1. Doğrudan aktarma cümlelerinde kullanılır.
Öğretmen: “Kaç puan aldı?” diye sordu.
2. Belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
Artık bu “çelişki” den kurtulmak istiyorum.
3. Sanatçı ve eser adları tırnak içine alınır.
Jack London”un “Beyaz Diş”ini beğenerek okudum.

NOT: Tırnak içine alınan sözden sonra kesme işareti kullanılmaz.

Fuar, “İstanbul”da düzenlenecek.

Parantez İşareti (ayraç ( ))

1. Konuyla ilgisiz açıklamalar veya arasözler ayraç içine alınır.
Kitaplar (şiir, öykü, roman) hazinedir.
2. Oyunlarda konuşma dışı hareketleri belirtir.
Cevdet: (Sahnenin önüne gelir ve seyirciye sorar.) Peki sizce gerçek nedir?
3. Soru işaretini ve ünlemi içine alıp alay, küçümseme gibi anlamlar katar.
Senin ne kadar kibar olduğunu (!) biliyoruz.
Evde sadece altı kişi (?) vardı sanırım.
4. Sözcüklerin eş anlamlısı ayraç içine alınır.
Onun için itimat (güven) çok önemlidir.
5. Dilimize yabancı dillerden giren sözcüklerin okunuşu da ayraçla gösterilir.
Steinbeck (fiıtaynbek) çok sevdiğim bir yazardır.

Kesme İşareti ( ‘ )

1. Özel isimlere getirilen çekim eklerini ayırmada kullanılır.
Ahmet Haşim’e göre şiir bir musiki işidir.
2. Kısaltmalardan sonra gelen ekleri ayırmak için kullanılır.
TÜBİTAK’a iş başvurusunda bulunmuş.
3. Harşerden ve sayılardan sonra gelen ekleri ayırmada kullanılır.
23’ten 2’yi çıkarırsak, 21’i buluruz.
4. Cümlede anlam bulanıklığını önlemek için kullanılır.
Osmanlı’da kadının idarede önemli bir yeri vardır. (kadın – kadı)

NOT: Çağ – dönem ve kurum – kuruluş adlarından sonra kesme işaretine gerek yoktur.

ÖRNEK: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti (‘) yanlış kullanılmıştır?
A) Siz’de toplantıya katılmalısınız.
B) TV’deki açık oturumu izledin mi?
C) 22.6.1995’te on sekiz yaşına gireceğim.
D) Dr. Sinan Bey’i mi arıyorsunuz?
E) İlkokul öğrencileri İzmir’in kurtuluşunu canlandırdı.
1995 ÖSS

ÇÖZÜM: A seçeneğinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır. Cümledeki”de” bağlaç olduğu için ayrı yazılmalıdır.

Yanıt A

Kısa Çizgi (-)

1) Satır sonuna sığmayan bölümlerde kullanılır.
Yazdıklarını güzelce temize çekti.
Burada satır sonunda hece ayrılması ile ilgili kurallara da dikkat etmek gerekir.
Bu kurallar:
a. Satırın sonunda ve başında tek harf kalmaz.
b. Satır sonunda özel isim varsa sadece kesme işareti kullanılır.
………………………….……………………….. Ankara’ dan …………………………………………………………..
c. Birleşik sözcükler tek sözcük gibi düşünülerek ayrılır.
…………………………………………………………….Keloğlan’ın………………………………………………….
2. Ara sözleri ayırır.
Epeydir – üç seneden fazla olmalı – kaldığım bu şehirden ayrılıyordum artık.
3. Dilbilgisinde ekler, fiil kökleri ve heceleri göstermek için kullanılır.
Ek: gez – dir – di – m
Fiil kökü veya gövdesi: vur-, al-, seç-
Hece: ge-ti-re-ce-ğim

4. Osmanlıca tamlamalarda araya konur.,
Adab-ı muaşeret, servet-i Fünûn
Nur-ı ayn, Fecr-i Âti
5. Karşıt ifadeler arasına konur.
Türk-Alman ilişkileri
Beşiktaş – Gençlerbirliği maçı
6. Matematikte kullanılır.
178 – 16 = 162

ÖRNEK:

Aşağıdakilerin hangisinde “kısa çizgi” (-) kullanılmaz?
A) Bir olayın başlangıç ve bitiş tarihlerinin arasında
B) Cümle içindeki arasözlerin başında ve sonunda
C) Birbiriyle ilişkili iki ülke adının arasında
D) Dil bilgisi incelemelerinde, eklerin başında
E) Cümle içinde eş görevli sözcüklerin arasında
1989 ÖSS

ÇÖZÜM: Kısa çizgi eş görevli sözcükler arasında kullanılmaz. Eş görevli sözcüklerin arasına virgül getirilir.

Yanıt E

Uzun Çizgi ( _ )

1. Karşılıklı konuşmalardan önce satır başına konur.
– Kaç yıldır yazıyorsun?
– Sekiz
– Hangi konuları ele alıyorsun
– Adalet, özgürlük.

Eğik Çizgi ( / )

1. Nazım (şiir) parçası düz yazı şeklinde yazıldığında mısraları ayırır.
Ne hasta bekler sabahı / Ne taze öykü mezar
Ne de şeytan bir günahı / Seni beklediğim kadar
2. Adreslerde kullanılır.
Kocasinan Mahallesi, Akın sokak, 8/3
Bahçelievler / İstanbul
3. Matematikte kullanılır.
2/8 , 7/9

ÖRNEK:

Artık var olmayan şeyleri büyük bir özlemle kim bilir kaç
kez anmışızdır ( ) Kimi zaman, yalnızca geçmişte kalan
şeylerin değerini anlayabiliyormuşuz gibi geliyor bana ( )
Kültürümüzün ayrılmaz öğeleri gün geçtikçe yok olmaya
yüz tutuyor ( ) tarihsel yapılar, müziğimiz, bize özgü yemekler
( ) Eskiden bilinen birçok olağanüstü yiyecek de
unutuluyor artık ( ) hem de bir daha hiç yenmemek, tadılmamak
üzere.
Bu parçada ayraçlarla ( ) gösterilen yerlere aşağıdakilerin
hangisinde verilen noktalama işaretleri sırası
yla getirilmelidir?
A) (…) (,) (,) (…)(!) B)(.) (.) (:) (…) (;)
C) (…) (!) (:) (;) (,) D) (!) (.) (;) (.) (;)
E) (.) (…) (;) (:) (,)
2006 ÖSS

ÇÖZÜM: İlk cümlenin sonuna nokta getirilmelidir, çünkü cümle tamamlanmıştır. Bu yüzden A, C ve D olamaz. İkinciye de nokta, üçe iki nokta getirilmelidir. Dolayısıyla E de olamaz.

Yanıt B

[turkce_ygs_lys]

Noktalama işaretleri düşünce ve duyguların daha açık bir biçimde anlatılmasına ve yazılı metinlerin düzenlenmesine olanak sağlar.

Nokta(.)

1. Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.
Bu yolun bizi nereye götürdüğünü bilmiyorduk.
2. Kısaltmaların sonuna getirilir.
Kafilede ilk kez çıkan Prof. Robertson da bulunuyordu.
3. Sıralama bildiren sayılarda kullanılır.
Yolculuğun 6. gününde kafiledeki herkes çok yorulmuştu.
4. Tarihlerin yazımında kullanılır.
Sonunda 26.04.1956’da hedeşediğimiz bölgeye ulaşmıştık.
5. Saat ve dakika arasına getirilir.
Dinlenme yerine vardığımızda saat 13.30’u gösteriyordu.
6. Bibliyografik künyelerin sonuna konur.
Huzur, Ahmet Hamdi Tanpınar, Akçağ yayınları, İstanbul,1982.
7. Matematikte kullanılır.
20.4 = 80

Virgül (,)

1. Eş görevli sözlerin arasına getirilir.
Kitabında şiirlere, öykülere, denemelere de yer vermiş.
2. Dil bilgisinde sıralı cümleleri ayırmada kullanılır.
Kürek mahkumları gömülmez, köpekbalıklarının bol olduğu bir yerde denize atılırdı.
3. Öğeleri vurgulamak için kullanılır.
Başkan, alınan kararlara herkesin uyması gerektiğini defalarca söyledi.
4. Ara sözleri ayırmaya yarar.
Yahya Kemal, saf şiirin üstadı, kalıcı şiirler yazmıştır.
5. Tekrarlarda kullanılır.
Akşam, gene akşam, gene akşam …
6. Tırnak içine alınmayan aktarmalardan sonra konur.
Toplantıda ses çıkarmayın, dedi Müdür Bey.
7. Kimi ret, kabul, teşvik bildiren sözcüklerden sonra kullanılır.
Evet, sonunda şiirimi tamamladım.
8. Cümledeki anlam karışıklığını gidermede kullanılır.
Genç, adamın sözlerine kulak verdi.
9. Hitaplardan sonra kullanılır.
Sayın bayım, lütfen bize biraz dinlenme fırsatı ver, dedi.
10. Yazışmalarda makam adından sonra konur.
Sevgili kardeşim,
11. Bibliyografik künyelerde kullanılır.
Gazap Üzümleri, J. Steinbeck, Can yayınları, İstanbul,1993.

NOT: “Ve, veya, ile” bağlaçlarından sonra virgül konmaz. Tamlamalarda virgül kullanılmaz; ancak tamlayanla tamlanan arasına başka sözcükler girmişse anlam karışıklığını gidermek için virgül kullanılabilir.

ÖRNEK:(I) Günlük hayatımızda hoş olmayan birtakım durumlarlakarşılaşıyor, üzülüyoruz.
(II) Bu, sabah evden çıktıktan hemen sonra başlıyor.
(III) Dolmuşlar, ilgililerce belirlenen duraklarda durmuyor.
(IV) Otobüse, dolmuşa binerken kimse sıraya girmek istemiyor.
(V) Üstelik, bu durumlara herkes alışıyor, hiç kimse ses çıkartmıyor.
Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde virgülün kaldırılması anlam karışılıklığına yol açar?
A) I B) II C) III D) IV E) V
1993 ÖSS

ÇÖZÜM: I. cümlede virgül kaldırılırsa “bu sabah” tamlaması oluşur ve anlam karşılıklığı meydana gelir.
Yanıt B

Noktalı Virgül (;)

1. İçinde virgül bulunan farklı grupları ayırmaya yarar.
2. Bağlı cümlelerde bağlaçtan önce getirilir.
Sıcak etkisini gösteriyordu; fakat kimse bu durumdan şikayet etmiyordu.
3. Ortak ögesi olmayan sıralı cümleleri ayırır.
Dışarıda kar yağıyor; karın beyazlığı göz kamaştırıyor.

NOT: Noktalı virgülden sonra küçük harfle devam edilir.

İki Nokta (:)

1. Örneklemeye başlanacağını belirtmek için kullanılır.
Romantizm akımında birçok önemli kişi vardır: V. Hugo,
A. Dumas, Goethe…
2. Açıklama yapılacağını belirtmek için kullanılır.
Söz konusu durumun sebebi bellidir: Her sanat eseri gelenekten bir şekilde etkilenmektedir.
3. Yazar adı ve başlığı arasına konur.
Mehmet Rauf : Eylül
Kemal Tahir : Göl İnsanları
4. Konuşma başlamadan önce konur.
Saniye ona bakarak : “Peki şimdi ne yapacağız?” dedi
5. Matematikte kullanılır.
180 : 3 = 60

NOT: Çoğu kez iki noktadan sonra büyük harfle başlanır

Üç Nokta (…)

1. Bitmemiş cümlelerin sonuna konur.
Masada birçok şey vardı: Kalemler, defterler, kitaplar …
2. Cümlede dile getirilmek istenmeyen sözler yerine kullanılır.
Yaşlı adam, “Bu … felekten neler çektim” dedi.
3. Diyaloglarda suskunluk belirtmek için konur.
– Niçin geç geldin?
– …
– Hani vaktinde gelecektin?
4. Alıntılarda eksik bırakılan yerlere konur. Bu, metinlerin
yazılmadığına işaret eder.
… Derken yeniden yaz geldi ve yaylalara çıkıldı.
[ad1]
NOT: Üç noktadan sonra büyük harfle devam edilir.

Soru İşareti (?)

1) Soru bildirmek için kullanılır.
Bu kitabı hazırlarken nasıl bir yöntem izlediniz?
2) Kesin olarak bilinmeyen yer ve tarihler için kullanılır.
2002’de (?) görüştükleri söyleniyor.
3) Kuşku bildiren durumlarda konur.
15 gün sonra (?) bir kez daha aynı mağazaya uğramış.

NOT: Sıralı cümlelerde soru işareti en sona konur.
4.Sonrasında büyük harfle devam edilir.
Önce yemek mi yersin, yoksa biraz dinlenmek mi istersin?
5. Mı, mi soru eki soru anlamı dışında kullanıldığında
(zaman anlamı kattığında) soru işaretine gerek yoktur.
Eve geldin mi bize telefon aç.
6. Sözde soru cümlelerine de soru işareti konur.
Bu romanı okumaz olur muyum?

Ünlem İşareti (!)

1. Çeşitli duyguların ifadesinde kullanılan ünlemlerden sonra veya bu tip cümlelerin sonuna konur.
Of, sıkıtıdan patlıyorum!
Aaa! Sen de mi tatlı ısmarladın?
2. Uyarı ve hitap için konur.
Hop! Önüne baksana!
Beyler, şimdi bana kulak verin!
3. Küçümseme bildirmek için kullanılır.
İçinde o kadar usta ki bir dokunduğu makine hiç çalışmıyor!

NOT:Bu noktalama işareti ünlem sözcüğünden hemen sonra getirilebileceği gibi, cümlenin sonuna da getirilebilir.

Ay, ne şirin bir çocuk!
Zekice cevaplar veriyorsun

NOT: Bu noktalama işaretinden sonra da yazıya büyük harfle devam edilir.

Tırnak İşareti (“ ”)

1. Doğrudan aktarma cümlelerinde kullanılır.
Öğretmen: “Kaç puan aldı?” diye sordu.
2. Belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
Artık bu “çelişki” den kurtulmak istiyorum.
3. Sanatçı ve eser adları tırnak içine alınır.
Jack London”un “Beyaz Diş”ini beğenerek okudum.

[turkce_ygs_lys]

Başka bir kişiden veya yazıdan alınan alıntılar tırnak içinde gösterilir:

Mevlana demiş ki: “Ya göründüğün gibi ol; ya da olduğun gibi görün.”

Cümle içerisinde özellikle vurgulanmak istenen kelimeler ve sözcük
grupları tırnak içine alınır:

isimlerin yerini tutan sözcüklere “zamir” denir.

Sanat yapıtlarının ve kitapların adları tırnak içerisinde gösterilir:

“Sinekli Bakkal” Halide Edip Adıvar’ın en güzel eserlerinden biridir.

Başka birinden alınan cümle değişik biçimde verilirse tırnak içine alınmaz.

Yunus Emre’ye göre, yaradılanı sevmeliyiz, Yaradan’dan ötürü.

Tırnak içindeki alıntının sonunda bulunan noktalama işareti tırnak içinde kalır.

Songül: “istediğini al, senin olsun.” dedi

Kısa Çizgi (-)

Satır sonuna sığmayan sözcükleri bölmede kullanılır.

…… yalancının mumu yatsıya kadar yanar.

Satır sonuna sığmayan özel isimlerden sonra kesme işareti varsa kısa çizgi kullanılmaz:

……. istanbul’dan ayrılamadım.

Birleşik sözcükler satır sonunda tek sözcükmüş gibi hecelerine ayrılır:

…… ilk – (yanlış)
okul
…… ilko – (doğru)
kul

Anlamca birbirine bağlı sayı ve sözcüklerin arasına getirilir:

istanbul – Konya seferi başladı.
2006 – 2007 eğitim ve öğretim yılı başladı.

Ek kök ve heceleri ayırmak için kullanılır:

Çiçek – çi – ler – in (ek – kök)
sınıf – ta – ki – ler (hece)

Ara sözleri ayırmak için kullanılır:

Eve giderken – her nedense – çiçek aldım.
Samsun’u – doğduğum şehri – unutamadım.

Adres yazarken semt ile şehir arasına konulur:

Kadıköy – Eminönü vapur seferi başladı.

Parantez (Ayraç) ( ( ) )

Bir sözcüğün açıklanması ya da eşanlamlısı olan kelimeler parantez içerisinde gösterilir:

Eseri tamamlamak için nasıl bir metot (yöntem) kullandınız?

Cümle içinde ara sözlerin başında ve sonunda kullanılır:

Ali’yi (Sarı kazaklı olanı) sen de gördün mü?

Yabancı sözcüklerin okunuşu parantez içinde verilir:

Nietzsche (Niçe) ünlü bir Alman felsefecidir.

Tiyatro eserlerinde söz esnasında hareketleri göstermek için kullanılır:

– Peki kabul ediyorum! (Erman ayağa kalkar.)

Konuşma Çizgisi (–)

Yazıda konuşmaları göstermek için kullanılır:

– Kardeşimi gördün mü?
– Yarım saat önce gördük.
– Niçin gelmiş buraya?
– fiimdi ne yana gitti?

Düzeltme işareti (^)

Yazılışları birbirine benzeyen; ama anlam ve okunuşları ayrı olan kelimeleri
ayırt etmek için ünlülerin üzerine kullanılır.

kar (yağış biçimi)
kâr (kazanç)
hala (babanın kız kardeşi)
hâlâ (henüz)

[sinif_6_sbs_turkce]