• Türkiye Selçuklu Devleti’nin başında Selçuklu soyundan gelen “sultan” adı verilen bir hükümdar bulunurdu.
• Türk devletlerinde görülen “Ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır.” anlayışı Selçuklularda da devam etmiştir.

UYARI: Bu anlayış şehzadeler arasında sık sık taht kavgaları çıkmasına ve devletin zayıflamasına sebep olmuştur.

• Devlet meseleleri “Büyük Divan”da (saltanat divanı) görüşülürdü. Divana sultan başkanlık ederdi. Sultanın olmadığı zamanlarda ise vezir bu görevi yapardı.
•  illere kadı ve subaşı denilen görevliler atanmıştır. Kadılar adalet işlerine, subaşılar ise asayiş, askerlik ve güvenlikle ilgili işlere bakardı.
• Hükümdar çocuklarına”melik” denilirdi. Melikler devlet tecrübesi kazanmaları için bazı illere yönetici olarak tayin edilirdi. Ayrıca, “atabey” adı verilen, meliklerin yanında illere gönderilen ve onların yetiştirilmesinden sorumlu olan tecrübeli devlet adamları da vardı.

Ordu

• Anadolu Selçuklu Devleti’nde ordu üçe ayrılmıştı:

1. Hassa Ordusu: Küçük yaştan itibaren alınıp yetiştirilen, her zaman hükümdarın yanında bulunan ve maaşlı olan askerlerdir.
2. İktâ Ordusu: Türkiye Selçuklu Devleti’nin temel ordusudur. Bu askerler maaş almazlardı. ikta sahipleri tarafından yetiştirilir ve her türlü ihtiyaçları karşılanırdı.
3. Türkmenler (Uç Askerleri): Genelde sınır boylarında bulunur ve sınırları korurlardı.

Sosyal ve Ekonomik Hayat

•  Türkiye Selçukluları’nda köylerde yaşayanlar tarım ve hayvancılıkla, şehirlerdekiler ise ticaret ve çeşitli el sanatları ile uğraşmışlardır.
• Şehirlerde yaşayan esnaf ve zanaatkârlar kendi aralarında örgütlenmişlerdir. Bu örgütlenmeye “Ahi” adı verilmiştir. Böylece her esnaf grubunun meslek ilkeleri belirlenmiş, üretilen malların kalitesinin artması ve denetimi sağlanmıştır. Bu örgütlenmede çırak kalfa – usta ilişkisi görülür.
•  Lonca Teşkilatı üretilen malların kalitesini ve fiyatlarını belirlerdi.

ÖRNEK:

Anadolu Selçuklular> Döneminde Ahi teşkilatı şehirlerde,
I. Ticaret,
II. Zanaat,
III. Sosyal
alanların hangilerinde söz sahibi olm uştur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III
2008 ÖSS

ÇÖZÜM: Türkiye Selçuklu Devleti döneminde Ahiler ticaret ve zanaatkârlıkla uğraşarak sosyal yaşamda etkili olmuşlardır.
Yanıt E

•  Türkiye Selçukluları ticareti geliştirmek için çeşitli çalışmalar yapmışlardır. Yollar yapmışlar ve bu ticaret yolları üzerinde tüccarların konaklamaları için kervansaraylar ve hanlar inşâ etmişlerdir. Ayrıca yabancı tüccarlara düşük gümrük tarifesi uygulamış, zarara uğrayan tüccarların zararı devlet tarafından karşılanmıştır. ilk kez sigorta sistemi uygulanmıştır. Bunların yanında Antalya, Alanya ve Sinop da önemli ticaret limanları hâline getirilmiştir.
• I. Alaeddin Keykubat zamanında devletin ekonomik durumu güçlenmiş ve altın para bastırılmıştır.

Toprak

• Türkiye Selçukluları’nda topraklar devletin malı olup bu topraklara “Mirî Arazi” adı verilmiştir.

– Toprak yönetimi dört kısma ayrılmıştır.
– Bunlar; Has arazi, ikta (dirlik) arazi, vakıf arazi ve mülk arazidir.
– Has arazi, sultanın şahsına ait arazilerdir.
– ikta (Dirlik) arazi, gelirleri devlet hizmetinde bulunanlara yaptıkları iş karşılığında verilen arazilerdir.
-Vakıf arazi; gelirleri cami, medrese gibi hayır kurumlarına ve sosyal hizmetlere ayrılan arazilerdir.
– Mülk arazi, devlet hizmetinde üstün başarı gösteren kişilere verilen ve sahibi tarafından istediği gibi kullanılabilen arazilerdir.

Yazı, Dil ve Edebiyat

• Devletin resmî dili ve edebiyat dili Farsça, bilim dili Arapça idi. Halkın konuştuğu dil ise Türkçe idi. Beylikler döneminde Türkçeye önem verildi ve Karamanoğlu Mehmet Bey, Türkçeyi resmî dil ilân etti (1277).
•  Mevlâna Celaleddin Rûmi eserlerini Farsça, Yunus Emre ise Türkçe olarak yazmıştır. Hacı Bektaş Veli’nin eserleri de önemlidir.

Bilim ve Sanat

•  Temel eğitim kurumu medreselerdir. Medreselerde dinî bilgilerin yanında matematik, tıp, felsefe, tarih, astronomi (gök bilimi) gibi bilimler de okutulurdu.
• Türkiye Selçuklu sultanları bilimsel çalışmaları desteklemiş, bilim adamı, yazar ve şairlere değer vermişlerdir.Değişik ülkelerden bilim adamlarını Anadolu’ya getirmişlerdir.
• Çinicilik çok gelişmiştir. Mimaride İslam ve Bizans mimarisinin etkileri görülür.
• Türkiye Selçukluları döneminde pek çok medrese, cami, han, hamam, kervansaray, hastahane, imârethâne, türbe yapılmıştır.
• Türkiye Selçukluları ve beylikler döneminde süsleme sanatı (tezhib) gelişmiştir. Genellikle bitki ve hayvan motifleri ve geometrik şekiller kullanılmıştır.Halıcılık ve maden işlemeciliği de gelişmiştir.

•  XII. Yüzyılın ortalarından kalma Konya Alâeddin Camisi, iki ana bölüme sahip bir eser olarak karşımıza çıkar. 1233 tarihli Niğde Alâeddin Camisi, bütünüyle kesme taştan yapılmıştı. Kayseri’deki Hunad Hatun Külliyesi (1235-1238), Türkiye Selçuklularının cami, medrese, kümbet ve hamamdan oluşan ilk yapı topluluğu olması açısından önemlidir. Bu külliyenin camisi, plan ve tasarım açısından Malatya Ulu Camisi’ne benzer.
• Türkiye Selçuklu camilerinde, örtü düzeni, ağaç direklere oturan camiler de önemli bir grup oluşturur. Anadolu dışı bir geleneği sürdüren bu yapılarda da ana şema fazla bir değişiklik göstermez. Bu tip yapıların en önemlileri, Konya Sahip Ata Camisi (1258),Afyon Ulu Camisi (1272), Sivrihisar Ulu Camisi’dir .

[tarih_ygs_lys]

İklim

Bitkilerin doğal ortamda gelişmesi ve büyümesi için belirli bir sıcaklığa ihtiyaç vardır. Çoğu bitki türü için sınırlayıcı en alt ve enüst sıcaklık –40°C ile +40°C arasındadır.Bitkiler farklı sıcaklık isteklerine bağlı olarak Ekvator’dan kutuplara ve deniz seviyesinden yükseklere doğru sıralanmıştır.

Örnek:

Yandaki grafik, Karadeniz bölgesinin denize bakan yamaçlarında orman katlarını göstermektedir. Bu yamaçlara düşen yağış miktarının yeterli olduğu göz önüne alınırsa, ağaç cinsinde görülen bu farklılaşma ne ile açıklanabilir?
A) Sıcaklık değişmesiyle
B) Toprak çeşidiyle
C) Toprak derinliğiyle
D) Denize olan uzaklıkla
E) Yamaçtaki eğim değişmeleriyle

Çözüm:
Yükselti arttıkça sıcaklık azaldığından, daha yüksek yamaçlarda ısı kaybını azaltan iğne yapraklı türlere geçiş olur.
Yanıt A

Örnek:
Aşağıdaki tabloda iklim tiplerine göre, bazı doğal bitki örtülerinin yetiştikleri yükselti aralıkları metre cinsinden verilmiştir.

Bu bilgilere dayanarak, tabloda verilen doğal bitki örtüleri, iklim tipleri ve yükselti aralıkları için aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
A) Dağ çayırı ve iğne yapraklı orman, verilen iklim tiplerinin tümünde görülebilir.
B) Belli bir doğal bitki örtüsünün yetişme sınırı, Ekvatoral iklim bölgesine yaklaşıldıkça yükselir.
C) Belli bir doğal bitki örtüsünün yetişmesi için uygun koşullar, farklı iklim tiplerinde farklı yükselti aralıklarında bulunur.
D) Belli bir doğal bitki örtüsünün görüldüğü yükselti aralıkları, bazı iklim tiplerinde bir ölçüde örtüşür.
E) Karışık ormanın, ortak kuşak karasal ve subtropikal iklim tiplerinde görülmemesi aynı nedene bağlıdır.

Çözüm:
Dağ çayırları ve iğne yapraklı orman sınırının Ekvator’a doğru yükseğe çıkması güneş şıınlarının düşme açısıyla ilgilidir. Orta kuşakta, karasal iklim alanlarında karışık orman bulunması enlemle ilgili değil deniz etkisine kapalı olduğundan sıcaklığın düşük oluşuyla ilgilidir.
Yanıt E

Su, bitkiler için yaşamsal önem taşır. Bitkiler ihtiyaç duydukları suyu yağış, hava ve toprağın neminden alırlar.
Bitkiler yapılarında bulunması gereken su miktarını sağlayamazlarsa yaşamsal fonksiyonlarını yitirirler.

Bitkilerin yeryüzüne dağılışı, hayvanların dağılışını doğrudan etkiler. Her iklim kuşağında bulunan bitki örtüsünün, kendine özgü hayvan toplulukları vardır.

Sıcaklık ve nemin azaldığı yerlerde hayvan ve bitki türleri azalış gösterir.

Bitki ve hayvan türleri yaşamlarını sürdürebilmek için bulundukları ortamın iklim koşullarına uyum sağlamak (adaptasyon) zorundadır. Dünyanın farklı bölgelerinde adaptasyon nasıl gerçekleşir, örnekleyelim.

Tropikal Yağmur Ormanları

Tropikal yağmur ormanları Ekvatoral kuşağın uzun boylu, geniş (yayvan) yapraklı ve sık ağaçlarından oluşur. Yapraklarını dökmezler yılboyunca yeşil kalır.

Sürekli ve bol yağış ile yüksek sıcaklık yağmur ormanlarının oluşmasını sağlamıştır.

Not:Ekvatoral yağmur ormanları dünyanın en zengin doğal yaşam alanlarıdır. Yeryüzündeki bitki ve hayvan türlerinin %70’ini barındırır.

Çöller

Tropikal (sıcak) Çöller: Aşırı kuraklık ve yüksek sıcaklığa sahiptir.

Yüksek sıcaklık ve yağış azlığı bitki ve hayvan yaşamını sınırlandırmıştır. Bu nedenle çöller bitki ve hayvan türleri bakımından fakirdir.

Çöllerde suyun azlığı bitkiler ve hayvanlar için en önemli sorundur.

Kutup (soğuk) Çölleri: buzlarla kaplı olduğu için yağış alan kıyı kesimleri dışındaki yerlerde bitki ve hayvan yaşamı yoktur.

Kutuplarda yaşayan hayvanlar düşüksıcaklıklara ve besin yetersizliğine uyum sağlamak zorundadır. Bu yüzden derileri kalın ve yağlıdır.

Yer Şekileri

Yer şekillerinin engebeli olduğu dağlık bölgelerde, birbirine çok yakın alanlarda görülen iklim farklılığı, canlı yaşamı üzerinde de çeşitliliklere neden olmuştur. Dağların denize bakan yamaçlarında ılıman iklim koşullarına bağlı olarak tür çeşitliliği fazla iken, içe bakan yamaçlarda azdır.

Örneğin;
Toroslar ve Kuzey Anadolu sıradağlarının kuzey ve güney kesimleri farklı bitki türlerinin yayıldığı yerlerdir. Kara ve denizlerin dağılımı, canlıların yeryüzüne yayılışını etkiler. Denizler karalarda yaşayan canlılar için, karalar ise denizlerde yaşayan canlılar için yayılmaya engeldir.

Boğazlar, kanallar ve geçitler kara ve denizler arasında canlı türlerinin geçişine imkan sağlayabilir.

Örneğin;
Süveyş kanalının açılmasıyla Akdeniz, Kızıldeniz ve Hint okyanusu arasında bitki ve hayvan türü geçişleri olmuştur.

Toprak

Toprağın fiziksel yapısı, kimyasal özellikleri, nem, sıcaklık ve canlı organizmalar bitki ve hayvanların yaşam alanı seçimlerinde etkili olur.
[cografya_lys_hazirlik]

(Şevket Süreyya Aydemir)

KİTABIN ADI : TOPRAK UYANIRSA
KİTABIN YAZARI : ŞEVKET SÜREYYA AYDEMİR
YAYIN EVİ VE ADRESİ : REMZİ KİTABEVİ \ İSTANBUL
BASIM YILI : 1993

Kitabın Konusu

Bir öğretmenin emekli olduktan sonra başından geçen olayları;bir öğretmenin görevlerini,yapması gereken şeyleri anlatan bir kitaptır.

Kitabın Özeti

Olayın içinde geçen öğretmen,aslında emekli olmuş vurdumduymaz bir öğretmendir.Fakat emekli olduktan sonra zamanını bunca sene ne kadar boş şeyler içinde harcadığını anlar.Emekli olmadan önce kurduğu hayallerin hiçbiri gerçekleşmez.eğitim müdürü ile konuşmaya gider.eğitim müdürü ona bir köyde öğretmenlik yapabileceği müjdesini verir.gittiği köy tahmininden kötü çıkar.geri dönmek ister fakat bunu yapamaz.çünkü,oradaki insanları çok sevmiştir ve onlar için birşeyler yapmak ister.köyde ilk olarak ilgilendiği yer okuldur.daha sonra köyün başına dert olan bataklığı kurutur.bunları yaparkende başından birçok olay geçer.köyü çok iyi bir duruma getirir.öyle ki artık köye yabancılar gelmeye başlar.insanlar iş sahibi olurlar.öğretmen hayatının en verimli yıllarını burada geçirir.köyde köy odaları açılır,bir eğitim seferberliği başlar.köyde yıllardır yapılamayan nüfus sayımı bile yapılır.artık ekmeksizköy için yeni ufuklar açılmıştır.Yüz Temel Eser Özetleri, Kitap Özetleri, Roman Özetleri, Yüz Temel Eser, Özet

Kitabın Ana Fikri

İnsan sırlar içinde yaşar ve bunu farkedemez.fakat etrafındaki insanlara ilgi gösteren sosyal insanlar bunu keşfederler ve hayattan tat almaya başlarlar.

Kitaptaki Olayların ve Şahısların Değerlendirilmesi

Ekmeksizköy Öğretmeni : Vatansever,sosyal,insanlarla çok iyi iletişim kurabilen bir insan.

Hocaefendi : Kooperatifçiliğe merak sarmış,kendi yağında kavrulan bir insandır.

Muhtar : Öğretmenin köye gelmesinden beri ona yardım eden,dürüst,vatansever bir insandır.

Kitap Hakkındaki Görüşler

Kitap sade bir dille yazıldığı için anlaşılması kolay bir kitaptır.Olaylara yaklaşım tarzı diğer kitaplardan daha güzel ve daha farklıdır.Herkesin okumasını tavsiye ederim.

Yazar Hakkında Bilgi

Şevket Süreyya Aydemir eski bir öğretmendir.bu öğretmenlik görevi sırasında O,çalışmalarının niteliği ve başarısı üzerinde öyle bir takdir belgesine de mazhar olmuştur ki,bu belge,fani hayatında,her Türk’ün bir şeref tacı ve bir ülküsü sayılabilir.bu taktir,Gazi Mustafa Kemal’in,Şevket Süreyya’nın hem eğitim başarıları,hem de şahsiyeti üstündeki üstün ve pek eşi olmayan yazılı ifadeleridir.Tek Adam,Suyu Arayan Adam,Toprak Uyanırsa en önemli eserlerindendir.

|» Roman Özetleri Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Gel arkadaş, gel seninle az dertleşelim:
Okuyarak hayat denen koca kitabı
Gönüldeki yaraları biraz deşelim.

Gömdüm kara topraklara melekten iyi,
Perilerden nazlı, güzel bir sevgiliyi.
Derin derin sızlıyor gönlümde yaram,
Bana artık her saadet olmuştur haram.

Beni sardı kefen gibi mazinin tülü,
Yere batsın bu toprakla bu korkunç mazi!
Orda çünkü sevgilimle sevgim gömülü…
Hey arkadaş sözünü bil, hem kendine gel,
Bahtiyarlıklara olmaz ölümler engel.
Bir sevgili kızı senden aldıysa toprak
Bun a katlan, toprak için çünkü bu bir hak!

Hem yaratan, hem büyüten topraktır bizi,
Üzerinde işitiriz ilk ninnimizi;
Fışkırttığı serin sular bize can verir;
Ormanları gönlümüze heyecan verir.

Hey arkadaş sende insaf duygusu yok mu?
Sana her şey veren, seni büyüten toprak
Senden bir tek kız aldıysa acaba çok mu?

Doğup ölmek… Millet için bunlar bir hızdır,
Toprak bizim beşiğimiz, mezarımızdır.
Toprak bizim anamızdır… İnsan yasına
Kapılarak nasıl söver öz anasına?

Hakikat ne şu göklerin derinliğinde,
Ne suların şairane serinliğinde…
Aristonun mantığında zerresi yoktur,
Fisagorda, Eflâtunda nebzesi yoktur.
Mefkûreler âleminde olunca kıtlık
Kafaların içerisinde başlar çıfıtlık:
Bir budala “zulüm yeter!” diye haykırır,
Bir it çıkar “proleter” diye haykırır!

Bir hayvanda hâkim olur cinsî heyecan,
Froyt denen yahudiye gider verir can…
Kimi kördür… Kendisine büyük gelir pek
Lenin denen o maskara vatansız köpek…

O ne felsefe ne de “din”in “hiç”inde,
O, toprağın asırlardan beri içinde…
Hakikati bulmak için onu eşmeli,
Yükselmekten bir şey çıkmaz, derinleşmeli…
Göğe doğru yükselenler bir gün yorulur,
Derinleşen hakikati toprakta bulur.
Şu ne başı, ne de sonu olmıyan toprak
Gömdüğümüz vücutlardan gıda alarak
Bize hayat verir, bize tarih, mazi yaratır.
Mazi köhne kitap değil, şanlı bir satır…

Mazi ırkın yarattığı çoksun bir seldir,
Mazi bizim alnımızı göğe yükseltir,
Geçmişlerin gecesinden ışık alırız…

Bir düşünsen mazideki olan işleri
Hâdisatın büyüklüğü seni şaşırtır.
İstersen gel yadedelim o geçmişleri…

Kaynar elbet damarında halis Türk kanın,
Damarında çünkü kanı var “Atilâ”nın,
Avrupanın her ırkından toplanan ordu
Onu Galya ovasında zorla durdurdu.

İradesi yenilmeden sinirle ete
Vatan için karısını bırakan “Mete”
Yasa için kardeşini öldüren “Çingiz”

Yeryüzünde bırakmadan küçücük bir iz
Geçip giden milyonlarca adsız kahraman,
Ki her biri bugün bize vermektedir şan,
Bu erlerin cisimleri toprakta kaldı,
Hangisini hangisinden üstün tutmalı?
Her birisi bu toprağın, bu ırkın malı…
“Tonyukuk”un gizlenmiştir dehâ kanında,
Bismark onun at uşağı olmaz yanında…

“Alp Arslan”la “Kılıç Arslan” şanlı bir fasıl
Avrupayı rezil eden “Yıldırım”… Nasıl?

Düşünsene ne biçim bir kahraman erdir
Ankarada Yıldırımı eriten “Demir”…

Bu kadar mı? Bu saydığım ancak bir kaçı!
“Katerin”le neler yaptı acaba “Baltacı”?
Anafarta cephesinde kim durdu en son?
İlk dayağı kimden yedi kuduz Napolyon?

Sevdiğin kız şu toprağa eğer girdiyse,
Sen toprağı eskisinden fazla benimse.
Bil ki toprak ebediyen senin olmuştur.

Bu dünyada bizim bir genç kızı sevmemiz
Filhakika gayet doğru, hem de çok temiz
Bir gayedir… Fakat bunun hududu dardır…
Sevgiliden sevgili bir mefkûre vardır.
Biz kız solar, yahut senin tükenir aşkın,
İnsan kalmaz uzun zaman neşeli, taşkın…
Ya mefkûre? Ebediyet onunla birdir,
Kişioğlu müebbeden ona esirdir.

En mukaddes iki “Var”a böyle söversen,
Toprak ejder, mazi kanlı bir gece dersen,
İleriye bakamazsın, gözün kamaşır.
İstikbali kucağında bu mazi taşır…
Arkasında olmasaydı şanlı bir mazi
Bu milletten çıkar mıydı bir büyük “GAZİ”?
Kara toprak yine bizden gıda almasa
Kalır mıydı aramızda türe yasa?
Mazi bizim atamızdır, toprak anamız,
Biri bizi yetiştirir, biri verir hız.
Bu toprağa nasıl dersin kara bir ölü
Ki bağrında bütün şanlı ecdat gömülü.

Yabancılar bir gün yine akın ederse,
Ve zaferi kendisine yakın ederse,
Sevgilimi aldı diye bu kara toprak
Tarihin ün meydanında uzun kalarak
O toprağın uğruna sen can vermez misin?

Bu maziyle bu toprağa küfürden sakın,
Kendine gel, iradeni üstüne takıl!
Savaşları, türeleri, yasalarıyla
Zaferleri, bozgunları, tasalarıyla
Mazi ırkın yarattığı bir şaheserdir…

Hey arkadaş, sapıtmışın, doğru yola gir;
Hakkı neyse ver maziyle kara toprağın…
Onlar değil efsaneyle cansız bir yığın!

Bu ikisi ebediyen kutlanacaktır…
Ve bunları inkar eden, bil ki alçaktır…

|» H. Nihal ATSIZ Sayfasına Dön! « |

“Bugünkü Türkiye Türkçesi, bir yandan Türklerin Anadolu’ya gelmeden önce yaşadıkları topraklardaki kültür birikimlerinin, bir yandan Anadolu’da gelişip aşağı yukarı 800 yılı geride bırakan bir yazı dilinin kavramlarım içeren, bir yandan da geniş örgütlü, üç kıtaya yerleşmiş bir imparatorluk olarak değişik kültürlerle ilişki kurmuş bir toplumun dilini yansıtan çok zengin bir kavramlar dünyasına sahiptir. Bilindiği gibi her ulusun dili, onun yaşadığı ortamın ve koşulların, o ulusun inançlarının, gelenek ve göreneklerinin, kısacası, maddi ve manevi kültürünün yansıtıcısıdır. Kültür, söz varlığını sürekli olarak besler. Kültürdeki değişmeler de kendini söz varlığında gösterir. Türkiye Türkçesinin söz varlığını besleyen kaynakların başında, tarih boyunca doğaya sıkı sıkıya bağlı, tarım ve hayvancılıkla geçinen, savaştan savaşa koşan Türk toplumunun maddi kültürü gelir…”(l)

Gazeteler, ilginç haber olarak değerlendirerek verdiler: Yazdığı tek kişilik oyununu Diyarbakır ve Tunceli’de oynamak için sahneye çıkan yazan halk tepkiyle karşılamış; oyunun sözlerini anlamayan halk salonu terk etmeye yönelince oyuncu yazar B, Türkçe konuşmak, oyunu Türkçeleştirmek durumunda kalmış.

Bu haberden birkaç ay önce gene gazetelerde, Yozgat’ın bir kurt köyünde eğitmen olan Y.T.’nin, adını, abecemizde bulunmayan imcelerle yazmasından dolayı, öğrencilerince alay konusu edildiğini okumuştuk. İnsanın kendisiyle barışık olamaması, onu, bu tür anlamsız, gereksiz davranışlara sürükleyebiliyor. Bakıyorsunuz durup dururken adını, genellikle de soyadını değiştiriyor ya da adının, soyadının önüne, sonuna birtakım takıp takıştırmalar yapıyor, adını soyadını hepten değiştirenler de oluyor.

Geçenlerde eski dostlar arasında 1938-44’lerin arkadaşlıklarından söz açılınca, bizim sınıfın ezberciliğiyle ünlüT.D.’yi anımsadım. Hiç kimse tanımadı. Ezberciliğini, köy muhtarı bilmem kimin oğlu olmakla övünmelerini anlatınca anımsadılar, ha, o mu, okuldan çıktıktan sonra adını soyadını değiştirdi, İ.H.A. olduydu, sonra da asılarak canına kıydı, dediler.

Zaman zaman kimileri bana da takılır, adın Arapça, soyadın Farsça, dille uğraşıyorsun, yabancı sözcüklere karşılık bulmak için çırpmıyorsun, adının, soyadının yabancı oluşundan rahatsız olmuyor musun, diye ya taş atarlar ya da doğrudan sorarlar. Bilindiği gibi Ali, daha doğrusu ‘alY Arapça oğul, erkek evlat, “dündar” ise Farsça ve gene Farsça olan “dümdar” sözcüğünün karşıtı. Selçuk ordu düzeninde dündar (öncü), dümdar (artçı) birer birlik terimi olarak kullanılmış.

İlkokulda bana öğretmenlerimiz “Ünal” ı soyad olarak vermişlerdi. Eve gidince babam, soyadımızın “dündar” olduğunu söyledi. Öğretmenlerimin verdiği soyadını istemedi. Babam Osmanlı İmam hatiplisi olduğundan Arapça ve Farsçayı iyi biliyordu. Yaşamım boyunca da adım ve soyadım üstüne hiç düşünmedim. Ama, Müslümanlıktan önce atalarımızın kendilerini taş, kaya, gök, yıldız, güneş, ay, toprak, çiçek, kuş vb. doğa varlıklarıyla adlandırışlarını hep düşünmüşümdür. Hele J.H.Greenberg’ in “Türkçe, gerçek bir doğa ve matematik dilidir.

Türkler Müslümanlığa bulaşmasalardı, Türk dilinin gücüne hiçbir dil ulaşamazdı.”(2) dediğini gördükten sonra, daha da çok düşündüm dilimizin adlandırma dizgesi üzerinde. Adlandırma deyip geçmemeliyiz. Adsal dizgenleştirme, bir bakıma dilin temel omurgalarından birini oluşturuyor; adlandırma yöntemleriyle oluşturulan düşünüş dizgelemelerinin de.

Bugün Türkçe bizim anadilimiz olmasının ötesinde çok güçlü ve değindiği toprağı yurtlaştıran / vatanlaştıran, dünya çapında yaygın bir anadil’dir. Yargıç olan kızımın Hakkari’nin Beytüşşebap (Farsça, gençler evi, gençlik yurdu vb. anlamlarına geliyor), ilçesinde görevli bulunmasından yararlanarak, o yörede konuşulan dil üzerinde küçük bir çalışma yapmıştım.

Kendilerinin Kürtçe dedikleri altı yüz kadar sözcük içinde: Eski Türkçe “aggıl” Anadolu Türkçesinde ağıl, eski Türkçe ukuş, umuş Anadolu Türkçesinde yumuş, eski Türkçe’de “duğudu-tuğdu” Anadolu Türkçesinde düğün-tören, “aggır” Anadolu Türkçesinde ağır, eski Türkçede gukin-ökün, Anadolu Türkçesinde öğün, eski Türkçede öpkem, Anadolu Türkçesinde öfke vb. Türkçe kökenli sözcüklerin %27, Farsça sözcüklerin %63 oranında yer aldığım, kalan sözcüklerin Arapça, Süryanice, yedi kadarının kökeninin ise bilinemediğini saptamıştım.

Kayseri’de “Kiçi Kapı”, Ankara’da “Kiçiören”(3) küçük, dar, daralmış, daraltılmış anlamlarına gelen önad tamlamalarında geçen “kiçi” sözcüğü ile, benim doğduğum beldede, Akkışla’da da halen kullanılmakta olan ve kar esintisi, esinti yığışması, kar kürtüğü, kum kürtüğü anlamlarım içeren, eskin-esgin biçimlerinde kullanılan sözcüğün Beytüşşebaplılar ağzında “esigin-esengen” biçimlerinde kullanıldığına tanık olmak beni çok sevindirmişti.

Rus, Bulgar, Macar, Çin ve kimi Ortaavrupalı dilcilerin yazdıklanyla tanık oluyoruz ki, Türkçe çok dallı budaklı bir dil, yer yüzünde çok yayılmış bir dil. Bugün Türkiye dışında 13 ülkede ve bir o kadar da değişik topluluklarda yazılan, konuşulan bir dil Türkçe; Ural-Altay dil ailesi yapılanmasının Altay kolunda başat anadil. Sağlam yapılı ve doğurgan bir dil olduğu için, Ortaasya’dan başlayan ve yüzyıllar süren yazısız, abecesiz göçler bile onu işlevsizleştirememiş.

Yüzyıllarca Anadolu’da sahipsiz, yazısız, abecesiz kalmış; Arap ve Acem dillerinin, onların yazınsal- düşünsel- ekinsel baskılarının altında bile pes etmemiş bir büyük dil Türkçe. Binlerce yıl öncesinin birer toplum dili, inanç dili olan Sanskritçeye, İbranice ve Arapça’ya sözcük / kavram vermiş bir dil Türkçe. Prof. Dr. Arthur Jefery’nin 1938 yılında yaptığı “Kur’anda Arapça Olmayan Sözcükler” (4) adlı bir araştırmaya göre, Kuran’da Arapça olmayan Pehlevice, Ermenice, Akatça, İbranice, Süryanice vb. sözcüklerin yanında 19 adet de Türkçe sözcük vardır.

Bu bağlamda Türkçe, yerleştiği toprakları yurtlaştırdıktan başka, yabancı dil ve dil kurallarına kendini kolay kaptırmadığı gibi, parça bölük oymak dillerini, aşiret jargonlarını ve toplum dili, ekin dili olmaktan uzak çobancaları kendi sağlam bünyesinde eritip dönüştürerek ekinsel / düşünsel egemenliğini duyumsatmış bir dildir Anadolu Türkçesi. Dünyada binlere yaklaşan dil’den yüzlercesi yok olup gittiği halde, 1923 devrimine değin, ardında din / inanç-tapınç ya da herhangi bir siyasal güç bulunmadığı gibi, yüzyıllarca birtakım dilsel, inançsal etkenlerin, sınır tanımayan siyasal erklerin baskısında bile dimdik ayakta kalabilmiştir Türkçe. İç dirikliğini kendi üreten ve matematiksel bir dizgeselliğe sahip oluşu, onu hep dış etkenlere karşı korumuştur.

Dilsever cumhuriyetçiler dimdik durdukları, aydınlanman aydınlar sayrılığa, bilinç yitimine uğramadıkları takdirde, Türkçe, aşiret ve topluluk j argonlarının, çobanlamaların üstesinden gelmesini bilecektir.

***********************************************************
(1) Prof. Dr. Doğan Aksen, Türkçenin Gücü, s.50-51
(2) A’ pualitative Approach Tomorfological Typologi, s. 194
(3) Ankara’da Keçiören semtinin aslı “Kiçiören”dir
(4) Sözkonusu çalışmanın aslını Prof.Dr.Neşet Çağatay’da görmüştüm.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Teyemmüm: Su bulunmadığı veya bulunup ta kullanılamadığı takdirde, temiz olan toprağa sürülen ellerle yüzü dirseklere kadar kolları mesh etmektir. Ayrıca bu işin, abdestsizliği gidermek maksadıyla yapılması gerekir.

Teyemmüm Şöyle Yapılır: Abdestsiz olan veya gusül yapması gereken kimse, iki elini toprak cinsinden temiz bir şeye bir kere vurup bununla yüzünü mesh eder. sonra iki elini bir daha vurup, bununla da dirseklerine kadar iki elini mesh eder. Ve bu işi abdestsizliği gidermek veya namaz kılmak yahut taharetsiz geçerli olmayan başka bir ibadette bulunmak niyetiyle yapar.

Farzları:

1) Niyet etmek.

2) Toprak veya toprak cinsinden bir şeye, ellerini iki defa vurup birincide yüzü, ikincide kolları mesh etmektir.

Sünnetleri:

1) Teyemmüme eûzü besmele ile başlamak.

2) Sırayı gözetmek

3) Ara vermeden birbiri ardınca yapmak.

4) Toprağa vurunca evvela elleri ileri sürmek sonra geri çekmek.

5) Parmakların arasını açık tutmak.

6) Elleri yerden kaldırınca toz varsa birbirine vurup silkelemek.

|» “Abdest” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Cengiz Aytmatov)

Konu

Toprağın İnsan Hayatındaki Yeri

Özet

Yeni yıkanmış ak, pak entarisi, pamuklu kara ceketi ve beyaz yazmasıyla yolda ağır ağır ilerliyor kadın. “Merhaba toprak” diye sesleniyor usulca. “Merhaba Tolgunay” demek geldin Ne kadar kocamışsın. Saçların ağırmış, değnekle yürüyorsun üstelik.” “Evet yaşlanıyorum, bir yıl daha geçti, sende, toprak sende bir hasat geçirdin. Bugün ölüleri anma günü.” “İnsan doğruyu öğrenmeli, Tolgunay.” Kafasıyla yüreği doğruya götürecek mi onu? Hala çocuk.

Onun için, ne yapacağımı bilemiyorum, hayata küssün istemiyorum. Hayatın karşısında yiğitçe dikilsin istiyorum. Geçmiş olayları doğru yargılayacağını bilsem, hayatı gerektiği gibi anlıyacağımı bilsem, ona yalnız kendisini, kendi hayatının değil, başkalarını, başkalarının hayatlarını da kendimi, kendi geçmişimi de, canım toprağım senide, eski günlerimizi de anlatırdım. Hayat hepimizin aynı teknede yoğurmuş, bir tek demet haline getirmiş. Her insan bu öykünün anlamını kolay kolay çıkaramaz.

Onu içten, yürekten anlamak için yaşamak, denemek gerekir. Toprakla su, insanlar arasında eşit olarak paylaştırılırsa, bizimde kendi tarlamız olursa, bizde kendi tohumumuzu eker, kendi ekinimizi biçersek mutlu oluruz. İnsan için en büyük mutluluk budur. “Tolgunay, çiftçi dediğin, mutluluğu ekip biçtiğinde bulur”. “Toprak, göğsünde hepimize acı çektiriyorsun; bizi mutlu kılmayacaksın, neden toprak diyorlar sana, biz neden doğduk? Biz senin çocuklarınız, toprak. “Mutluluk getir bize, bizi mutlu kıl!”.

Ekmek esmerdi, katıydı ama dünyada hiçbir şeyle karşılaştırılamayacak kadar tatlı bir kokusu vardı, güneş kokuyordu, taze saman kokuyordu, duman kokuyordu. Bir filiz nasıl tohumdan doğarsa bir ananın mutluluğu da halkın mutluluğundan doğar. Halkın hayatından uzak kalan bir anının hayatı yoktur. “Sevgili toprağım benim, o günü hatırlıyor musun?””Zamanın başlangıcından beri, yüzyılların izi duruyordu içimde.

Tarihin hepsi kitaplarda yazılı değildir, insanlarda tarihin hepsini bilemezler. Ama benim içimdedir hepsi, bütün tarih. İnsan denize benzer, derin yerleri de sığ yerleri de vardır. “Söyle bana, sevgili toprak, hangi ana böyle acı çekti, hangi ana oğlunu bu kadar kısa zaman gördü?” Savaşı alt etmenin tek yolu var, bunu o zaman anladım: çarpışmak, dayanmak, yenmek. Bunları başaramadığın an karşına ölüm çıkıyordu. İyilik, dağlarda yollarda yaşanmaz.

İnsan raslantıyla karşılaşmaz iyilikle. Ancak bir başka insandan öğrenir. İnsanın hayatı bir dağ yoluna benzer, iner, çıkar, uçurumların kenarından geçer. Hep tek başına aşamazsın o yolu, ama herkes elini uzatırsa sana, çabucak aşarsın. Hayatımız böyle işte.”

Dünyadaki insanlar oğullarını, kardeşlerini, babalarını, kocalarını bizim kadar seviyorsa, bizim o gün onları beklediğimiz gibi onlarda oğullarını, kardeşlerini, babalarını, kocalarını bekliyorsa, yeryüzünde başka savaş olmaz artık” diyorum.

Savaşın insanları zalim, aşağılık, aç gözlü yaptığını kim söylemiş ? Hayır, savaş, sen çizmelerinin altında insanları ezebilirsin, öldürebilirsin, yağma edebilir, yakıp yıkabilirsin, 40 yıl bile sürdürebilirsin bunu, ama insan denen yaratığın içindeki o duyguyu, o insanlık duygusunu, o sevgiyi içinden söküp atamazsın. “ Toprak, toprak ana, göğsüne bastı bizi, dünyanın her köşesindeki insanları besle. Anlat onlara, sevgili toprak, anlat onlara.”

“ Hayır Tolgunay. Sen anlat… Sen insansın. Her şeyin üstündesin. Her yaratıktan akıllısın. Sen insansın. Sen anlat İNSAN!.”

|» Roman Özetleri Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…