mi aradı?
D) Türkan’ı Ayşe dün mü aradı?
E) Türkan dün Ayşe’yi niçin aradı?

Çözüm: C seçeneğinde soru, “Ayşe” öznesini buldurmaya yöneliktir.
Yanıt C

# Sözde özneli cümleler, “… tarafından, …çe” ifadesi almışsa bu ifadeye de örtülü özne adı verilmektedir.
Hırsızlar ekipler tarafından yakalandı.
Hırsızlar: sözde özne
Ekipler: Örtülü özne

•  Geçişiz fiiller (durum ve oluş fiilleri) edilgen yüklem yapıldıklarında cümlede hiçbir şekilde özne bulunmaz.

Beş günde kasabaya varıldı. (özne yok)
Tepenin kenarında birkaç dakika duruldu.(özne yok)

•  Sıralı, bağlı cümlelerde özne ortak olabilir.

Kadıncağız erken yatar, “Sabaha ya kısmet” derdi.

•  Deyimlerin kullanıldığı cümlelerde özne herhangi bir öğenin içinde kalabilir.

Son zamanlarda canım biraz sıkkın. (deyim-canı sıkkın olmak, özne-canım)

• Öznenin açıklaması olabilir.

Zeynep -köyün yetimi- bir gün yanıma geldi.

• Hitaplarda hitap edilen kişi ya da kişiler şekil olarak özne değildir. Ancak özne özelliği taşırlar.

Beyler, biraz sessiz olun. (özne-siz)
Asker, hemen buraya gel. (özne-sen)

•  Özneler tekrarlardan oluşabilir.

Anılar, anılar beni senden ayırdılar.

•  Cümlede birden çok özne bulunabilir:

Yaşlılar, gençler, kısacası herkes aynı görüşteydi.

[turkce_ygs_lys]

Sözcüklerin ve söz öbeklerinin duygu, düşünce ve istek bildirecek şekilde bir araya gelmesiyle oluşan ve yargı bildiren yapıya cümle adı verilir.
Cümlede gerçekleştirilen eylem veya görülen durum, bu eylem ve durumu gerçekleştiren ya da bu eylemden etkilenen varlıklar, eylemin veya durumun zamanı, yeri, yönü,
sebebi, şartı gibi unsurlara cümlenin öğeleri adı verilir.

Bir cümleyi öğelerine ayırırken bazı hususlara dikkat etmek gerekir. Bu hususlar şunlardır:

Bir cümleyi öğelerine ayırırken bazı hususlara dikkat etmek gerekir. Bu hususlar şunlardır:

• Bir cümlede en az bir sözcük ve en az bir öğe olur.
  Yapıldı. (yüklem)
•  Birçok cümlede sözcükler gruplaşarak bir öğeyi meydana getirir.
  Binanın önündeki çimenler kurudu.
•  Bir veya birden çok öğe, diğer cümleler tarafından ortaklaşa kullanılabilir.
  Yaşlı adam sabah erkenden çıktı, bir daha dükkana uğramadı. (özne ortak)
•  Çoğu kez ara cümlelerin öğe görevi yoktur.
• Akşama doğru kara görününce bunu hiç beklemiyorduk hepimiz heyecanlandık.
• Bazı bağlaçlar eklendikleri öğe ile birlikte düşünülür.Cümleleri bağlayan bu bağlaçlar öğelere dahil edilmez.
• Gemiden kurtulmayı sadece o ve ben başardık. (öznede)
• Dün akşam avukatım peşinde biriyle geldi ve bana bir kağıt uzattı. (öğeye dahil değil)
• Seslenmeler ve ünlemler öğe görevi üstlenmez. Değerli izleyiciler, şimdi aldığımız bir haberi veriyoruz. (özne-biz)
• Yüklemi isim olan cümlelerde nesne yoktur.
• Kolunda eski bir saat vardı. (saat-özne)
• Yüklemi edilgen çatılı eylem olan cümlelerin nesnesi yoktur.
  Dizi için uygun bir oyuncu bulunacak. (uygun bir oyuncu-sözde özne)
•  Soru sözcükleri de diğer sözcükler gibi cümlede herhangi bir öğe olabilirler.
• Gecenin bu vakti ekmeği nereden bulacak? (DT)

Kim bana cevabı söyleyecek? (özne)
Saatlerden hangisini beğendin? (nesne)
fiimdi nasılsınız? (yüklem)

• “Mı, mi” eki hangi kelimeyi vurgularsa o kelime ile aynı öğede yer alır.

Sen mi töreni sunacaksın? (özne)
Yavaş mı yürüyorum? (zarf tümleci)

• İç cümleler dış cümlenin herhangi bir öğesi olabilir. Arkadaşlara “Bu yanlışlığı en kısa sürede düzelteceğim.” demiştin. (iç cümle-nesne)
•  Sözcüklerin aldıkları çekim ekleri o sözcüğün öğe görevi hakkında ipucu verir.

Aşağıda hangi eklerin hangi öğelerde bulunabileceği gösterilmiştir.
Ek-eylem eki: Yükleme gelir. (şart hariç)
Bizdik seni görmek isteyenler. (yüklem)

Kişi ve kip ekleri: Yükleme gelir.
Çıktık bir akşam umutla yola. (yüklem)
İyelik, çokluk ekleri, ismin yalın hâli: Genellikle özneyi verirler. İyelik ve çokluk eklerinden sonra başka ekler gelirse öğe değişebilir.
Tüm hayatı resim. (iyelik eki-özne)
Çocuklar yanıma geldi. (çokluk eki-özne)
Vatandaş biraz düşünmeli. (yalın hal-özne)
– İ hâl eki: Belirtili nesneyi verir.
Pencereyi genç bir adam açtı. (nesne)
– E– de– den hâl eki: Genellikle dolaylı tümleci, bazen de zarf tümlecini verir.
Şu kente yeni geldim. (e hâli-DT)
Beni okuldan aradılar. (den hâli-DT)
Onu durakta bekle. (de hâli-DT)

•  Öğeleri buldurmaya yönelik sorular şunlardır:

Yüklem: (çekimli fiil ya da isim)
Özne: Kim, ne
Nesne: Ne, kimi, neyi
Dolaylı tümleç: Nereye, nerede, nereden Kime, kimde, kimden Neye, neyde, neyden
Zarf Tümleci: Nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin,
Edat tümleci: Neyle, kiminle, ne için, ne gibi

[turkce_ygs_lys]

Bir duygu, düşünce veya durumu tam olarak anlatan sözcük ya da söz öbeklerine cümle denir. Şimdi birbirini tamamlayan öğeleri inceleyeceğiz.

Bir cümlenin oluşması için en önemli şart, kip ve şahıs bildiren bir unsurun bulunmasıdır. Yani eğer cümle içinde herhangi bir söz, haber veya dilek kiplerinden herhangi biriyle çekimli halde bulunuyorsa o, bir yargı bildiriyor demektir. Yargı bildirmek ise cümle olmanın en önemli koşuludur. Şahıs bildirmek, cümle olmak için her zaman gerekli değildir.

Cümlede bulunabilecek öğeler, yüklem, özne, nesne ve tümleçlerdir. Bunların özelliklerinin neler olduğunu şimdi ayrı ayrı görelim.

(Görüntülemek istediğiniz başlığa dokunun…)

Yüklem
Özne
Nesne
Dolaylı Tümleç
Zarf Tümleci
Edat Tümleci

|» Bu konuyla ilgili test çöz! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Cümlede yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan ya da oluş içinde bulunan öğedir. Cümlenin temel öğesidir. Ancak her cümlede bulunmak zorunda değildir.

Cümlede özneyi bulmak için yükleme “kim” ve “ne” sorularını sorarız. Ancak özellikle “ne” sorusu, nesneyi bulmak için de sorulduğundan, biz özne sorusunu yükleme değişik biçimde sorarız.

Örneğin;

“Öğretmen soruyu bana sordu.”

cümlesinde “sordu” yüklemdir. Özneyi bulmak için yükleme “Soran kim?” diye soruyoruz. Cevap olarak “Öğretmen” geliyor. Öyleyse cümlenin öznesi bu sözcüktür.

Cümlede özne yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, açık olarak verilebileceği gibi, yüklemin çekiminden de çıkarılabilir. Cümlede olmayan, yüklemdeki şahıs eklerinden anlaşılan bu tür öznelere “gizli özne” adı verilir.

“Sana bu kitabı iki günlüğüne verebilirim.”

cümlesinin yüklemi “verebilirim” sözüdür. Özneyi bulmak için “Veren kim?” diye soruyoruz, “Ben” cevabı geliyor; ancak bu söz cümlede yok, biz bunu yüklemin bildirdiği şahıstan çıkarıyoruz. Öyleyse bu cümlenin öznesi gizli öznedir. Bu özne cümlede var olan öğelerden biri sayılmaz. Yani “Geldim.” cümlesinde öznenin “ben” olduğu görülse bile bu cümle sadece yüklemden oluşmuş sayılır.

Her cümlede özne bulunmaz. Yani eylemi yapan bazen belli değildir.

“Kasabaya bu yoldan gidilmez.”

cümlesinde “Gidilmeyen ne, gidilmeyen kim?” gibi sorulara cevap alınmaz. Öyleyse cümlenin öznesi yoktur.

|» Bu konuyla ilgili test çöz! « |

|» Cümlenin Öğeleri Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…