1. Büyük Sesli (Ünlü) Uyumu

Sesli harşerin “kalınlık – incelik” bakımından uyumudur. Büyük ünlü uyumu

kuralına göre:

a) Kelimenin ilk hecesindeki sesli harf inceyse diğer hecelerdeki sesli harşer de ince olmalıdır.

Ö ğ r e t i m
Ø Ø Ø
ince ince ince

g ö z l ü k ç ü l e r
Ø Ø Ø Ø
ince ince ince ince

b) Kelimenin ilk hecesindeki sesli kalınsa diğer hecelerdeki sesliler de
kalın olmalıdır.

O r m a n l a r ı m ı z k u r a l
Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø
kalın kalın kalın kalın kalın kalın kalın

Örnek

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük ünlü uyumu yoktur?

A) Mahallede
B) Gezerken
C) Arkadaşlarımı
D) Görmüşler

B’ de, G e z e r k e n ( uyar )
Ø Ø Ø
i i i

C’ de, A r k a d a ş l a r ı m ı ( uyar )
Ø Ø Ø Ø Ø Ø
k k k k k k

D’ de, G ö r m ü ş l e r (uyar)
Ø Ø Ø
i i i

A’ da, M a h a ll e d e ( uymaz)
Ø Ø Ø Ø
k k i i

B ve D seçeneklerindeki sözcükler ince ünlülerden; C seçeneğindeki sözcük kalın ünlülerden oluşmaktadır. A
seçeneğindeki sözcük ise hem ince hem kalın ünlülerden oluştuğu için büyük ünlü uyumuna uymaz.

Yanıt A

Büyük Ünlü Uyumuyla ilgili Bazı Özellikler:

a) Türkçe olup da zamanla ses değişikliğine uğramış kelimeler büyük ünlü uyumuna uymazlar.

anne (ana) hangi (hangı)
elma (alma) kardeş (karındaş)

b) Birleşik kelimeler ve tek heceli kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

akşamsefası dert
bilgisayar gül

c) Yabancı dillerden girmiş bazı kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.

televizyon mobilya
kitap tarih

d) Türkçede eklerin sahip oldukları sesli harşer, sözcüğün son ünlüsüyle uyum gösterir. Bu kural büyük ünlü
uyumuna uymayan sözcükler için de geçerlidir.

e) Bazı ekler büyük ünlü uyumuna aykırıdır.

Küçük Ünlü Uyumu

Sesli harşerin düzlük – yuvarlaklık uyumudur.

a) Sözcüğün ilk hecesindeki sesli harf düz (a, e, ı, i) ise diğer hecelerdeki
ünlüler de düz (a, e, ı, i,) olmalıdır.

b) Sözcüğün ilk hecesindeki sesli harf

yuvarlak (o, ö, u, ü) ise diğer hecelerdeki ünlüler ya düz geniş (a, e) yada dar yuvarlak (u, ü) olmalıdır.

Küçük Ünlü Uyumu ile ilgili Bazı Özellikler:

a) Tek heceli, birleşik yapılı ve yabancı kökenli sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz.

taş, ilkokul, televizyon

b) “– ki” eki bazen küçük ünlü uyumunu bozarken bazen de yuvarlaklaşarak küçük ünlü uyumuna uyar.

dün – kü (uyar)
ordunun – ki (uymaz)

c) “–yor” eki daima küçük ünlü uyumunu bozar.

koşu – yor, taşı – yor

d) Küçük ünlü uyumu sözcüğün bütününde değil, bir önceki heceye göre değerlendirilir.

Örnek

Aşağıdaki seçeneklerde yer alan kelimelerden hangisi küçük ses uyumu kuralına uymaz?

A) Yolculuk
B) Yürümek
C) Oturum
D) Savunmak

Sesli (Hece) Düşmesi

Dilimizdeki baz› sözcükler türetilirken ya da çekimlenirken sesli harflerinden birini
kaybederler. Bu ses olayına sesli (hece) düşmesi denir.
şehir + i < şehri Farklı nedenler kaynaklanabilir:

a. Ek gelmesiyle

burUn – u < burnu alIn – n < alnı b. Türetilirken

sarI + ar – > sarar
kavUr + uk > kavruk

c. Birleşik Yapılı Kelimelerden

kahvE + altı > kahvaltı
nE + asıl > nasıl
cuma + Ertesi < cumartesi [sinif_6_sbs_turkce]

Dilimizde vurgu çoğunlukla son hecede bulunur. Kelimeye gelen ekler vurguyu da sona doğru iterler.
Üzüm, üzüme, üzümdeki

Bekle, bekleyecek, bekleyeceksin Kimi kelimelerde vurgunun yeri değişir. Bu durum

aşağıdaki şekillerde karşımıza gelir:

a. Bazı birleşik kelimelerde vurgu ilk hecededir. ilkbahar, astsubay

b. Pekiştirilmiş sözcüklerde vurgu pekiştirme üzerindedir. Sımsıkı, mosmor

c. Akrabalık adlarında ilk hecededir. dayı, baba

d. Olumsuzluk eki vurguyu kendisinden önceki heceye kaydırır. sevmiyor, dinlememiş

e. Kimi yer adlarında vurgu orta hecededir. Denizli, istanbul

TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ

– Dilimizdeki sözcükler kalınlık-incelik uyumuna uyarlar.

-Türkçe sözcükler düzlük-yuvarlaklık uyumuna uyarlar.

-Türkçe kelimelerin sonunda b,c,d,g sesleri bulunmaz.

-Türkçe kelimelerde iki sesli yan yana gelmez.

-Türkçe sözcüklerin kökünde aynı sessiz harf yan yana
gelmez.

-Türkçe kelimelerde uzatma, inceltme iflareti kullanılmaz.

-O,Ö sesleri Türkçede yalnız ilk hecede bulunabilir.

-J sesi Türkçe kelimelerde bulunmaz.

-Dilimizdeki sözcüklerin baflında iki sessiz yan yana
bulunmaz ama sonda iki sessiz yan yana gelebilir.

-Türkçe sözcüklerin kökünde üç veya daha fazla sessiz
harf bulunmaz.

-Pikap, ümit, diyalog, sait, fliddet, kâflif, koro, averaj, cemiyet,
spor gibi sözcükler yukarıdaki kurallardan bir ya
da birkaçına uymadıkları için Türkçe değildir.

-Yağmur, ad, kaan, elli, yâr, sözcükleri Türkçe ses kuralları
na uymamalarına rağmen Türkçedir.

[turkce_ygs_lys]

Ünlü Düşmesi (Hece düşmesi)

Bazı sebeplerden ötürü sözcükteki ünlülerden birinin düşmesidir.

Bu ses olayı değişik nedenlerle meydana gelebilir:

basit sözcüklerde

çekim eki sonuç:

göğüs + ünde = göğsünde
bağır + ına = bağrına
omuz + a = omza
şehir + e = şehre

türemiş sözcüklerde

yapım eki sonuç:
ayır + ıntı = ayrıntı
çevir+ e = çevre
sarı + ar = sarar–
sızı + la = sızla–

birleşik sözcüklerde

sonuç
ne + asıl = nasıl
cuma + ertesi = cumartesi
kahır+ olmak = kahrolmak
sabır+ eylemek = sabreylemek

Yardımcı Ünlü

Ünsüzle bitip ünsüzle başlayan eklerden alan sözcükler araya ı, i, u, ü gibi yardımcı sesleri katarlar
yak – ı yor = yakıyor
sev – i yor = seviyor

[ad1]

Ünlü Değişmesi

Yalnızca bir iki sözcükte (I. ve II. tekil kişi zamirleri) görülür. Sözcük hal eki aldığında içindeki ünlüler değişir.

ben + e = sana
sen + e = bana

Ünlü Türemesi

Kelimelerde türeme kurallarının dışında yeni bir harfin ortaya çıkmasıdır.

sap a sağlam = sapasağlam
güp e gündüz = güpegündüz
düp e düz = düpedüz
az ı cık = azıcık
bir i cik = biricik
dar a cık = daracık

Ünlü Daralması

“A, E” ile biten eylemlere “YOR” eki getirildiğinde bu sesler
I, ‹, U, Ü’ye dönüşür.
gözle + yor = gözlüyor
ara + yor = arıyor
durma + yor = durmuyor
gelme + yor = gelmiyor
çatırda + yor = çatırdıyor
yaşa + yor = yaşıyor
ye + yor = yiyor
ye + ecek = yiyecek
de + e = diye

Örnek

Önce baygın bir iniltiydi yamaçtan duyulan, Sonra bir gölge belirmişti kuş uçmaz yoldan;
Köyümün titreterek bağrı yanık toprağını inliyor, baktım, uzaktan görünen bir kağnı…
Bu dizede aşağıda verilen ses olaylarından hangisi
yoktur?

A) Ünlü düşmesi
B) Ünsüz düşmesi
C) Sert ünsüz yumuşaması
D) Ünlü daralması
E) Ünsüz benzeşmesi

“Bağır” sözcüğünde ünlü düşmesi, “toprak” sözcüğünde ünsüz yumuşaması, “inliyor” sözcüğünde ünlü daralması,
yamaçtan sözcüğünde ünsüz benzeşmesi görülüyor. Verilen dizelerde ünsüz düşmesini örnekleyen bir kullanım yoktur.

Yanıt B

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

Sert ünsüzlerle biten sözcüklere c, d, g sesleri ile başlayan bir ek geldiğinde bu eklerin ilk harşeri uyuma girerek benzeşir.

kitap + cı = kitapçı
at + dık = attık
bit + gi = bitki
ağaç + da = ağaçta
hafif + ce = hafifçe
seç + gin = seçkin

Ünsüz Yumuşaması

Türkçe sözcüklerin sonundaki sert-süreksiz harşer (p, ç, t, k), sesli ile başlayan bir ek aldıklarında yumuşayıp b, c, d, g, ğ’ye döner.

kitap + a = kitaba
geldik + im = geldiğim
git + iyor = gidiyor
uç + u = ucu
ahenk + i = ahengi

Ünsüz Düşmesi

Türeme sırasında ünsüz harşerden biri düşerse ünsüz düşmesi meydana gelir. Genellikle “k” ile biten sözcüklerde bu ses olayı görülür.

ufak + cık = ufacık
küçük + cük = küçücük
yumuşak + cık = yumuşacık
yüksek + l = yüksel

Ünsüz Türemesi

Kimi Arapça sözcükler Türkçeye geçtiklerinde sondaki sessiz harfi yitirir. Bu sözcükler sesli ile başlayan bir ek
ya da sözcük aldıklarında orijinal hallerine döner.
Arapça Türkçe Ünsüz Türemiş şekli

hakk hak + ında = hakkında
hiss his + etmek = hissetmek
redd ret + i = reddi
zann zan + ıyla = zannıyla

Ünsüz Değişmesi

içinde “nb” seslerini barındıran sözcüklerde, “nb”nin “mb”ye dönüşmesidir.

kanbur > kambur canbaz > cambaz
çenber > çember penbe > pembe
anber > amber kanber > kamber
tenbih > tembih cünbüş > cümbüş

Kaynaşma (yardımcı ses)

Kelime içinde herhangi bir görevi olmayan, sesli harşerin arasına getirilen “Y, Ş, S, N” sessizleridir.

KAYNAŞTIRMA

ayva–y–ı sene–y–e
gözle–y–en dinle–y–ip
gelme–y–ecek öde–y–ecek
gitti–y–se doğru–y–muş

Y KAYNAŞTIRMA

araba–s–ı düşünce–s–i

S KAYNAŞTIRMA

araba–s–ı–n–ı çantası–n–ı
şu–n–u o–n–a
ayva–n–ın çantası–n–ın
[ad2]
N KAYNATIRMA

altı–ş–ar iki–ş–er

ULAMA

Ünsüz ile biten bir sözcükten sonra sesli ile başlayan bir sözcük gelirse okunuşta bu iki sözcük birbirine eklenmiş
olur.
Örnek:

Kasanın içinden çıkan elmaların üçünü çöpe attı.

[turkce_ygs_lys]

Yeryüzündeki her dilin kendine has sesleri vardır. Dildeki sesler sözcük içinde bir araya gelirken çeşitli değişikliklere
uğrar. Bu başlık altında dilimizdeki ses yapısına ve seslerin özelliklerine değinilecektir.

SESLi (ÜNLÜ) HARFLER

KALIN A, I, O, U
İNCE E, i, Ö, Ü

DÜZ A, E, I, İ
YUVARLAK O, Ö, U, Ü

GENİŞ A, E, O, Ö
DAR I, İ, U, Ü

A kalın, düz, geniş
I kalın, düz, dar
O Kalın, yuvarlak, geniş
U kalın, yuvarlak, dar
E ince, düz, geniş
İ ince, düz, dar
Ö ince, yuvarlak, geniş
Ü ince, yuvarlak, geniş

KALINLIK – iNCELiK UYUMU (Büyük ünlü uyumu kuralı)

Dilimizde kalın harşerden (a, ı, o, u) sonra kalın harşer, ince harşerden (e, i, ö, ü) sonra da ince harşer gelir.
Bu kalınlık–incelik uyumu kuralıdır. Türkçe sözcüklerin çoğu bu kurala uymaktadır.

örnek

b a ş a r ı y o r u z … kalınlık incelik uyumuna uygun

K K K K K

s a n a y i l e ş m e … kalınlık incelik uyumuna aykırı

K K i i i

Kimi Türkçe sözcükler bu kurala uymaz: anne, elma,kardeş, hangi gibi
Büyük ünlü uyumu kuralına uyan her kelimeye Türkçedir diyemeyiz, çünkü yabancı olup da bu kurala
uyan çok sayıda sözcük de vardır. Türkçedeki bazı ekler hem ince hem kalın şekilleri
olmadığından uyuma aykırı olabilir.

DÜZLÜK – YUVARLAKLIK UYUMU (Küçük ünlü uyumu kuralı)

Büyük ünlü uyumunu da dikkate alarak düz seslilerden sonra düz seslilerin, yuvarlak seslilerden sonra düz-geniş
veya dar-yuvarlak seslilerin gelmesidir.

Yani A, E, I, i’den sonra ……………………….. .. A, E, I, i;
O, Ö, U, Ü’den sonra ………………………. A, E, U, Ü gelmelidir.

.NOT

Birleşik yapılı ve tek heceli sözcüklerde kalınlık ve incelik uyumu aranmaz

– yor – ken – leyin – imtrak – ki – daş – gil

uyar – atıyor – düşünürken – geceleyin – sarımtırak – işteki – vatandaş – ninemgil – uymaz – geziyor – çalışırken – akşamleyin – mavimtrak
kitaptaki – meslektaş – amcamgil

Y a p ı ş k a n …… ………………… düzlük – yuvarlak uyumuna uygun
B a l o n c u ……………… düzlük – yuvarlaklık uyumuna aykırı
Duygusal:………………………………………..uygun
Konservatuar:………………………………….uygun değil

Hem kalınlık-incelik hem de düzlük-yuvarlaklık uyumunu dikkate alırsak o zaman aşağıdaki tablo ortaya
çıkacaktır.

Düzlük – yuvarlaklık uyumuna aykırı örnekler:

A’dan sonra U gelmesi: yağmur, çamur, kavun, avuç,samur, savunmak vb. Bahsedilen sözcüklerin çoğu Türkçe
olmakla beraber uyuma aykırıdırlar.
A’dan sonra O gelmesi: balon, salon vb.
Ü’den sonra i gelmesi: ümit, güzide vb.

“- YOR” eki düzlük yuvarlaklık uyumuna daima aykırıdır.
koşmuyor, anlamıyor vb.

NOT

Birleşik yapılı ve tek heceli sözcüklerde düzlük–yuvarlaklık uyumu aranmaz.

A’dan sonra A veya I gelir damak, satır
I’dan sonra A veya I gelir ıslak, ılık
O’dan sonra A veya I gelir onay, koyun
U’dan sonra A veya U gelir uzay, uslu
E’den sonra A veya U gelir bere, derin
i’den sonra E veya i gelir irem, ikilik
Ö’den sonra E veya i gelir ödlek, öcü
Ü’den sonra E veya Ü gelir üye, kütük
E veya Ü gelir

[turkce_ygs_lys]

Birçok yazımızda, sık sık “Türkçenin çok köklü ve güçlü bir dil olduğunu” vurgulamışızdır. Çünkü bugün yaşayan dillerin birçoğuna baktığımızda, Türkçedeki düzenliliği, türetme gücünü ve geniş söz varlığını göremeyiz. İngilizceyi örnek verecek olursak, çok uzun bir geçmişinin olmadığını, özellikle 18. yüzyıldan sonraki sömürgecilik akımlarıyla birlikte kurulan emperyalist devletlerin çabalarıyla bir yerlere geldiğini görürüz. Benzer biçimde Sırpça, İspanyolca, Danca, Arnavutça… gibi birçok dilin geçmişi, aslında birkaç yüzyılla ifade edilebilecek kadar azdır. Fakat Türkçenin, yapılan araştırmalar neticesinde yaklaşık 8.500 yıllık bir dil olduğu kabul edilmektedir. Osman Nedim Tuna‘nın Sümerce ile Türkçe arasındaki ilişkiyi ortaya koyan çalışmaları sonucunda, Türkçenin yaşayan diller arasındaki “en eski geçmişe” sahip dil olduğu ortaya koyulmuştur. Buna benzer çalışmalar da göstermiştir ki, Türkçe yaşayan dillerin “en eski geçmişe sahip olan dili” olmasa bile, en köklü birkaç dilinden biridir.

Türkçenin tarihi gelişimine bir göz attığımızda, Türkler‘in göçleri ile Türkçenin de dünyanın birçok bölgesine yayıldığını görürüz. Türkçemiz, “En Eski Türkçe” ile başlayıp “Orta Türkçe” ile devam edip “Çağdaş Türkçe” ile bugünlere geldiği süreç içerisinde, birçok dilden etkilenmiş, birçok dili etkilemiş ve büyük değişikliklere uğramıştır. Türkler’in dünya üzerindeki yayılma alanlarına paralel olarak, Türkçe de birçok alanda konuşulmuş ve zamanla birbirinden kopan Türk boylarının, kendilerine özgü birer “konuşma ve yazma dilleri” ortaya çıkmıştır. Bundan yaklaşık 8 – 10 bin yıl önce, bugün konuşulan bütün Türk Dilleri tek çatıda toplanmıştı ve bugün yaşayan Özbek, Kırgız, Kazak, Türkmen, Gagauz, Uygur, Tatar, Azeri… Türkçesi, o dönemlerde yoktu. Çünkü henüz Türkler bir arada yaşıyorlardı, bunun için dilleri de farklı yazı ve konuşma dillerini oluşturmamıştı. Biz Tanrı Dağları’ndan ayrıldıktan sonra, her bölgede kalan soydaşlarımız kendilerine özgü yazı dillerini oluşturdular ve bugün yaşayan “Türk Lehçeleri” adı verilen diller (Azerbaycan Türkçesi, Kırgız Türkçesi… gibi) oluştu.

[ad1]

Çok köklü bir dilimiz olduğu için, Türkçemiz bugünlere gelene dek birçok alt dala ayrılmış ve bu alt dallar dil biliminde “lehçe“, “şive” ve “ağız” olarak adlandırılmıştır. Türkçenin oldukça eski ve köklü bir dil olması, dil bilimsel sınıflandırmalarda farklı görüşlerin ileri sürülmesine neden olmuştur. Bazı dil bilimciler “Türkçenin yalnızca iki büyük lehçesi olduğunu” kabul etmişler; bazıları ise Azerbaycan Türkçesi, Kazak Türkçesi, Başkurt Türkçesi… gibi birbirinden ayrı “yazı dilleri” olarak varlığını devam ettiren Türk Dilleri’ni birer “lehçe” olarak kabul etmişlerdir.

Türkçemize ait en eski kaynaklar “Orhun Yazıtları” olduğu için, bu dikili taşların öncesinde kalan döneme ait kesin bilgilere sahip değiliz. Türkçenin “karanlık dönemi” olarak adlandırılan bu dönemde, Türkçenin hangi biçimlerde var olduğu hakkında net bir bilgimiz yok. Yazılı kaynaklarla Türkçeyi takip edebildiğimiz dönemlerde ise, Türkçe artık oldukça işlenmiş bir dil konumundadır. Bunun için Türkçenin en eski durumunu ve Türkçenin “çatısı” konumunda olduğunu düşündüğümüz “ana dili” tam olarak bilmiyoruz. Bunun için Türkçenin “lehçelerini” sınıflandırırken, birçok dil bilimci farklı görüşler ileri sürmüşlerdir.

Sınıflandırmalardaki bizim görüşümüzü belirtmeden önce, “lehçe“, “şive” ve “ağız” kavramlarını açıklamaya çalışalım:

Lehçe, bir dilin çok uzun zaman önce, yazılı metinlerle izlenemeyen, karanlık dönemlerinde kendisinden ayrılan ve ayrıldığı dilden hem “ses” hem de “biçim (yapı)” olarak ayrılıklar içeren koludur. Şive, bir dilin yazılı metinlerle izlenebilen ve “yakın geçmiş” olarak nitelendirilebilecek döneminde kendisinden ayrılan ve ayrıldığı dilden yalnızca “ses” bakımından değişiklikler içerip “yapı (biçim)” bakımından ayrılıklar içermeyen koludur. Ağız ise, bir dilin konuşulduğu belli yerleşim bölgelerine özgü olan ve “sesletim farklılıkları” temelli olan koluna verilen addır.

Lehçe kavramı veya terimi, son dönemlerde özellikle Türkiye Türkçesinde “şive” anlamı yerine kullanılmış ve bu dil bilimciler arasında bile yaygınlaşmıştır. Bugün birçok dil bilimci artık lehçe yerine şiveyi, şive yerine de lehçeyi kullanmaktadır. “Türkçenin Sorunları“nda da işlenen bu konuyu, bazı dil bilimciler “uzak lehçe” ve “yakın lehçe” terimlerini ileri sürerek çözümlemeye çalışmışlardır. Bu terimlerin türetilmesinin amacı, “lehçe” ve “şive” terimlerinin kullanımı ile ilgili sorunların çözülmek istenmesidir. Aslında mantıklı bir yaklaşımdır. Bu türetimlerle, artık Türkçeye yakınlık düzeyine göre bütün Türk Dillerini uzak veya yakın lehçe olarak adlandırabiliriz.

Yukarıda yaptığım açıklamalardan hareketle, şöyle bir örneklendirme yapabiliriz: Türkçenin bugün yaşayan “uzak lehçeleri” olarak “Çuvaşça ve “Yakutça” vardır. Türkçenin “yakın lehçeleri“ne ise “Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Gagauzya, Tataristan, Türkmenistan, Türkiye, Doğu Türkistan, Başkurdistan… Türkçesi” örnek verilebilir. Türkiye Türkçesinin “ağızları” olarak ise “İstanbul ağzı, Doğu Anadolu ağzı, Elazığ ağzı, Trakya ağzı, Karadeniz ağzı, Ege ağzı…” örnek gösterilebilir.

Özetle, Türklük Bilimi‘ndeki “lehçe – şive” sorununa “yakın ve uzak lehçe” terimlerinin türetilmesiyle, sorun büyük oranda çözüme kavuşmuştur. Türkçemizin bugün 21 tane yazı diline sahip olması, her ne kadar onun köklülüğünün kanıtı olarak kabul edilse de; Türkçemize eklenen her yeni yazı dili, Türkçe konuşan Türk topluluklarını birbirinden koparmaktadır. Ortak Türk Dili oluşturmaya çalışırken, oluşan her yeni yazı dilinin acısı kendini hissettirmektedir. Bu açıdan Türk Dilleri sınıflandırmalarında da “Kazakça, Azerice, Özbekçe…” gibi adlandırmalar yapılması, Türklük Bilimcilerce doğru kabul edilmemektedir. En doğru kullanım “Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Gagauz Türkçesi…“dir. Kuşkusuz bu konuya en doğru yaklaşım, “Bu Türk Dili lehçe miydi, yoksa şive miydi?” diye takılıp kalmaktansa, onu ana Türkçeye olan yakınlığına göre “uzak veya yakın lehçe” olarak adlandırmak ve özellikle çağdaş Türk lehçelerinin kullanımına özen göstermek olacaktır.

Yavuz TANYERİ

Denizbank‚ Dede Korkut hikayeleriyle birlikte‚ 1844-1952 arası tarihlerde doğmuş 100 ünlü yazarın 100 öyküsünü sesli edebiyat tekniği sayesinde pek çok ünlü tiyatro ve seslendirme sanatçısının yorumları ile edebiyat dostlarıyla yeniden buluşturdu.

DenizKültür’ün hayata geçirdiği “Sesli Edebiyat – Öyküler Ses’leniyor” projesi‚ Türk öykücülüğünün başlangıcından günümüze “öykü yazarı” kimliği ile öne çıkmış edebiyatçılarımızın birer hikayesinin seslendirildiği kapsamlı bir yapım. Dizi şeklinde devam edecek projenin ilk aşamasını‚ doğum tarihleri 1844-1952 yılları arasında olan 100 yazarın 100 öyküsü oluşturuyor.

MASALLARLA BÜYÜDÜK
Bu proje ile sesli edebiyat için önemli bir adım atıldığını kaydeden Denizbank Finansal Hizmetler Grubu Başkanı Hakan Ateş‚ “Çoğumuz küçüklüğümüzden bu yana masallar dinleyerek büyüdük‚ halk hikayelerini anlattık‚ şiir dinletilerinde ’ses’in yorum gücünü keşfettik. Edebiyatın yalnız okunabilir değil‚ aynı zamanda dinlenebilir bir tür olduğunu kavradık. İşte ’Sesli Edebiyat’ı kurgularken‚ bu özel ’güçten’ yani ’ses’in yorum gücünden yola çıktık ve bu projeyi hazırladık” dedi.

METİNLER BOZULMADI
Ateş‚ sesli edebiyat tekniğinin Amerika ve Avrupa kıtalarında büyük ilgi gördüğünü belirterek şunları söyledi: “Bizimkisi‚ ne ’metin okumaya’ ne de tam anlamıyla bir ’radyofonik oyun’a benziyor. Bizim ortaya koyduğumuz ikisinin arasında‚ ikisinden de beslenen kendine özgü bir tarz. Öyküler‚ metnin yapısına göre geri gelince tek sesle‚ yeri gelince de birden fazla sesle canlandırılıyor. ’Öyküler Ses’leniyor’ seti hazırlanırken‚ seçilmiş öykülerin yapılarını‚ onları oluşturan ustaların kalemlerindeki tadı bozmamaya ve metne hiçbir şekilde müdahale etmemeye büyük özen gösterildi.”

ÜNLÜ TİYATROCULAR OKUDU
Aynı zamanda hikayeciliğin Türkiye ’deki gelişim çizgisini de belgeleyen DenizBank ’ın “Öyküler Ses’leniyor” projesi 20 CD ’den oluşuyor. Ünlü tiyatro ve seslendirme sanatçısının yorumları ile edebiyat dostlarıyla yeniden buluşan hikayeler‚ görme engelliler için de alternatif bir edebiyat materyali olacak.

TÜRKÇE ÖĞRENİMİNE DESTEK
Denizbank Finansal Hizmetler Grubu Başkanı Hakan Ateş‚ “Proje ile Türk öykücülüğü üzerine işitsel bir kaynak oluşturmayı‚ öykü yazarlığını teşvik etmeyi‚ genel dinleyici kitlenin okuma sevgisini geliştirmeyi‚ yabancılar ve yurt dışında yaşayan Türk çocukları ve gençleri için Türkçe öğrenimine destek olmayı amaçlıyoruz” dedi.

Kaynak: Tüm Gazeteler

|» Türkçe Haberleri Sayfasına Dön! « |

|» “Görüntüler” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Türkiye Cumhuriyeti`nde bugün kullanılmakta olan alfabeye gelinceye kadar Türklerin alfabelerini birkaç kez değiştirdikleri bilinmekte ve bu konuda şöyle dörtlü bir dizi yapılmaktadır: Göktürk, Uygur, Arap, Latin.

Böyle bir sıralama gerçeği tümüyle yansıtmadığı gibi adlandırmaların “Arap” ve “Latin Alfabesi” diye yapılması da bazı kavram ve değerlendirme kargaşasına yol açmaktadır. Tarih boyunca çok geniş ülkelere yayılan ve çok değişik kültürlerle ilişkiler kuran Türkler bu dört alfabenin dışında ,başka alfabeler de kullanmışlardır. Gününüzde de söz konusu dört alfabeden başka alfabeler kullanan Türkler vardır.

Öte yandan, İslamiyet’le birlikte Türkler arasında yaygınlık kazanan alfabe, salt Arapların kullandıkları harflerden ibaret olmayıp, ona bazı eklemeler de yapılmıştır. Bu nedenle eski yazı ya da Osmanlı alfabesi diye de nitelenen alfabe, Arap alfabesinin Türkçe`ye uygunluk sağlamasına çalışılan geliştirilmiş bir biçimi idi. Bu nedenle ona Arap alfabesi değil Arap kökenli alfabe demek daha doğru bir niteleme olur.

Bunun gibi, Türkiye Cumhuriyeti`nde kullanılan alfabe de özgün bir Latin alfabesi olmayıp Latin kaynaklı yeni Türk alfabesidir. Nitekim söz konusu alfabenin kabulünü öngören 1928 tarihli yasa “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun” başlığını taşımaktadır.

Türklerin tarih boyunca kullandıkları alfabeleri sırasıyla incelersek:
(Görüntülemek istediğiniz alfabenin üzerine dokunun.)

1. Göktürk Alfabesi
2. Uygur Alfabesi
3. Arap Alfabesi
4. Latin Alfabesi

|» Alfabelerimiz Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Türklerin siyasal varlık olarak tarih sahnesine çıkmaları, Milattan önceki yüzyıllara, Hiung-nu`lar dönemine kadar geriye gitmektedir. Hunlar döneminde yazının kullanıldığına ilişkin bazı kayıtlar olmakla birlikte, bu yazının niteliği hakkında açık bilgilere sahip değiliz. Bu yüzden Türklerin kullandıkları kesin olarak bilinen ilk alfabe Göktürkler döneminde yaygınlık kazanan Göktürk alfabesidir. Son yıllarda Issık-Göl yakınındaki bir kurganda bulunan iki satırdan oluşan yazı, Göktürk alfabesi karaterinde olup, M.Ö. V.-IV. yüzyıllara tarihlenmektedir. Bu yüzden de Göktürklere bağlanan ilk Türk yazısının Göktürk Kağanlığı`nın kuruluşundan yüzyıllarca önce bulunduğunu kabul etmek gerekmektedir.

İlk Türk alfabesinden günümüze kalan en büyük kalınıtılar Göktürkler döneminde dikilen yazıtlarda karşımıza çıkmaktadır. Çözülüp değerlendirilmeleri ancak XIX. yüzyıl sonunda mümkün olmuştur. Bunlardan ilk bulunanları Yenisey Irmağı boyundaki yazıtlar olmuştu. 1889’da da Orhon yazıtları diye anılan iki büyük yazıt daha ortaya çıkarılmıştı. Öteki yazıtlardan farklı olarak bunların arka yüzlerinde Çince metinler de vardı. Yani Ankara`daki Augustus Tapınağı`nda olduğu gibi iki ayrı dilde yazılmışlardı. Danimarkalı Türkolog Wilhelm Thomsen, 1893`te bu yazıtları çözmüş, böylece bunların Kültigin ve Bilge Kağan tarafından diktirildikleri, yazının Türklere özgü bir alfabe, dilin de eski Türkçe olduğu meydana çıkarılmıştı.

Anıtların öneminden ötürü Orhon alfabesi diye de anılan Göktürk alfabesinin kökenine gelince, bu konuda çok farklı görüş ve iddialar bulunmaktadır. Bu alfabede kullanılan işaretler, Runik diye adlandırılan eski Iskandinav yazısındaki işaretlere benzediğı için Runik karakterli sayılmış ve o alfabeyle ilişkilli olabileceği öne sürülmüştür.Yazıyı çözen Thomsen, bu Türk alfabesinin Arani alfabesinden türemiş olabilece görüşünü savunmuştu. Buna karsın Aristov gibi Rus bilginleri, bu yazıdaki işaretlerin eski Türk damgalarından alınmış olabileceğine dikkatleri çekmiştir. A. Cevat Emre ise, Göktürk yazısının Sümer yazısı ile aynı kökten gediğini varsaymıştır. Bütün bu değişik, hatta çelişik savlar arasinda söylenebilecek şey, bilim çevrelerinde en çok Thomsen’ın görüşünün tutunduğudur.

Göktürkler çağında yaygınlaşan bu ilk Türk alfabesi, yazıtlar dışında yazma eserlerde de kullanılmıştır. Doğu Türkistan Yazmaları diye adlandırılan eserler bunu kanıtlamaktadır. Bu alfabenin Göktürkler`den sonra gelen Uygurlar döneminde de bir süre kullanıldığı görülmektedir. 759-760 yıllarında dikilen Şine-Usu yazıtı ile son yıllarda bulunan Taryat Yazıtı bunu göstermektedir. Bunun dışında Göktürk alfabesi, bazı değişikliklerle Bulgarlar,Hazarlar, Peçenekler ve Sekeller tarafından da kullanılmış ve böylece Orta Asya`dan Avrupa içlerine kadar yayılmıştır.

(Resmi büyütmek için, resimlerin üzerine dokunun.)

Bilgisayarınızda Göktürk Alfabesi ile yazı yazarken kullanacağınız  gerekli yazı tipini indirmek için bu yazının üzerine dokunun…

(Dosyayı indirdip, bilgisayarınızdaki “C:\Windows\fonts\” dizinine atınız.)

Eğer, aşağıdaki metni Göktürk alfabesiyle yazılmış biçimde okuabiliyorsanız, yazı tipini kullanabilirsiniz demektir.

Göktürk yazı tipi – örnek metin

|» Alfabelerimiz Sayfasına Dön! « |

Göktürk Kağanlığı`nın 744 tarihinde yıkılmasıyla onun yerine geçen Uygur egemenliği dönemi kültürel etkinlikler ve gelişmeler yönünden İslam öncesi Türk tarihinin en parlak ve dikkate değer dönemini oluşturur. Çin, Hint ve İran kültürlerinin de etkisiyle kültür hayatına öncelik, renk ve hareketlilik getiren Uygurlar, kağıdı ve matbaayı da alıp kullanmışlardır. Bu arada kullanılagelen Göktürk yazısını bırakarak kendilerine özgü yeni bir alfabe düzenlemişlerdir.Uygur alfabesi, Sogd kökenli olup, bazı değişikliklerle Türkçe`ye uygulanmıştı.

Bu alfabenin ne zaman kullanılmaya başlandığı kesin olarak saptanamamaktadır. Bugün için bilinen, bu yazı ile yazılmış en eski metinlerin IX. yüzyıl sonlarına ait olduklarıdır. Buna karşın, söz konusu alfabe Uygurların siyasal varlıklarını yitirmelerinden sonra da yüzyıllar boyunca kullanılmıştır. Türklerin İslamiyete geçişleri ve Arap kökenli yeni bir alfabenin kabulünden sonra da Türkistan ve Kırım`daki Türk devletlerinde bu alfabe varlığını koruyabilmiştir. Timur İmparntorluğu ve onun kollarında Uygur yazısının kullanıldığı bilinmektedir.

Ebu Said Mirza`nın 1468`de Uzun Hasan’a gönderdigil bitik -mektup- Uygur harfleriyle yazılmıştı. Osmanlı İmparatorluğu`nda da sarayda Uygurca bilen kâtipler vardı ve Orta Asya`daki Türk hükümdarlarına gönderilen mektuplarla kimi yarlıkları bunlar yazıyorlardı. Örneğin, Fatih Mehmet`in Otlukbeli Savaşı`ndan sonra Özbek Hanına gönderdiği zafername Uygur alfabesiyle yazılmıştı. Böylece Orta Asya Türkleri arasında olduğu kadar Osmanlı merkez yönetiminde de geçerliliğini koruduğu anlaşılan Uygur alfabesi, varlığını bir süre daha devam ettirmiş ve 18. yüzyılda tamamıyla unutulmuşdur.

(Resimleri büyütmek için, resimlerin üzerine dokunun.)

|» Alfabelerimiz Sayfasına Dön! « |