• Denge konumundan eşit uzaklıktaki iki nokta arasında periyodik olarak yer değiştiren cismin hareketine basit harmonik hareket denir.

• Bir gitarın tellerindeki titreşim hareketi, bir ip ucuna bağlanmış cismin yaptığı salınım hareketi ya da dairesel hareket yapan aracın çap üzerindeki izdüşümü basit harmonik harekettir.
• Bu hareket iki nokta arasında eşit zaman aralıklarında tekrarlanır ve denge konumunun her iki yanında simetriktir.
• Cisme etkiyen kuvvet ve dolayısıyla cismin ivmesi hareket boyunca değişkendir.
• Yatay düzlemde ucuna kütle bağlanmış bir yayı örnek alarak konu içinde geçecek terimlerin tanımlarını yapalım.

Genlik

• Bir yay, sürtünmesiz yatay düzlemde denge konumu olan O noktasında bulunurken önüne bir m kütlesi koyalım.
• Yay K noktasına kadar sıkıştırılır ya da L noktasına kadar uzatılıp serbest bırakılırsa KL noktaları arasında periyodik hareket yapar.
• Basit harmonik harekette denge konumundan itibaren cismin gidebileceği en büyük uzaklığa genlik denir. r ile gösterilir.

|KO| = |OL| = r

Uzanım

• Basit hormonik hareketlinin herhangi bir anda denge konumundan olan uzaklığına uzanım denir. x ile gösterilir.
• Uzanımın en büyük olduğu uzaklık genliktir. Denge konumunda uzanım sıfırdır. Yani denge konumundan uzaklaştıkça uzanım artar.

Periyot

• Harmonik hareket yapan bir cismin herhangi bir noktadan ard arda aynı yönlü iki geçişi arasında geçen süreye periyot denir. T ile gösterilir.
• K noktasından harekete başlayan cisim KL arasını T/2 dönüşte LK arasını yine T/2 sürede alıp tam bir salınımı T sürede tamamlar. KO arasını hızlanarak T/4 sürede alan cisim O noktasından sonra geri çağırıcı kuvvet etkisiyle yavaşlayarak L noktasında durur.
• OL arasında yavaşlayan cisim ON arasını T/12, NL arasını T/6 saniyelik zaman diliminde alır.

Frekans

• Basit harmonik hareketlinin 1 saniyedeki salınım sayısına frekans denir. f ile gösterilir. Dairesel hareketteki gibi frekans periyodun tersidir.

[fizik_1_ygs_lys]

• Herhangi bir kütle çembersel yörünge üzerinde eşit zaman dilimlerinde, eşit miktarda yol alıyorsa bu cismin hareketine düzgün dairesel hareket denir.

• m kütleli cismin O merkezli çembersel bir yörüngede düzgün dairesel hareket yapabilmesi için: Hız vektörünün çemberin O merkezine dik ve yörüngeye teğet olması,uygulanan kuvvetin sabit ve çemberin merkezine yönelik olması gerekir. Bu F kuvveti hızın yönünü değiştirir, hızın şiddetini etkilemez. Cismin herhangi bir andaki konum vektörü, merkezden cisme doğru gösterilir.

Periyot ve Frekans

• Cismin çembersel yörünge üzerinde bir tam tur yapması için geçen süreye periyot denir. (T) harfi ile gösterilip, birimi saniyedir.
• Düzgün dairesel hareket yapan cismin bir saniyedeki tur sayısına frekans denir. (f) harfi ile gösterilir.

Açısal Hız (w)

• Dairesel hareket yapan cismin K noktasından L ye V sabit hızı ile giderken birim zamanda taradığı açının (a) radyan cinsinden değerine açısal hız denir.

NOT: Açısal hız taranan açı ve frekans ile doğru, periyot ile ters orantılıdır.

Çizgisel Hız (V)

O merkezli r yarıçaplı çembersel düzgün dairesel hareket yapan m kütleli cismin, birim zamanda çembersel yörünge üzerinde aldığı yola çizgisel hız denir. Vektörel bir nicelik olup şiddeti değişmez. Yönü ise değişir. Yörüngeye teğet olup kuvvet vektörüne her zaman diktirir yarıçaplı çembersel bir yörüngede bir tam tur atan cismin aldığı yol, çemberin çevresi kadar olup 2pr dir.

Çizgisel hız ile Açısal hız arasındaki ilişki

• Farklı kütlelere sahip cisimler, aynı ipe şekildeki gibi bağlanıp yatay düzlemde O noktası etrafında düzgün dairesel hareket yaptırılıyorsa bu cisimlerin periyot, frekans ve açısal hızları eşittir. Çizgisel hızları da yarıçapları ile doğru orantılıdır.

[fizik_1_ygs_lys]

Periyodik cetvel fiziksel ve kimyasal olarak biribirine ben- zeyen elementleri gruplandırmak için oluşturulmuştur. Bu cetvel, elementlerin artan proton sayılarına göre düzenlenmiştir.

Periyot

Periyodik cetvelde yatay sıralara periyot denir.Jl Aynı periyotta bulunan elementler için
Periyot numarası = Temel enerji düzeyi sayısı
= En yüksek başkuant sayısı
= Yörünge (kabuk) sayısı
eşitlikleri yazılabilir.
Periyodik cetvel 7 periyottan oluşmaktadır.

Grup

Periyodik cetvelde düşey sütunlara (kolonlara) grup de- nir. 8 sütündan oluşan 8 tane A grubu ve 2A ile 3A ara- sında 10 sütundan oluşan 8 tane B grubu vardır.
UYARI

• Aynı grupta bulunan elementler benzer kimyasal ve fiziksel özellik gösterirler.
•  A grubu elementlerine baş grup, B grubu elementle- rine de geçiş elementleri denir.
•  B grubu elementleri 4. periyottan itibaren başlar. Ay- rıca 6. ve 7. periyotların kapsamında olan Lantanit- ler ve Aktinitler periyotları vardır. Bu periyotlardaki elementlerin tümü grubundadır ve periyodik cet- velin altında gösterilir.
• Grup numarası = Değerlik elektron sayısı (Bazı B grupları ve 2He hariç)

[ad1]

Blok Türleri

Elementler elektron dağılımlarına göre dört blok altında toplanırlar.
Elementlerin, temel hal elektron dizilişlerinde en yüksek enerjili (en son) elektronların bulunduğu orbital türü blok türünü belirler.


Bazı grupların özel isimleri,
1A: Alkali metaller grubu
2A: Toprak alkali metaller grubu
3A: Toprak metaller grubu
7A: Halojenler grubu
8A: Soygazlar grubu
B Grubu: Geçiş elementleri (d ve f bloğu elementleri)

1A Grubu (Alkali metaller)

•  Grubun ilk üyesi H hariç (Ametal) hepsi metaldir.
•  Değerlik elektron sayısı 1 dir.
•  En aktif metal grubudur.
•  Isı ve elektriği iyi iletir.
•  Tel ve levha haline getirilebilir.
•  Doğada bileşikleri halinde bulunur. (NaCl gibi)
•  Bileşiklerinde +1 değerlik alır.
•  Elektron dağılımı s1 ile biter.
•  Kendi aralarında alaşım denilen çözeltileri oluşturur.
•  Ametallerle iyonik bağlı bileşik oluşturur.
•  Gruplarda yukarıdan aşağıya inildikçe metalik aktif- lik artar.
•  Oda koşullarında Hg hariç katı haldedir.

ÖRNEK: s bloğu elementleri için,
I. Tümü metaldir.
II. Son orbitalleri s ile biter. III. Baş grup elementidirler.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
ÇÖZÜM: 1H : 1s
– s bloğu (ametal)
s bloğu elementlerinin tümü metal değildir. (I. Yanlış)
Blok türünü, son orbital belirlediğinden tümü s ile biter. (II. Doğru)
s bloğu elementlerinin tümü A grubu (baş grup) elemen- tidirler. (III. Doğru)
YANIT: D

2A Grubu (Toprak Alkali Metaller)

•  Elektron dağılımları s2 ile biter.
•  Alkali metaller kadar aktif değildir.
•  Ametallerle iyonik bağlı bileşik oluşturur.
•  Bileşiklerinde +2 değerlik alırlar.
•  Diğer özellikleri metallerle aynıdır.

3A Grubu (Toprak Metaller)

•  Bor hariç hepsi metaldir.
•  Elektron dağılımları p1 ile biter.
•  Ametallerle iyonik bağlı bileşik oluşturur.
•  Bileşiklerinde +3 değerlik alırlar.
•  Diğer özellikleri metallerle aynıdır.

7A Grubu (Halojenler)

•  Elektron dağılımları p5 ile biter.
•  En aktif ametal grubudur.
•  Bileşiklerinde değişken değerlikler alabilirler.
•  Kararlı hallerinde –1, bazı bileşiklerinde –1 … +7 arasında değerlik alırlar. Flor atomu(F) sadece –1 değerlik alır.
•  Doğada moleküler halde bulunurlar. (F2, Cl2.. gibi)
•  Isı ve elektriği iletmezler.
•  Oda koşullarında katı, sıvı veya gaz halde olabilirler.Oda sıcaklığında Cl2 gaz, Br2 sıvı, I2 katı haldedir.
• Birden fazla oksijenli oksitleri asidik özellik gösterir.

[m2]

• Kendi aralarında veya diğer ametallerle kovalent bağ oluşturur.

8A Grubu (Soygazlar)

• Elektron dağılımları p6 ile biter.
• Oda koşullarında hepsi gaz halde bulunur.
•  Bileşik oluşturamaz, kararlı yapıdadır.
•  Helyum (2He) hariç hepsinin son yörüngesinde 8 elektronu bulunur.

Geçiş Metalleri (B grupları)

•  Elektron dağılımları d ile biter
• Hepsi metaldir.
•  Bileşiklerinde birden fazla (+) değerlik alır
• Ametallerle iyonik bağlı bileşik oluşturur.

Periyot ve Grup Bulma

Nötr bir atomda temel hal elektron dizilişinde en yüksek başkuant sayısı periyot numarasını verir. En yüksek baş- kuant sayısının sahip olduğu toplam elektron sayısı (değerlik elektron sayısı = des) da grup numarasını verir. Elementin son orbitali, s veya p ile bitiyorsa Æ A grubu elementi d ile bitiyorsa Æ B grubu elementi f ile bitiyorsa Æ İç geçiş elementi(Lantanit veya aktinit) dir.

tablosu verilebilir.

• Bir elementin temel hal elektron dizilişinden o elementle ilgili,

– Periyodik cetveldeki yeri
– Blok türü
– Metal ya da ametal karakteri
– Değerlik orbitallerinin türü
– Değerlik elektron sayısı (des)
gibi sonuçlara ulaşılabilir.

ÖRNEK: Bir elementle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisine ulaşabilmek için, o elementin temel haldeki atomları- nın elektron dağılımının bilinmesi yeterli değildir?
A) Kütle numarası B) Atom numarası C) Değerlik D) Grup numarası E) Periyot numarası
1999 ÖSS
ÇÖZÜM: Bir elementin temel haldeki atomunun elektron dizilişi bilinirse o elementin,
– Nötr atomunun elektron sayısı (atom numarası)
– Periyot ve grup numarası
– Değerlik elektron sayısı
belirlenebilir. Ancak nötron sayısı ve kütle numarası bilinemez.
Yanıt A

A grubu elementleri için aşağıdaki eşitlik yazılabilir.

• Değerlik elektronları sayısı = Grup numarası

•  Son orbitali d ile biten elementler için değerlik elektronları sayısı, grup numarasına eşittir diyemeyiz

[kimya_ygs_lys]