• 
  Zarsız organeller.
• 
  Yapısında rRNA ve protein bulunur.
• 
  Ribozomlar farklı büyüklükte iki alt birimden oluşmuştur.
• 
  Küçük ve büyük alt birim protein sentezi sırasında birleşir.
• 
  Sitoplazmada serbest halde, endoplazmik retikulum zarı üzerinde, mitokondri ve kloroplast içerisinde bulunur.
• 
  Virüsler hariç tüm hücreler ribozoma sahiptir ve her hücre ribozomuyla kendi proteinini sentezler.

Endoplazmik Retikulum

• 
  Hücre zarı ile çekirdek zarı arasında bulunan kanalcık sistemidir.
• 
  Yapısı hücre zarına benzer.
• 
  Kanalcıklar hücre bölünürken kaybolur, daha sonra yeniden oluşturulur.
• 
  Üzerinde ribozom bulundurana granüllü endoplazmik retikulum, bulundurmayana ise düz yüzlü (granülsüz) endoplazmik retikulum denir.
• 
  Madde taşınması, sentez ve depolama görevleri vardır.
• Endoplazmik retikulum 
  Hücre içi dolaşım sistemi gibi iş görür, iyon ve küçük moleküllerin hücre içinde bir yerden başka bir yere taşınmasını sağlar.
• 
  Hücrede asidik ve bazik tepkimelerin birbirini etkilemeden ayrı ayrı odacıkların içinde oluşmasını sağlar.
• 
  Hücrenin mekanik etkilere karşı dirençli olmasınısağlar.
• 
  Zarlar üzerindeki ribozomlarda sentezlenen proteinleri golgi aygıtına taşır ve geçici bir süre depolar.
• 
  Granülsüz endoplazmik retikulum ise yağ sentezi yapan hücrelerde sıkça görülür.
• 
  Çizgili kasların gevşemesi ve kasılmasında rol oynar.

[biyoloji_1_ygs_lys]

DNA da hücredeki olayların düzenlemesini sağlayan genetik şifreler bulunmaktadır. DNA hücrenin kontrolünü santral dogma denilen olayla sağlar.

DNA daki bilginin yeni bir şifre halinde mRNA ya aktarılmasına transkripsiyon (yazılma, kopyalama) denir.
mRNA daki şifrenin okunarak protein sentezlenmesine translasyon (çeviri) denir.
Transkripsiyon sırasında;

• DNA daki A karşısına RNA da U
• DNA daki T karşısına RNA da A
• DNA daki S karşısına RNA da G
• DNA daki G karşısına RNA da S gelir.

Santral dogma olayı geri dönüşümsüzdür. Yani DNA daki bilgiye göre mRNA, mRNA daki bilgiye göre protein sentezlenir. Ancak proteindeki bilgiye göre mRNA, mRNA daki bilgiye göre DNA sentezlenmez.

Protein sentezinde görevli elemanlar:

• 
  DNA
• 
  mRNA
• 
  tRNA
• 
  Ribozom
• 
  Aminoasitler
• 
  Enzimler
• 
  ATP

Ribozomun büyük ve küçük alt birimleri protein sentezlenmediğinde birbirinden ayrıdır.

Protein Sentezinin Kademeleri

• 
  Sentezlenecek proteinin DNA daki şifresinin bulunduğu kısımdaki hidrojen bağları açılır.
• 
  DNA nın anlamlı ipliğine göre mRNA sentezlenir.(Transkripsiyon)
• 
  mRNA sitoplazmaya geçerek ribozomun küçük alt birimine tutunur.
• 
  Ribozomun küçük alt birimi ile büyük alt birimi birleşir (Ribozom – mRNA birlikteliği).

• 
  Metionin taşıyan tRNA, mRNA da bulunan başlatıcı kodon (AUG) ile geçici olarak birleşir.
• 
  mRNA nın ikinci kodonuna uygun olan antikodona sahip tRNA aminoasiti ribozoma taşır.
• 
  Bir ribozoma aynı anda iki tRNA yerleşir.
• 
  tRNA ların getirdiği aminoasitler arasında enzimlerin etkisi ile peptid bağı kurulur.
• 
  İşi biten tRNA ribozomdan ayrılır. Yerine bir sonraki gelir.
• 
  Bu şekilde mRNA daki anlamlı kodonlar sırayla okunarak uygun aminoasitler protein zincirine eklenir.
• 
  mRNA üzerindeki durdurucu kodona gelince sentez durur.
  mRNA serbest kalır.
• 
  Ribozomun alt birimleri birbirinden ayrılır.

ÖRNEK: Bir hücrede sentezlenen protein molekülünün büyüklüğü, aşağıdakilerden hangisinin sayısıyla ilgili değildir?
A) mRNA’daki kodların
B) mRNA’nın bağlandığı ribozoma giren tRNA’ların
C) mRNA’nın geçtiği ribozomların
D) Proteindeki aminoasitlerin
E) DNA’nın ilgili bölgesindeki nükleotidlerin
1996 ÖYS

ÇÖZÜM: 1 kod = 1 kodon = 1 antikodon = 1 aminoasit Aminoasit sayısı proteinin büyüklüğünü gösterir. Buna göre protein büyüklüğü kod, kodon ve antikodon sayısı ile ilgilidir. Ancak bir mRNA nın çok sayıda ribozoma bağlı olması, bir proteinin aynı anda çok sayıda sentezlendiğini gösterir.
Yanıt C

ÇÖZÜM:

• DNA daki bilgiye göre mRNA sentezlenirken:
• DNA daki Adenin karşısına mRNA da Urasil,
• DNA daki Sitozin karşısına mRNA da Guanin,
• DNA daki Timin karşısına mRNA da Adenin,
• DNA da Guanin karşısına mRNA da Sitozin gelir.baz eşleşmesi vardır.
• mRNA daki Adenin karşısına tRNA da Urasil,
• mRNA daki Sitozin karşısına tRNA da Guanin,
• mRNA daki Urasil karşısına tRNA da Adenin,
• mRNA da Guanin karşısına tRNA da Sitozin gelir.

[biyoloji_1_ygs_lys]