Sonu “p, ç, t, k” sert sessizlerinden biriyle biten bir sözcüğe sesli harfle başlayan bir ek geldiğinde “p, ç, t, k” harfleri yumuşayarak “b, c, d, g, ğ”ye dönüşür. Bu ses olayına sessiz yumuşaması denir.

Sessiz Benzeşmesi (Sertleşme)

Sonu sert sessizlerden (p, ç, t, k, s, ş, f, h) bi- riyle biten bir kelimeye “c, d, g” ile başlayan bir ek getirildiğinde “c, d, g” ünsüzleri “ç, t, k”ye dönüşür. Bu ses olayına Sessiz benzeşmesi (sertleşmesi) denir.

Sessiz (Ünsüz) Düşmesi

Yapım eki alan ya da başka sözcüklerle birle- şen bazı sözcüklerde sessiz düşmesi görülür.
Örnek:
– Küçük – cük → Küçücük
– Ast – teğmen → Asteğmen
– Minik – cik → Minicik

Alçak – l (mak) → Alçal(mak)
Çabuk – cak → Çabucak
Ufak – la(mak) → Ufala (mak)

pasta – hane → pastane
hasta – hane → hastane
posta – hane → postane

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ses düşmesi vardır?
A) Biricik B) Ufacık
C) Azıcık D) İncecik
1994 EML

A seçeneğinde, bir – i – cik → biricik (yok)
B seçeneğinde ufak – cık → ufacık (var)
C seçeneğinde az – ı – cık → azıcık (yok)
D seçeneğinde ince – cik → incecik (yok)
Yanıt B

Sessiz (Ünsüz) Türemesi

[ad2]
Bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıkla- rında ya da etmek, olmak gibi yardımcı eylemlerle birleştiklerinde sessiz türemesi görülür.
Örnek:
– Hak – ı → Hakkı
– Red – i → Reddi
– Hat – ım → Hattım
– Af – etmek → Affetmek
– Zan – ımca → Zannımca

Tahtadaki cümlelerde altı çizili sözcüklerin hangilerinde “ünsüz türemesi” olmuştur?
A) 1 ve 3 B) 2 ve 4
C) 1 ve 2 D) 2 ve 3

his + ettim → hissettim (var)
kayıp + ettim → kaybettim (yok)
hal + ettim → hallettim (var)
terk + ettim → terk ettim (yok)
Yanıt A

SESSİZ (ÜNLÜ) HARFLER

Sessiz Harflerin Özelliklleri
Sessiz harfler ses yolundan engele uğrayarak çıkarlar.

Tek başlarına hece oluşturamazlar.

Sesli harflerin yardımı olmadan söylenemezler.

Bazı hecelerde birden fazla bulunurlar.

Her hecede bulunma zorunlulukları yoktur.

Sessiz harfler özelliklerine göre çeşitli gruplara ayrılmıştır.

a. Sürekli Sessizler: Önüne sesli bir harf geti- rilip okunduğunda ağızdan sürekli olarak çıkma- ya devam eden sessiz harflerdir.
F, Ğ, H, J, L, M, N, R, S,Ş, V, Y, Z

b) Süreksiz Sessizler: Önüne sesli bir harf ge- tirilip okunduğunda kesintiye uğrayan sessiz harflerdir.
B, C, Ç, D, G, K, P, T

c) Sert Sessizler: Ağızdan çıkarken ses telle- rinde titreşim yapmayan sessiz harflerdir.
Ç, F, H, K, P, S,Ş, T

d) Yumuşak Sessizler: Ağızdan çıkarken ses tellerinde titreşim yapan sessiz harflerdir.
B, C, D, G,Ğ,J, L, M, N, R, V, Y, Z

“Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur.” cümlesinde geçen aşağıda- ki sözcüklerin hangisinde süreksiz sert ses- siz harfler yoktur?
A) muhtaç B) olduğun
C) kanda D) mevcuttur
1985 FL–2

Alfabemizdeki süreksiz sert sessiz harfler şun- lardır: “f s, t, k, ç, ş, h, p” A, C ve D seçenekle- rindeki sözcüklerde bu ünsüzler mevcuttur. Ama B seçeneğindeki “olduğun” sözcüğündeki bütün
ünsüzler yumuşak sessiz harflerdir.
Yanıt D

a) Bazı sıfatlara küçültme eki getirilirken ünlü türemesi olur.

b) Pekiştirme anlamı taşıyan bazı sözcüklerde ünlü türemesi görülür.

Örnek:
– Sağlam → sapasağlam
– gündüz → güpegündüz
– yalnız → yapayalnız

Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcüklerin hangisinde ünlü türemesi vardır?

A) Biricik kızımı sinemaya götürdüm.
B) Kısacık bir konuşma yapmıştı.
C) İncecik bir elbise vardı üzerinde.
D) Birazcık dinlenirsen bir şeyin kalmaz.
1985 FL–2

B seçeneğinde, Kısa – cık → kısacık (yok)
C seçeneğinde, İnce – cik → İncecik (yok)
D seçeneğinde, Biraz – cık → Birazcık (yok)
A seçeneğinde, Bir – cik → Biricik (var)
Yanıt A