Ses dalgalarının sert bir yüzeye çarpıp yansıdıktan belirli bir süre sonra kayna­ğına geri dönmesi olayına yankı denir. Yankının insan kulağı tarafından hava ortamında algılanabilmesi için ses kaynağı ile engel arasında en az 17 m olması gerekir. Sesin yansıdığı yüzey (engel) “ile aramızdaki mesafe çok kısa ise (hava için 17 m’den az) ses ile oluşan yankıyı kulağımız ayırt edemez. Bunun nedeni ses kaynağından gelen sesin kulağınıza ulaşma süresi ile yankıyı oluşturan sesin kaynaktan çıkıp engelde yansıması
ve kulağımıza gelme süresi arasında en az 0,055’lik fark olmasıdır.

Ses ile uzaklık ölçen araç yankı olayın­dan yararlanır. Sesin sürati havada yak­laşık 340 m/s’dir. Araç yaydığı sesin çıkdığı an ile sesin engelden yansıyıp tek­rar kendisine geldiği an arasındaki süre­yi ölçer. Araç böylece engelin kendisin­den ne kadar uzakta olduğunu ölçtüğü süreden yararlanarak bulur.

Uzun koridorlada boş spor salonunda yürürken ve konuşurken ayağınızdan çı­kan sesin (adımlarınızın) ve konuşmala­rınızın yankısını duyarsınız.

Yarasaların gözleri iyi görmez. Yollarını bulmak için çıkardıkları ses dalgaların­dan yararlanırlar. Çıkardıkları sesler çevrelerindeki nesnelere çarparak geri yansır ve kulaklarına gelir. Geniş ve hassas kulakları ile gelen sesleri topla­yarak nesnelerin haritasını çıkarırlar.

Yunuslar ses dalgalarını kullanarak av­larının yerlerini bulurlar. Yunuslarda ya­rasalar gibi ses dalgalar yayarlar. Yay­dıkları ses dalgası kumun belirli derinli­ğindeki balıklar geri yansır. Yansıyan sesleri kulakları ile toplayarak sesin yankılandığı bölgenin haritasını çıkarır.

Yunus balıkları elde ettikleri görüntü sa­yesinde bulanık sularda yönlerini bulup avlarını yakalayabilirler.

Yunuslar ve yarasalar için ses birbirleri ile haberleşmenin (konuşma ve dinle­menin) dışında avlanmaları ve yön bul­maları için çok önemlidir. Yani yunus ve yarasa için ses yaşamlarını sürdürmele­ri açısından çok önemlidir.

Filler farklı sesler ile iletişim kurabilirler. Tehlike ile karşılaştıklarında boruları ile çıkardıkları sesleri duyabiliriz. Fakat anne fillerin kaybolan yavrularını bulmak ve erkek fillerin diğer erkek filleri uzaklaştırmak için kullandıkları sesleri duyamayız.

Ses, Bilim ve Teknoloji Nasıl Kul­lanılır?

Ultrason sağlık alanında çok sık kullanı­lan ve sesin yansıma özelliğinden faydalanarak çalışan araçtır. Araç vücut içi­ne dalgalar yollamakta, yansıyan dalga­ları alarak ekranda organın hayal bir resmini oluşturmaktadır. Doktor ekranda oluşan bu görüntüyü inceleyerek hasta­lık hakkında bilgi sahibi olmaktadır ve gerekli tedaviye karar vermektedir.

Ultrason cihazı kullanarak anne karnın­daki bebeğin cinsiyetini ve bebeğin du­rumunu ekranda görebilmektedir.

Sonar cihazı ile deniz, göl ve okyanus tabanlarının derinlikleri ve haritaları çı­karılabilir. Sonar cihazı ile denizlerdeki balık sürüleri gibi hareketli nesneler ta­kip edilir.

Radar ile uçakların havadaki konumları ile denizlerdeki gemilerin konum ve ha­reketleri izlelenebilir.

Yollardaki göstergeli radar
Radar içeren polis radarları ve yol ayarı cihazları araçların hızlarını hesaplanabi­lir. Hava tahmin raporları çok hızlı şekil­de yapılır.

Ses kullanarak çalışan bazı araçlar kali­te kontrol aşamasında kullanılır. Sesin yansıma özelliğini kullanarak ürünlerin üzerindeki gözle görülemeyecek kadar küçük çatlaklar yada malzeme hataları bulunur.

Ses dalgası havadaki tanecikleri (mole­kül ve atomlar) sıkıştırma ve gevşetme hareketi olduğundan kuyumculukta üre­tilen altın ürünleri temizliğinde kullanılır.

Akustik Uygulamalar

Akustik bir ses bilimi olup sesin meyda­na gelişi, yayılması, duyulması ve özel­likleriyle ilgilenen bilim dalıdır. Akustik bilimi ile uğraşan mühendisler ve bilim insanları farklı maddelerin sesle etkile­şimlerini araştırarak binalar ve yapılar için uygun iletişim sistemleri tasarımı ve yapımı gerçekleştirirler.

Sinema, tiyatro, anfi, spor salonları ve stadyum gibi yapılar seyir ve dinleme zevki görsel ve akustik özellikleri ile de­ğer kazanırlar.

Sesin özelliklerini kullanarak akustik or­tam oluşturma tarihin ilk çağlarından be­ri önem kazanmış ve yapıtlar bu özellik­lere uygun yapılmıştır.

Aspendos Antik Tiyatrosu
Aspendos Antik Tiyatrosunda sahnede yapılan küçük bir fısıltı bile çok gürültü yoks aüst kısımlarda oturan seyirciler tarafından duyulur.

Tiyatroda etrafı taştan yapılmış ve yukarı doğru yükselen basamaklar ile çevrili jjve tam ortada olan sahne vardır. Bu tasarım sayesinde sesin hem her taraftan duyulması hemde dış ortama gitmesi gengellenmiş olur.

Ünlü Türk Mimarı, Mimar Sinan’ın eşsiz eseri Süleymaniye caminin zemin katın­daki küçük bir ses üst katlardan çok ra­hat duyulur.

Aspendos Antik Tiyatrosu ve Süleymaniye gibi tarihi mekanların bu akustik
özellikleri yapım tekniklerindeki mükem­mel geometriye bağlanmıştır.

ÖRNEK SORU

Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi ses de ışık gibi yansıma yapmaktadır. Öğret­meni Mert’in verilen bilgilerden faydala­narak aşağıdaki tabloyu doldurmasını istiyor.

Bilgi doğru ise ✓, yanlış ise X işareti koyan ve her hatasız değerlendirm e­ye 25 puan aldığına göre, Mert toplam kaç puan almıştır?
A) 25 B) 50 C) 75 D) 100

ÇÖZÜM
Ses hızı bilindiğine göre gönderilen ses dalgasının kaynaktan çıkıp tekrar kay­nağa dönmesi arası zaman bilinirse uzaklık hesaplanır. I. doğru İlk kulağa kaynaktan ses gelirken yansı­yıp gelen ses (yankı) daha sonra kulağa ulaşır. II. doğruSes dalgalarının sert bir yüzeye çarpıp tekrar kaynağa dönmesi olayına yankı denir. III. doğru Yankı oluşumu için sesin engele çarpıp geri kaynağa gelmesi gerekir. Ova gibi düz arazide ses yansıyarak geri gele­mez. III. doğruI ve IV hatasız işaretlendiğinden 25 x 2 = 50 puan almıştır.Yanıt B

trong>ÖRNEK SORU
I. Gürültüyle mücadele yollarından biri de akustik düzenlemelerdir.
II. Bir ortamda sesin yansıtılması ve soğurulması arasında uyumsuzluk varsa akustik özellikleri iyidir.
Yukarıda verilen bilgiler ile ilgili ola­rak aşağıdaki yorumlardan hangisi
yapılır?
A) Yalnız I doğru
C) İkisi de doğru
B) Yalnız II doğru
D) İkisi de yanlış

ÇÖZÜM
Ortamın akustik özellikleri iyi ise sesin yansıma ve soğurulması uyumludur ve gürültü oluşumu en azdır.I. doğru II yanlış.Yanıt A

ÖRNEK SORU

Yukarıda bir bilgi şeması verilmiş olup tabelalardaki bilgi doğru ise D yanlış ise Y oku yönünde ilerleyerek bir yola ulaşı­lıyor.
Buna göre, tabelaları takip eden yol­cu hangi numaralı y ola ulaşır?
A) 1 C) 3 D) 4 B) 2

ÇÖZÜM
“Ses kontrol altında tutularak akustik bir ortam oluşturulur.” ifadesi doğru oldu­ğundan D oku takip edilir.”Kulağımıza ulaşan ses genellikle hava ortamından gelir.” ifadesi doğru oldu­ğundan D oku takip edilerek 1. yola ula­şılır.Yanıt A

[sinif_6_sbs_fen_ve_teknoloji]

Bilgisayarda çalışan arkadaşının arka­sına gelen öğrenci elinde ağzını kapattı­ğı kese kağıdığını patlatınca oturan ar­kadaşı irkilmiş ve ona sinirli gözlerle bakmıştır.

Yukarıdaki olayı haylaz arkadaşlarımız bizlere yada arkadaşlarımıza yaşatmıştir.

Kese kağıdından çıkan ses havada ya­yılarak kulağımıza gelmiştir.

Yaz aylarında özellikle açık hava kon­serleri sık yapılır. Konserlerde büyük hoporlürler kullanılır. Eğer hoporlörlerin önünde durulursa hoporlörü oluşturdu­ğu titreşimler hissedilir.

Güçlü bir hoporlörün titreşimleri gözle görülebildiği gibi üzerine küçük kağıt parçaları yerleştirirse titreşimin etkisi ile kağıtların hareket ettiği görülür.

Yukarıdaki deneyde başlangıçta durgun olan leğen içindeki suyun cetvel titreşti­rildikten sonra titreştiği görülür.

Deneyde cetvel suya ve suyun konulduğu leğene dokunmayacak kadar yukarıdadır.

Cetvelin bir ucu sabit olup diğer ucu bi­raz yukarı çekilip bırakılarak titreştirili­yor.Cetvel, cetvel ile leğen arasında bu­lunan havadaki molekülleri aşağı iner­ken sıkıştırmakta, yukarı çıkarken ise gevşetmektedir.

Sıkışıp gevşeyen hava su yüzeyine çar­parak su yüzeyine kuvvet uygulayarak su yüzeyindeki molekülleri hareket ettir­mektedir.

Buna göre ses cisimlerin titreşimi sonu­cu oluşmaktadır.

Ses dalgaları ve su dalgaları bir kaynak­tan dalgalar halinde yayılır ve kaynaktan uzaklaştıkça sönükleşir. Bir balon şişiril­diğinde balonun her yöne genişlediği ses dalgaları gibi kaynaktan çıkınca her doğrultuğuda yayılırken su dalgaları yal­nız su yüzeyinde yayılır.

Ses dalgalarının şiddeti kaynaktan uzak­laştıkça azalır. Hoporlör dibinde kulağımız çok rahatsız olurken hoporlörden uzaklaş­tıkça kulağımıza gelen ses azalır.

Ses ışık gibi ortamda yayılır. Anahtar açıl­dığında ampulün verdiği ışık nasıl her yönde yayılır ve sınıftaki herkes görürse sınıfta çalan saatin sesini sınıftaki herkes duyar.

Işık boşlukta (hiç bir maddenin olmadığı yer) yayılırken ses yayılmaz.Sesin yayılması için maddesel ortama ih­tiyaç vardır.Güneşten gelen ışınlar uzayda (boşlukta) yayılıp Dünya’mıza gelirken Güneş’teki patlamaların sesi Dünya’dan duyulmaz.

Ses Bir Engele Çarptığında Ne Olur?

Şematik olarak gösterilen şekildeki biti­şik odalardan birinde Gaye odanın ışığı­nı kapatmış uyumaya çalışıyor.Diğer odada Can ve Berk konuşurken odalarının ışıkları da açıktır.Can radyoyu açıp Berk’le birlikte yüksek sesle Fenerbahçe – Galatasaray maçını dinlemeye başlıyorlar.Gaye bir süre sonra gelip radyonun se­sini kısmalarının odada uyuyamadığını söylüyor.Gaye, Çan’ların odasındaki lambadan rahatsız olmazken radyonun sesinden
rahatsız olmuştur.Işık ışınları saydam olmayan odanın du­varında yansıma ve soğurmaya uğra­makta ve Gaye’nin odasına ulaşma­maktadır.

Radyodan yayılan sesin ise bir kısmı odanın duvarlarına çarpıp odaya geri gelirken bir kısmı oda duvarının içine geçerek duvarda ilerlemektedir. Daha sonra Gaye’nin bulunduğu odada hava­ya geçer ve havada yayılarak Gaye’nin kulağına gelir.

Ses dalgalarının duvar gibi engellere çarparak geldiği ortama geri dönmesi olayına yansıma denir.Sesin havadan duvara, duvardan ise tekrar havaya geçtiği gibi sesin bir or­tamdan diğerine geçmesine sesin ileti­mi denir.

Sesin havada ve duvardaki gibi madde­sel ortamdaki hareketine sesin yayıl­ması denir.

Radyonun sesini en fazla Berk sonra Can en az ise Gaye duymaktadır. Sesin bir kısmı havadaki tanecikler tarafından soğurulduğundan Can, Berk’e göre rad­yo sesini daha az duymaktadır. Ses rad­yodan yayıldıktan sonra duvara gelince­ye kadar havada; duvar içinde hareket derken duvarda ve duvardan Gaye’nin kulağına gelinceye kadar yine havada soğurulmaktadır.

Sesin bir kısmı yansıdığı bir kısmı ise hava ve duvar tarafından soğurulduğu için Gaye radyo sesini en az şiddetle duymaktadır.

Sesin ortamdaki tanecikler tarafından emilmesi olayına sesin soğurulması denir.

Trafikte aracın camları açık olduğunda duyulan ses camların kapalı olduğundakine göre çok yüksektir.

Ses tünellerin duvarında yansıyarak tekrar ortama geri geldiğinden tünelde duyulan sesin şiddeti tünel dışındaki yolda duyulan sesin şiddetinden büyük olur.

Bazı tünellerin duvarlarında ses yalıtım malzemeleri kullanılırken duvarları pü­rüzlüdür. Bu duvarlarda ses dağınık yansıdığı için yalıtım malzemeleri sesi soğurduğundan tünel içine daha az ses geri yansıdığından kulağımıza gelen ses miktarı daha az olur.

Boş odada ses dalgalarının bir kısmı hava ve duvardan soğurulurken bir kıs­mı duvara iletilmekte bir kısmı duvarlar­da yansıyarak odaya geri gelmektedir. Odaya geri dönen ses dalgaları tekrar kulağımıza geldiğinden sesi daha çok duyarız. Dolu odada ise genelde ku­maşlardan yapılmış yada kaplanmış eş­yalar ile girintili, çıkıntılı ve pürüzlü yü­zey yapısına sahip eşyalar vardır. Yumuşak ve gözenekli maddeler sesin çoğunu soğurur.

Girinti çıkıntılı ve pürüzlü yüzeylere çarpan ses dalgaları dağınık yansıdığından ses bu ortamda düz ve pürüzsüz ortama göre daha çok soğurulur.

Traktörü, biçer döveri ve iş makinelerini iş için kullanırken otobüs ve otomobille­ri seyahatte kullanırız. İş makinelerin­den çıkan sesin büyük kısmı doğrudan kulağa geldiğinden ses yüksek ve rahat­sız edici olur.

Otomobil ve otobüste motorun sesi içeri iş makinelerine göre çok az geldiğinden çok daha az rahatsız edicidir.

Karın olmadığı günlerde araçlardan çı­kan (motor, ekzost, lastik vb) sesler ha­vadan doğrudan geldiği gibi asvaltta yansıyarak kulağımıza gelir.

Kar yağdığında ise sesin büyük kısmı kar tarafından soğurulur. Dolayısı ile karlı ortam karsız ortam göre çok daha sessiz olur. (Sesin şiddetli daha düşük olur).

Araçlarda, araçların motorlarından çıkan sesin araç içine çok az geçmesi yada hiç geçmemesi için yalıtım işlemi yapılır.

Araçların egzostlarından çıkan sesin şiddetinin azaltılması için susturucular kullanılır.

Susturucular ya odacıklar şeklinde ta­sarlanarak sesin dağınık yansıması sağlanıp soğurulması arttırılır ya da ses soğurucu maddeler ile kaplanarak mo­tor sesinin büyük kısmı soğurulur.

Ev ve iş yerlerinde duvar ve tabanlarda yalıtım malzemeleri kullanılır.

Duvar ile sıva arasında ve tabanda be­tonla şap arasında yalıtım malzemeleri kullanarak sesin diğer oda ve evlere ile­timi en aza indirilir.

Yeşil alanlar ve ağaçlar havamızı temiz­lemenin dışında şehir ve yoldaki araç gürültülerinin büyük kısmını soğururlar. Ses dalgaları pürüzlü ve boşluklu ortam oluşturan ormanda dağınık yansıdığı için soğurulur.

Not:Ses pürüzlü ve gözenekli yüzeyler­de yansıdığında hava molekülleri düzenli hareket edemez ve ses ko­lay soğurulur. Yüzeyler tarafından soğrulan sesin bir kısmı ısı enerjisi­ne dönüşür ve odanın sıcaklğı artar. Sıcaklık artısı termometre ile fark edilemeyecek kadar azdır.

Çalar saati yukarıdaki gibi bir kutunun içine önce koyup ardından sırasıyla ku­maş sonra gazete kağıdı ve en son strafor parçalarının içine koyuyoruz. Çalar saate belirli uzaklıkta durup zili çaldığnda aldığımız sesleri karşılaştırdığımız­da sesin şiddetinin her defasında farklı olduğunu algılarız.

Ses yalıtımı sesi fazla soğuran madde­lerden yapılır.

Sesin Yayılması İçin MaddeselOrtama İhtiyaç Var

Hoporlördeki kağıt koni ileri doğru hare­ket ettiğinde önünde bulunan hava mo­leküllerini iterek sıkıştırır. Kağıt koni ge­ri hareket ettiğinde önündeki hava mole­küllerinin arasını açar. Hoporlördeki ka­ğıt koninin titreşim hareketi (ileri—geri hareketi) sonucunda önünde hava sıkı­şıp gevşeyerek ses dalgaları oluşur.

Aynı biçimde diyapoz (ses çatalı) plastik tokmakla vurunca diyapozun kolları tit­reşmeye başlar. Titreşen kolları ileri git­tiğinde hava molekülleri sıkışırken geri geldiklerinde hava molekülleri seyrekle­şir. Böylece havada oluşan bu dalga ha­reketi sesi oluşturur.

Yukarıda görüldüğü gibi iplerle asılmış özdeş çelik bilyelerden K çekilip bırakıl­dığında K önce L’ye çarpıp enerjisini L’ye aktarır. L enerjisinin M’ye aktarır ve M yukarı çıkar.

Görüldüğü gibi K kuvvet uygulayarak yukarı çıkarılıp bırakıldığında K’nin enerjisi sırasıyla L’ye ondanda M’ye ile­tilmiştir. K’nın enerji M’ye iletilmesi için L’ye ihtiyaç vardır.

Aynı şekilde ses kaynağından çıkan se­sin kulağımıza ulaşıp orda da algılan­ması için maddesel bir ortama ihtiyaç vardır. Boşlukta titreşen cisimlerin ener­jilerini taşıyacak sıvı veya gaz ortam ol­madığından ses boşlukta yayılmaz.

Uzayda astronotlar birbirleriyle ve Dün­yadaki merkezle radyo dalgaları aracılı­ğı ile konuşur. Normalde astronot uzay gemisinde çalışan motorların, Güneş’te meydana gelen patlamaların seslerini maddesel ortam olmadığı için duyamaz.

Katilarda tanecikler arası uzaklıksıvılara göre daha az, sıvıların tanecikleri arası uzaklık gazlara göre daha azdır.

Tanecikler arası boşluk arttıkça sesin iletimi azalır.

Buna göre ses; sıvılarda gazlara göre, katilarda ise sıvılara göre daha iyi iletilir.

Gemi motorunun çıkardığı sesi gemideki yolcu ve çalışanlar havada sesin yayıl­masından yararlanarak duyarken su içindeki su canlılar ve dalgıçlar suda se­sin yayılmasından yararlanarak duyarlar.

Radyo dalgaları istasyondaki vericiden çıktıktan sonra dalgalar halinde yayılır. Bir kısmı atmosferde çarparak yansır.

Yansıyan bu dalgalar diğer istasyondaki alıcı tarafından algılanır.

Ses dalgaları düzgün pürüzsüz bir yüze­ye çarptığında aynı ışığın parlak yüzey­de yansıması gibi yansır.

Sesin madde ile karşılaştığında bir kıs­mı madde tarafından yansıtılarak orta­ma geri gönderilir, bir kısmı madde için­de iletilir, bir kısmı ise madde tarafından soğurulur.

İki ucuna huni takılmış hortumun bir uçundan konuşan Ata’nın sesi boru için­de yansımalar sonucu Can’a ulaşır ve Can Ata’nın konuşmalarını algılar.

Ses maddesel ortamalarda yayılarak kulak kepçesine ulaşır. Kulak kepçesi ortamda yayılarak gelen seleri toplayarak sesin kalitesini arttırır ve kulak kanalına yollar. Kulak kanalı içinde yansıma­lara uğrayan ses dalgaları kulak zarına kadar ulaşır ve duyma olayı gerçekleşir.

Maddesel ortam sayesinde duyduğu­muz ses bazen sağlık sorunlarına yol açar. Aşırı gürültülü ortamlar çalışanları rahatsız eder, duyma sorunları, dikkat dağınıklığı gibi sağlık sorularına neden olabilir. Bu ortamlarda çalışanlar kulak­lık yada kulak tıpası takarak sağlıklarını korurlar.

ÖRNEK SORU

Öğretmeni Ebru’ya verdiği bilgi değer­lendirme tablosu yukarıdaki gibidir.
Buna göre Ebru’nun değerlendirmesi aşağıdakilerden hangisi olursa Ebru hata yapmamış olur?

ÇÖZÜM
Ses titreşen bir dalgalar cisimden her yöne halinde yayılır. I ve III. doğru II. yanlıştır.Buna göre, değerlendirme kısmı şekil­deki gibi olur.Yanıt A

ÖRNEK SORU

Yukarıda bazı ifadeler yazılı olan balonlar vardır. Öğretmeni Nil’den “Sesin Daha Çok Soğurulmasını Sağlayan Yüzeyler Sepeti” oluşturmasını istiyor.

Buna göre N il’nin oluşturacağı sepet aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?

ÇÖZÜM
Ses dalgaları yumuşak, girintili çıkıntılı ve boşluklu yüzeylerde soğurulma sert, pürüzsüz ve boşluksuz yapılara göre daha çok soğurulur.Buna göre, oluşturulacak sepet şekilde­ki gibi olur.Yanıt D

ÖRNEK SORU

Yukarıda bir bilgi şeması verilmiştir. Tabe­lalardaki bilgi doğru ise D yanlış ise Y oku yönünde ilerleyerek bir yola ulaşılıyor.
Buna göre, tabelaları takip eden yolcu hangi numaralı yolaulaşılır?
A)1 B)2 C)3 D)4

ÇÖZÜM
“Parke tabanı gibi sert ve düz yüzeyler ses enerjisinin büyük bir kısmını yansı­tır.” ifadesi doğru olduğundan D oku yö­nünde gidilir.”Pürüzlü yüzeylerden yansıyan ses farklı doğrultularda yayılır.” ifadesi doğ­ru olduğunda D oku yönünde gidilerek1. yola ulaşılır.Yanıt A

[sinif_6_sbs_fen_ve_teknoloji]