Bir yazarın, kişisel görüş ve düşüncelerini fazla derinleştirmeden, muhatabıyla konuşuyormuş hissini verecek bir üslûpla makale plânında yazdığı fikir yazısına sohbet (söyleşi) denir.

Sohbet, makaleden üslûp yönüyle ayrılır. çoğunlukla, günlük konuların işlendiği sohbet yazılarında senli benli bir anlatım yolu seçilir, hatıralardan, halk fıkralarından, nüktelerden, özlü sözlerden yararlanılır.

Makaleye benzer bir yazı türüdür. Konusu daha çok genel ya da günlük sanat olaylarıdır. Fakat konu, tez ve savunma amacı güdülmeden ve karşılıklı konuşma havası içinde, sıcak bir dille yazılır. İnsanlar karşılıklı konuşmayı sevdiklerinden, söyleşi türündeki yazıları okumayı severler. İyi bildiği ve herkesin ilgilendiği bir konuda çoğu kişi söyleşi yazabilir. Bunun için bir konuda, ne söyleneceğini bilmenin yanı sıra, nasıl söyleneceğini bilmek gerekir. Söylenecekler, küçük şakalarla daha çekici duruma getirilebilir. İyi bir dinleyici olmak, iyi bir söyleşi yazmak için önemlidir. Usta bir söyleşi yazarı çok ağır konuları bile herkesin okuyup anlayabileceği bir duruma getirir.

Söyleşi türünün Türk Edebiyatı’ndaki önemli temsilcileri: “Ahmet Rasim – Ramazan Sohbetleri”, “Suut Kemal Yetkin – Edebiyat Söyleşileri”, “Şevket Rado – Eşref Saati”, “Melih Cevdet Anday – Dilimiz Üzerine Söyleşiler”, “Nurullah Ataç – Karalama Defteri”… Ayrıca Cenap Şahabettin, Refik Halit Karay, Hasan Ali Yücel… gibi yazarlarımız da bu türde eserler vermişlerdir.

Söyleşinin belirleyici özellikleri nelerdir?
• Düşünsel plânla yazılır.
• Yazar anlattıklarının doğruluğuna, okuyucusu ile olan bağına güvenmeli, anlattıklarını günlük konuşma havasıyla, fakat mantık çerçevesinden ayrılmadan anlatabilmelidir.
• Kolay okunabilir bir uslup yakalayabilmelidir.
[ad1]

Sözden Söze
Mektuptan açılmış talihim, bir tane daha geldi. Öteki gibi değil bu. Bir kere yazan gizlemiyor kendini, kim olduğunu söylüyor: İsmet Zeki Eyüboğlu adında bir genç. İstanbul Bilim Yurdunda yani Üniversitesinde okuyormuş. Sonra da benimle eğlenmiyor, alaya almıyor beni, över gibi gözüküp alttan alta iğnelemeğe kalkmıyor. Çıkışıyor bana, çıkışıyor ya, haklı olarak çıkışıyor. Eski yazılarımı, şu Öz Türkçe yazılarımı beğenirmiş, yenilerine sinirleniyor, şöyle diyor:

“Geçen günkü Nokta dergisinde Ulus’tan aktarılmış bir yazınızı okudum. Ne çok üzüldüm bilseniz! Yoksa sizi de mi elden kaçırdık? Nerde o eski güzelim Öz Türkçe sözler, nerde o yazınızdaki edebiyat, ahlâk, hak, sanat, merak, şiir gibi tatsız tutsuz Osmanlıca sözler. Niçin şunun bunun sözüne bakıp da düşüncelerimizi değiştiriyorsunuz? O yeni sözleri beğenmeyenler var diye mi yazmak istemiyorsunuz? Günün birinde bir kişi çıkıp size: “Beğenmedim bu sesinizi” dese ona bakıp da sesinizi değiştirecek misiniz? Ne derse desin el gün. Biz yolumuza bakalım.Anı Mektup Biyografi Günlük Roman Tiyatro Fıkra Röportaj Makale Eleştiri Haber Yazısı Deneme Gezi Yazısı Söyleşi

Daha böyle çok şeyler söylüyor. O mektubu okurken tatlı bir duygu sardı içimi, “mektup” değil de “beti” dediğim günleri andım. Doğru söylüyor, iyi söylüyor o genç. Utandım kendi kendimden inandığım yoldan dönmenin yeri mi vardı? Bu çıkışmalarına karşılık ne diyeyim de bağışlatayım suçu mu? Var benim de bir özrüm, gelgelelim gençler anlamaz, anlamamaları daha da iyidir. Gene söyleyelim ben.

A çocuğum, ben yaşlandım, kocadım da onun için saptım yolumdan. Bilin ki sevinerek olmadı bu. Gene durup durup o yola özlemle bakıyorum. Bir sevgilinin bir daha evine varamayacağınız bir sevgilinin yoluna nasıl bakılırsa öyle bakıyorum. Biliyorum ki doğru oradadır; güzel oradadır, ancak ben yoruldum, dizlerim kesildi. Bir de o işi başaramayacağımı anladım. Yalnızdım, pek yalnız kaldım. Beni tutanlar, benim o yolda gitmemi dileyenler vardı, uzaktan seslenmekle yetiniyorlardı. Beni özendirmek istemelerine ne denli sevinirsem sevineyim, yanımda kimseyi görememek üzüyordu beni.

Doğrusu, büsbütün de bırakmadım o yolu. Böyle Arapça, Farsça tilcikleri kullandığım yazılarımda gene o sevdiğim, kimini de kendim uydurduğum tilciklere yer veriyorum. Biliyorum, yetmez bu, en doğrusu gene eskisi gibi özTürkçe yazmaktır. Onu yakında, bir dergide gene deneyeceğim.

Çok sevindim o mektuba. Birkaç yıl benim yürüdüğüm bir yolu bırakmak, istemeyenler olmasına çok sevindim. Gençler unutsun benim emeklerimi, onları hiçe saysınlar, Arapça, Farsça tilciklerden kaçınmadığım bir suda sevgiliden geliverecek bir esenleme gibi yüreğimi aydınlatır, güneşler doğurur gönlümde.

İtalyan yazarı Luigi Pirandello’nun bir iki oyununu görmüşsünüzdür, hikâyelerini okudunuz mu? Bay Feridun Timur onlardan otuz altısını dilimize çevirmiş, Millî Eğitim Bakanlığı da bastırmış. Hepsini okumadımsa da okuduklarım çok hoşuma gitti, diyebilirim ki o yazarın oyunlarından daha çok beğendim hikayelerini. Oyunlarında yüksekten atmayı andırır bir hal vardır. Hikâyeleri öyle değil, Pirandello onlarda kişilerini daha iyi gösteriyor, canlandırıyor. Oyunlarında hep bir görüşü savunmak, okuyanları, yahut seyircilerini düşündürmek ister. Hem de çözümlenemeyeceğini söylediği meseleler üzerinde düşündürmek ister. Bir gerginlik vardır oyunlarında, hikâyeleri ise öyle değil, onlardaki kişiler daha canlı, okuyana daha yakın. Herhalde bana öyle geldi.

Bay Feridun Timur da iyi çevirmiş dilimize. Belli ki İtalyanca cümleye bağlı kalmak istememiş, her yerde değilse bile çok yerde: “Bizim dilimizde nasıl söylemeli?” diye düşünmüş. Örneğin bir yerde: “Don Lollo hiddetten küplere biniyordu.” diyor. “Küplere binmek” deyimi sanmam ki İtalyancada olsun. Daha böyle çok buluşlar var Bay Feridun Timur’un çevirisinde.

Ama belli ki daha genç bir yazar, o cesareti daima gösteremiyor, bazan acemiliklere düşüyor. İşte bir örnek: “Don Lollo bu sözlere olmaz diyordu. Nafile; olan olmuştu; fakat nihayet kabul etti ve ertesi sabah şafakla beraber, âlet ve edevat torbası s ırtında olduğu halde, Zi Dima Locası Primosole’ye geldi. Nihayet kabul etti.” den önce bir “fakat” koymanın ne yeri var? Hele: “avandanlığı s ırtında” demek dururken “âlet ve edevat torbası s ırtında olduğu halde” demenin cümleye bir ağırlık verdiğini nasıl anlamıyor? Daha böyle kusurlar var Bay Feridun Timur’un çevirisinde, “haykırmak” sözünü çok kullanıyor, hem de “bağırmak” yerine kullanıyor. Gene o hikâyenin bir yerinde: “Küpten olmamak için ihtiyarı orada mevkuf mu tutacaktı?” diyor. Burada “mevkuf” sözü hiç yakışıyor mu? “kendisi küpten olmasın diye ihtiyarı hürriyetinden mi edecekti” diyemez miydi?

Bir de şunu söyleyelim. “Ciddi Bir Şey Değil” adlı hikâyede şöyle bir cümle var: “Her defasında bir daha aynı hataya düşmeyeceğine dair yemin üstüne yemin ediyor, ahdü peyman ediyor, yeniden âşık olmamak için kahraman bir deva araştıracağını söylüyordu.” Bay Feridun Timur böyle konuşmaz elbette “düşmeyeceğine yemin etti .”der. Düşmeyeceğine dair yemin etti.” demez. Belki İtalyanlar öyle der, biz demeyiz. “Kahraman deva” da ne oluyor? belli, Fransızların “remède hèroique” dedikleri, İtalyancada tıpkısı olabilir, Türkçede öyle denmez, başka bir şey arasın.

Luigi Pirandello’dan “Seçme Hikâyeler” de böyle ufak tefek kusurlar var, gene de o kitap tatlı tatlı okunuyor, Bay Feridun Timur’u iyi çevirmenlerimizden, yani mütercimlerimizden sayabiliriz. Hele bir şeye çok sevindim: ikinci ciltte dil birinci cilttekinden çok daha iyi. Demek ki Bay Feridun Timur’un çevirileri günden güne iyileşecek. Ben adını yeni duyduğuma göre kendisinin bir genç olduğunu sanıyorum, bundan sonraki çevirileri elbette daha kusursuz olur. Siz de okuyun o hikâyeleri, eğlenirsiniz, hele ikinci cildin başındaki Donna Mimma’dan başlarsanız, bütün kitabı okumak hevesi uyanır içinizde.

(Nurullah ATAÇ. Söyleşiler, TDK, 231, Ankara 1964 )

Kaynak: http://www.aof.edu.tr/

Geçen gün, msn’de aslen Azerbaycan Türk‘ü olan Afiq Ağdami kandaşımla küçük bir söyleşi yaptık. Bu söyleşi ile Azerbaycan ve Azerbaycan Türkçesi hakkında genel bilgileri değerli soydaşımızdan derlemeye çalıştım. Bu aralar biraz yoğun olduğumuz için pek kapsamlı bir söyleşi olamadı; ama yine de güzel bir söyleşiydi.

Bundan sonra ilgili konularda bilgili olduğuna inandığım birçok kişi ile söyleşi yapmaya çalışacağım. Onları da “Söyleşiler” bölümünde toplayacağım. Afiq kandaşımız ile yaptığımız söyleşi de ilk olsun. (:

Yaptığımız söyleşinin derlenmiş hâli:

Yavuz Tanyeri: Değerli kandaşım, öncelikle merhaba.

Afiq Ağdami: Selamlar, sevgiler olsun Azerbaycan‘dan.

Yavuz Tanyeri: Azerbaycan‘ın genel özellikleri ve Azerbaycan Türkçesi hakkında bilgilerinden yararlanabileceğimizi düşünüyorum. İstersen, öncelikle Azerbaycan hakkında bize biraz genel bilgi ver. Nüfusu, yüz ölçümü, etnik yapısı…?

Afiq Ağdami: Azerbaycan, 8 milyonu aşkın bir nüfusa sahip şu anda. Başkenti Bakü. Bakü de 3 milyonu aşkın nüfusa sahip. Azerbaycan`ın 5 devletle sınırı var. Türkiye,Gürcistan,Rusya,İran ve Ermenistan. Azerbaycan`da yaşayan milletler arasında Azerbaycan Türkleri çoğunluk halindeler. Bundan başka İran grubuna dahil olan bazı az sayılı milletler de mevcut.

Yavuz Tanyeri: Peki, Azerbaycan‘ın sosyal yaşantısı nasıl? Yani insanlar ne ile meşgul oluyorlar, işsizlik var mı, geçim sıkıntıları yaşanıyor mu, halk refah içerisinde mi?

Afiq Ağdami: Özelikle petrolün etkisi ile son yıllarda hızlı bir kalkınma var. Ama bu esasen şehirlerde, özellikle Bakü ve Sumgayıt şehirlerinde etkili oluyor. Köylerde işsizlik çok fazla. O yüzden Bakü’ye göç var. Köylerde ahalinin % 55′ i oturuyordu; ama son senelerde bu oran çok değişmiştir mutlaka.

Yavuz Tanyeri: Peki eğitim ne durumda? Orada da kız çocuklarının eğitimi sorun mu? Okuma yazma bilenlerin oranı hakkında bir şeyler söyleyebilir misin?

Afiq Ağdami: Tabii ki, eğitimde dünyada ön sıralarda geliyor Azerbaycan. Diyebilirim ki ahalinin % 100’ü okuma yazma biliyor ve kız çocuklarının okulla ilgili hiç bir sorunu yok. Ayrımcılık yok yani. Azerbaycan’da yetişen ve dünyaca tanınan akademisyenlerimiz de var…

Yavuz Tanyeri: Peki bildiğimiz üzere bir de Ermeni sorunu var. Bu konu hakkında ne düşünüyorsun? Ermeniler hâlâ bir sorun mu o bölgede?

Afiq Ağdami: Ermeniler bu bölgede değil, tüm dünyada bir sorun aslında. Türkler’e karşı hep acımasız katliamlar yaptılar. 1905′ de, 1918′ de ve daha çok vakitte Azerbaycan Türkleri’ne karşı katliamlar yaptılar. 26.02.1992’de Hocalı faciasını törettiler. Rusların Desteği ile kadın, çocuk, ihtiyar demeden kıydılar. O katliamda ölenlerden bilinenler 600’den fazla. Ama bitkin ve esir düşenler de var.

Yavuz Tanyeri: Anladım. Peki gardaş, bizim için gerçekten önemli olan Azerbaycan Türkçesi hakkında da biraz fikrini alalım. Özellikle alfabede bazı değişiklikler oldu bu yakın dönemde. Bir de Arapça – Farsça, Azerbaycan Türkçesini biraz yıpratıyor gibi.

Afiq Ağdami: Arap-Fars kökenli sözler din ve edebiyat vasıtasıyla geçti dilimize. Araplar’ın din, Farslar’ın edebiyat ile… Biliyorsun gardaş, Türkiye’de 23. yüzyılda dil ıslahatı oldu. O zaman Türkiye Türkçesi içerdiği Arapça – Farsça sözcükler bakımından bizden öndeydi. Güney Azerbaycanlılar, Arap alfabesini kullandıkları için ve 1991 yılına kadar bizim de alfabemiz Kiril alfabesi olduğundan vahit edebiyat sorunu yaşandı. Hem Güney Azerbaycan’da Azerbaycan dilinde okul olmadı bu zamana kadar.

Yavuz Tanyeri: Peki gardaş Azerbaycan‘ın özünde bu “q, x” harfleri var mıdır? Veya resmi yazışmalarda falan da bunlar kullanılıyor mu? Sanki kişiye göre kullanım olduğu gözüme çarpıyor.

Afiq Ağdami: Tabii ki gardaş. “ə, x,q” harfleri kullanılıyor. 32 harften ibaret alfabemiz var.”ə” sesi Türkiye’de de var aslında; ama ses halinde, yani harf değil de ses şeklinde kullanılıyor.

Yavuz Tanyeri: Peki, Azerbaycan’daki soydaşlarımızın Türkiye’ye karşı bakış açısı nasıl? Özellikle Iğdır’da Azerbaycan Türkleri’nin yoğun yaşadığı biliniyor. Türkiye’ye gidiş gelişler – göçler oluyor mu? Veya Türkiye’den gelenler var mı?

Afiq Ağdami: Genel olarak, Türkiye`den buraya iş için gelenler var; ama yerleşmek için gelenler çok az sayıda. Buradakiler çoğunluk olarak Türkiye’ye ve Türkiye Türkleri’ne karşı iyi şeyler düşünüyor; ama aksini düşünen bir kısım var. Bunu da hemen açıklayayım: Buradakiler kapitalizmi Türkiye getirdi sanıyorlar. Açık seçik elbisenin falan da aynı şekilde Türkiye’den geldiğini zannediyorlar. Burada insanlar genellikle Türkiye’nin televizyon kanallarına bakıyorlar. Orada da açık seçik giyimler olunca sanıyorlar ki buradaki açık giyinmeleri falan da Türkiye getirdi bizlere.

Yavuz Tanyeri: Azeri Türkler’i hep “milliyetçi” ve Türk Birliği’ne inanan Türkler olarak bilinirler. Sence bu bilinç, ne kadar yaşanıyor Azerbaycan‘da?

Afiq Ağdami: Evet bu çok doğru. Özellikle Türkçülüğün esasını oluşturanlardan bir kaçı Azerbaycan Türk’ü olmuş tarihte. Ama maalesef milliyetçilerin hepsi 1920 – 1937 yılları aralığında hapis edilmiş, Sibirya’ya sürgün edilmiş ve öldürülmüşler. O yüzden milletin ruhu uzak düşmüş. 1935 yılında Stalin’in kararı ile pasaportlarda “Türk” yerine “Azerbaycanlı” yazılmaya başlanmış. Millete kendini unutturmak adına atılmış çok haince bir adım bu.

Yavuz Tanyeri: Azerbaycan’daki musiki, yani müzik nasıl bir gelişme göstermiş durumda? Yani orada da müzikte yabancılaşma var mı ve türkülere gereken değer veriliyor mu?

Afiq Ağdami: Son zamanlarda yabancı, müziğe rağbet artsa da Azerbaycan Türkler‘i hiç bir zaman türkülerden kopmadı, kopamaz zaten. Türküler, aşık havaları beşikten kabre kadar hep bizimle birlikte yol gider. Özellikle Karabağ bölgesinden çıkıyor türkücü ses sanatçıları. Son yıllarda türkülerimizi korumak ve geliştirmek adına bazı çalışmalar var, çeşitli musabıkalar yapılıyor. Şunu söyleyeyim ki, Azerbaycan musikisi dünyada en seçkin musikilerden birisi. Kendine has olması ve çeşitleri bakımından çok seçkin. Maalesef Ermeniler bizim türkülerimizi kendi halk müziği gibi tanıtma çabasındalar.

Yavuz Tanyeri: Peki, son olarak şunu sorayım. Hâlâ sorunlar içinde boğuşan bir Karabağ’ımız var. Sence o konuda neler yapılmalı ve Karabağ’ın geleceğini nasıl görüyorsun?

Afiq Ağdami: Valla bence Karabağ` sorunu sulh, barışcı yollarla çözülemez. Ermeni lobileri ve Rusya buna izin vermez. Bunun için savaş gerek. Milletimiz savaşa hazır olmalı. Zaten şu sıralarda Azerbaycan güvenlik kuvvetleri ile Ermeniler arasında çatışmalar yaşanıyor. Geçen gün yine 5 şehit verdik. Fakat inşallah şehitlerimizin kanı yerde kalmayacaktır.

Yavuz Tanyeri: Gardaş, özellikle eklemek istediğin bir şey yoksa, söyleşiyi burada bitirelim. Güzel ve değerli yorumların için çok teşekkür ederim. Sağ olasın, var olasın.

Afiq Ağdami: Estağfirullah gardaşım. Özellikle söylemek istediğim o ki: Biz Türkiye ile “bir” millet “iki” devletiz. Bizi kimse ayıramaz.

Yavuz Tanyeri: Bu konuda kuşkumuz yok gardaş. Her ne kadar aramızda mesafeler olsa ve üzerimizde oynanan oyunlar nedeniyle uzaklaştırılmaya çalışılsak da, yüreğimiz her zaman birlikte… Umuyorum ki ileride hepimiz tek çatı altında toplanırız ve kutlu birlik ile buluşuruz.

Afiq Ağdami: İnşallah gardaş. Selamlar, sevgiler uzak diyardaki yakın yüreklere Azerbaycan’dan geliyor.