Ey Tanrı Dağları‘nda doğup bu acunda at koşturan şanlı akıncı, yüreklerinde ozanların kopuz çaldığı Dede Korkut ruhlu bilge, bir günde devlet yıkıp bir gecede hanlık kuran yiğit çeri, bengü taşlar yazdıran Bilge Kağan’ın torunu, gök mavisi bayraklarla kurt başlı sancakları göklere çektiren alp kişi, korkaklara Çin Seddi’ni yaptıran Mete Han‘ın ve onların sarayını kırk kişiyle basan Kürşad’ın soyundan gelen yüce TÜRK, sözüm sanadır.

Bugün dünyadaki birçok millet henüz ortada yokken biz TÜRKler devlet kuruyor, bu dünyanın düzenini sağlıyorduk. Binlerce yıl öncesinde Hunlar ve Göktürkler ile Türk adını tüm acuna duyurmuş ve dünya egemenliğine kavuşmuştuk. Mavi gök çadırımız, güneş de bayrağımız olmuştu. Gücümüzü yalnızca kılıcımızın keskin, bileğimizin de güçlü olmasından almıyorduk; yüce töremiz, inancımız, devletimize bağlılığımız ve eşsiz kültürümüz bizi diğer milletlerden üstün kılıyordu. Kaşgarlı Mahmud Atamız da, “Tanrı’nın devlet güneşini Türk burçlarında doğurduğunu ve onların üzerine göklerin bütün ışıklarını döndürmüş olduğunu gördüm. Tanrı onlara Türk adını verdi ve onları yeryüzüne ilbay kıldı.” diyerek Türklüğün kutluluğunu bin yıl öncesinden bize bildirmişti.

İkinci Göktürk Devleti‘nde TÜRK soylu bütün kişiler tek bayrak altında toplanmıştı ve sonrasında Türk göçleriyle kandaşlar acunun farklı bölgelerine yayılmaya başladı. Birbirinden ayrı düşen soydaşların aralarındaki mesafeler, Rusların, Çinlilerin ve sayısız düşmanların bizleri bölmek için yaptıkları çalışmalarla arttı. Ruslar “Siz TÜRK değilsiniz. Siz, Kırgız, Azeri, Özbek, Kazak, Tatar…’sınız.” dediler ve önce kutlu dilimizi parçaladılar. Her Türk lehçesi için uydurma birkaç kural oluşturup, onları ayrı ayrı diller durumuna getirdiler. Ağzımızdaki ana sütü kadar ak olan Türkçemizi bölüp, yirmiden fazla parçaya ayıran Ruslar, binlerce yıllık töremizi ve kültürümüzü de yozlaştırmak için ellerinden geleni yaptılar.

Türk dünyası üzerinde oynanan bütün oyunlar, Türklük güneşini her geçen gün soldurdu. “İl gider, töre kalır.” dedik, fakat töremiz de bozuldu. Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Tataristan, Gagauzya, Yakutistan, Çuvaşistan, Başkurdistan…’daki Türklerin bir kısmı, Türk olmadıklarını söyleyenlere inandılar ve bunlar bugün dünyada yaşayan 300 milyona yakın soydaşından habersiz yaşamaya başladılar. Bu yabancılaşmalar sonucunda Türk illeri “yabancı ülkeler” haline geldi. Fakat doğru sözü, Bilge Kağan’ın bengü taşlarında arayanlar, atamızın 1300 yıl önce bize şöyle seslendiğini göreceklerdi: “Ey Türk budunu, üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe, senin ilini ve töreni kim bozabilir?”

Bütün ayrılıklar, gönüllerimizdeki Türklük aşkını yıpratmadı, tam tersine yüreklerimizdeki bu büyük ateşi daha da alevlendirdi. 1990’lı yılların başında soydaşlarımızın bağımsızlığına kavuşmasıyla, kutlu TÜRK birliğine kavuşacağımız gün, düşlerimizi süslemeye başladı. Bugün, sömürgeci devletlerin göz diktiği yurtlarımızı korumanın ve TÜRK adını binlerce yıl daha yaşatabilmek için gelecek kuşaklara taşıyabilmenin tek yolunun, bütün TÜRKlerin aramızdaki kutlu kardeşliğin farkına varması ve bu temelde birleşmeyi sağlaması olduğu anlaşılmalıdır. Bu yüce ülkü, biz TÜRKler için geleceğin anahtarı, yurtlarımızın güvenliği için Türk gücünün ve bağımsızlığımızın ilk adımıdır.

Türk dünyası içinde yaşayan Türkler olarak, kimimiz Oğuz, kimimiz Kıpçak boyundanız. “Sen kimsin?” diye sorduklarında, “Türk men.” diye yanıtlamış kandaşlarımız ve “Türkmen” olarak kalmış adları. Kimimiz Gök Oğuzlar‘dan gelen “Gagauz” Türklerindeniz. Oğuz Türkleri atlarıyla Anadolu’ya gelmiş; fakat Kırgız Türkleri atlarını kesip yediği için atalarımızın yurdu olan Tanrı Dağları’nda kalmışlar. Baş kurt biziz, Kazak yine biz. Biz, bir kere ölüp Ergenekon’da bin defa dirilen Göktürkler’iz! Biz, aynı kazanda pişen aş; aynı kökte büyüyen koca bir ağacın dallarıyız.

Atalarımız Altaylar’da oturup, Ötüken’de savaşmış; Isık Göl gibi kımız sağıp, Ala Dağlar kadar et yığmışlar. Toylar düzenleyip, ana yurdu şen kılmışlar. Fakat zamanı geldiğinde bir ölüp, bin dirilmeyi görev bilmişler. “Rahat yatakta ölmek acep olmaz mı çile, / Kanlı sınır boyları bize mezar olmalı.” düşüncesiyle hareket edip, demir dağları eriterek, damarlarımızdaki asil kanın bugünlere dek taşınmasını sağlamışlar.

Şimdi, binlerce yıldır saklayıp bugünlere taşıdığımız töremizi, dilimizi, soyumuzu, yani bütün Türklük değerlerimizi gelecek kuşaklara aynı gücüyle ve saf bir biçimde aktarabilmek için, bu yüzyılda yaşayan TÜRKler olarak bizlere çok büyük görevler düşüyor. Eğer bir gün Tanrı Dağları’nın tepesinde Oğuz Kağan’ın otağına girip, onun otağında oturan Kürşad gibi nice erlerin önünde diz vurabilmeyi düşlüyorsak, atalarımızdan devraldığımız kurt başlı sancağı taşımayı hak edebilmeliyiz. Eğer Altaylar’ın başında uluyan bir kurt veya ana yurdun üstünde süzülen bir kartal olmak istiyorsak, önce bir kurt kadar yol gösterici ve bir kartal kadar keskin görüşlü olmalıyız.

Yüce Tanrı, Türk dünyasındaki kardeşlik bağlarının güçlenmesini ve kardeşliğimizin gücüyle Türklük ruhunu sonsuza kadar yaşatabilmemizi sağlasın.

Tanrı, TÜRK’ü korusun!

» Ağeline gitmek için buraya tıklayın!

Şiir sevdalılarından takip edenler bilirler, Elazığ‘da 1992’den beri her yıl “Hazar Şiir Akşamları” düzenlenir. Türk dünyasının birçok yerinden gelen birçok şairin buluşmasını sağlayan şiir akşamları, her yıl büyük bir coşku içinde yapılır ve Türk’ün sözü şiirlerle sunulur dizelere susamış gönüllere…

1992 yılında, birkaç edebiyat gönüllüsü Elazığ‘da “Fırat Şiir Akşamları” adında bir etkinlik düzenlenmişti. Sanatsever Elazığ halkı, bu etkinliğe büyük ilgi gösterince bunun ikincisinin yapılmasına karar verildi. İkinci buluşmaya, edebiyat dünyasından birçok önemli isim katıldı. Sonrasında bu etkinliklerin Elazığ‘ın kültürel mirasının paylaşılması anlamındaki katkısı anlaşıldı ve etkinliğin adı “Hazar Şiir Akşamları” olarak değiştirildi. Bu tarihten sonra her yıl büyük heyecanla bütün Türk dünyasından gelen konuklar Elazığ‘da ağırlandı ve söze geldi yürekler şairlerin dilinde.

Bu yıl 16.’sı düzenlenen şiir akşamlarına Türkiye, Azerbaycan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Kazakistan, Tataristan, Kıbrıs, Kosova ve Kerkük’ten gelen konuklar katıldı. Üç gün boyunca düzenlenen etkinliklerle hem Elazığ halkı binlerce kilometre ötelerden gelen soydaşlarının içtenliğiyle buluştu hem de gelen konuklar Türk‘ü söyleyen dillere kucak açan Elazığ‘ı tanıdılar. Bir bayram coşkusu içinde geçen üç gün içinde, birçok konukla benim de tanışma olanağım oldu. Bazılarıyla, aşağıda sizlerle de paylaşacağım söyleşiler yapabildim.

Şiir akşamlarına Türkiye’den katılan Yavuz Bülent Bakiler, Cemal Safi ve Yahya Akengin gibi tanınmış kişilerin konuşmaları ve okudukları şiirler, oldukça ilgi gördü. Anadolu’dan büyük Türkistan’a açılan düşünceler, bu büyük şairlerimizin şiirleriyle dile geldi. Daha önceki yıllarda Cengiz Aytmatov ve Almas Yıldırım gibi büyük yazar ve şairlerimizin onuruna – anısına düzenlenen şiir akşamları, bu sene Azerbaycan’ın büyük şairi Bahtiyar Vahapzade‘nin onuruna düzenlendi. Fakat Bahtiyar Vahapzade, sağlık sorunları nedeniyle programa katılamadı.

Böyle bir programın düzenlenmesinde, elbette desteklerini hiçbir zaman eksik etmeyen Elazığ Belediye Başkanı Süleyman Selmanoğlu’nun ve Elazığ Valisi Muammer Muşmal’ın desteği büyüktür. Kültür mirasımızın gelecek kuşaklara aktarılmasını görev bilip, Türk dünyası kardeşliğine katkıda bulunmaktan şeref duyan idarecilerimize de, teşekkür etmek gerekiyor.

Bugün yaşayan büyük Türk şairlerinden biri olan Yavuz Bülent Bakiler‘in güzel ve akıcı Türkçesi, bütün gençlerde hayranlık uyandırdı. Kendisine “Dilini, tarihini ve kültürünü unutma tehlikesiyle karşı karşıya olan Türk gençliğine ne söylemek istersiniz?” diye sorduk. Sorumuza aşağıdan izleyebileceğiniz şu yanıtı verdi:

Yavuz Bülent Bakiler’in kökü de Azerbaycan‘a dayandığı için, onun için Azerbaycan’ın çok büyük bir önemi vardır. Bunu şiirlerine de yansıtan Bakiler, şiir akşamlarının ikinci gününde “Azerbaycan Yüreğimde Bir Şahdamardır” adlı şiirini dinleyicilere şöyle sundu:

Türk dünyasında yazılan hemen hemen bütün şiirleri ezbere bilen, yüksek hitap gücü ile dinleyenlerin yüreklerini bir kartal gibi uçurup ana yurdun çevresinde uçuran, Azerbaycan Türkleri’nden büyük şair ve ozan Zelimhan Yakup, şiir akşamları için geldiği Elazığ‘da geçirdiği üç dört günlük zamanı şöyle değerlendirdi:

Zelimhan Yakup, şiir akşamlarının üçüncü gününde okuduğu “Ezel Ahır Dünya Bizim Olacak” adlı şiiriyle ilk ve son andımız Turan‘ın yolunda, Türk Ulusu’nun oradaki bütün temsilcilerini heyecanlandırdı. Bu güzel şiirini Yunus Emre ile çıktığı yolculukta “Bu Yeşil Ağacın Altı Bizimdi” şiiriyle tamamlayınca, Zelimhan Yakup’un dizeleri arasında erimemek imkansız oluyor.

Kerkük‘teki Türkmenler’in sesi olan “Türkmeneli Tv“de haber sunucusu olan Timur Beyatlı ağabeyimiz, bize o zor koşullar altında “TÜRK” kalabilmenin güçlüğünü anlattı. Hayranlıkla izleyebileceğiniz kocaman bir yüreğe sahip bir kişi olan Timur Beyatlı’nın, bizler için aşağıda şöyle bir konuşması oldu:

Şiir akşamlarının düzenlendiği her üç gün de, Azerbaycan’dan gelen “Mugam Üçlüsü” büyük beğeni aldı. Kopuzla Bahtiyar Vahapzade’nin şiirleri okundu ve Güldeniz Ekmen Agiş tarafından Vahapzade’nin bestelenen iki şiiri takdim edildi. İşte kopuzuyla Vahapzade’nin şiirlerini buluşturup bizlere sunan Ramin Garayev‘in Elazığ Öğretmenevi önünden bir görüntüsü:

Kerkük’ten katılan Şemsettin Küzeci‘nin okuduğu bir bayat da, Kerküklü soydaşlarımızın Türkiye’ye sitemlerini belirtmesi açısından anlamlı oldu. İşte Şemsettin Küzeci’nin konuşması:

Büyük güçlüklerle savaşarak ‘TÜRK’çe yaşayabilmeye çalışan büyük şair Bahtiyar Vahapzade, “Ey öz doğma dilinde danışmağı ar bilen fasonlu edebazlar, ruhunuzu oxşamır qoşmalar, telli sazlar. Bunlar qoy menim olsun, ancaq veten çöreyi sizlere qenim olsun.” diyerek milli bilincin uyanması için yüreğini ortaya koymuştur. Büyük şair Vahapzade’yi, Zelimhan Yakup anlatıyor:

Programa katılan şairlerin tamamında, büyük bir içtenlik vardı. Hepsi, geldikleri Türk ilindeki bütün soydaşlarımızın yüreğini de getirmişlerdi sanki. Şiire ve şaire değer veren bir halk karşısında, onlar da en içten duygularla döküyorlardı yüreklerini şiirlerle. Ve hepsinin yüreği, büyük TURAN ülküsüyle yanıp tutuşuyordu. Bu nedenle sözlerin çoğu, büyük Türkistan’ı anlatıyordu.

Son etkinlik olarak düzenlenen Esat Kabaklı konseri ise, zaten büyük bir duygu yoğunluğu yaşayan bizleri, hepten alıp götürdü. “Dedem Korkut“u dinledik türküleriyle, ve “Çırpınırdı Karadeniz” diyip “Tuna Nehri“ni andık bir kez daha.

Üç gün içinde çekilen resimlerden birkaçı ise şöyle:

(Büyük Şair Yavuz Bülent Bakiler)

(Ünlü Şair Cemal Safi)

(Akgün Otel’in Önünde, -soldan sırayla- Ahmet Turan Sinan, Sadık Gavayev, Abdullah Satoğlu ve Doğan Akdal)

(Baskil’deki Oturuma Başlamadan Önce…)

(Baskil’de Hazar Şiir Akşamları Kapsamında Düzenlenen Oturum)

(Baskil’deki oturumun ardından Kömürhan’da yemek yiyorken…)

(Elazığ Öğretmenevi’nin Önünde Mehter Takımı)

(Elazığ Öğretmenevi’nin Önünde Mehter Takımı)

|» Resimlerin Devamına Bak! « |

Üç gün içinde yaşanılanlar, Türk dünyasından gelen konuklarla birlikte, onlarla buluşanların ortak duyumsayışlarıydı. Şiirlerin şehri Elazığ‘da Türk birliğini düşleyenlerin bir arada toplanması, bize büyük bir güç verdi. Umuyoruz ki şiirleri ruhunun derinliklerinde hisseden toplumumuzun verdiği destekle, şairlerimiz kurarlar gönül köprülerini Türk illerine…

Mehmet Emin Yurdakul‘un şu güzel sözünü yeniden anımsamak gerekiyor: “Unutma ki şairleri haykırmayan bir millet, sevenleri toprak olmuş öksüz çocuk gibidir.“

Yavuz TANYERİ

Dünyadaki bütün Türklerin birbirlerini kolayca anlayabilecekleri bir dili kullandıkları, Türkiye’den Özbekistan‘a giden bir Türk’ün oradaki soydaşlarımızla hiç zorlanmadan anlaştığı, Tataristan’dan Ege Üniversitesi’ne gelen bir Tatar Türk’ünün ilk yıl Türkiye Türkçesini öğrenmek zorunda olmadığı ve Gagauzya‘da Kazakistan‘da yayın yapan televizyonların izlendiği bir Türk dünyasını düşünebiliyor musunuz? Türk’ün Türk’ten kopmadığı, ayaklarını yere daha sağlam bastığı ve dünyadaki üç yüz milyona yakın soydaşının verdiği manevi güçle işe koyulduğu bir Türk dünyası…

Türkler’in dünyanın birçok alanına yayıldığının farkında olan ve yüreği birliği düşlenen Türk dünyasında atan herkes, bugün ortak Türk Dili‘nin neden oluşturulamadığı konusunda yakınıp duruyor. Bu yazımda, ortak bir Türk Dili‘nin neden oluşturulması gerektiğine, niçin şimdiye kadar oluşturulamadığına ve nasıl oluşturulabileceğine değinmek istiyorum.

Ortak Türk Dili neden kurulmalıdır?

Türkler, dünya üzerindeki izlerini takip edebildiğimiz günlerden beri, birçok alanda yaşamışlardır. Ana yurdumuz Tanrı Dağları’nın çevresinden yayılarak bugünlere gelen biz Türkler, bugün çok geniş bir coğrafyaya yayılmış durumdayız. Anadolu’dan Avrupa’ya, Balkanlar’dan Kafkaslar’a, Afika’dan Uzak Doğu’ya kadar her yerde Türk‘ün yaşadığına tanık olabiliyoruz. Eski dönemlerden beri çok farklı alanlara dağıldığımız için, kullanmış olduğumuz ortak dil olan Türkçe de zamanla birbirinden farklı şiveler – lehçeler doğurmuş ve birçok Türk ilinde farklı yazı dilleri oluşmuştur. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra bağımsızlığını kazanan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan‘da, zamanla Türkçenin özellikle ses yapısında değişmelerin meydana geldiğini görürüz. Türkler’in dünya üzerine dağılmasından sonra birbirleriyle pek ilişki içerisinde bulunmamaları ve diğer Türk illerinden habersiz yaşamaları, dilde de farklılaşmaları beraberinde getirmiştir. Bu kopukluklar neticesinde, Kırgızistan Türkçesi, Kazakistan Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Özbekistan Türkçesi, Türkiye Türkçesi… gibi Türkçenin yeni kolları oluşmuştur. Bu kollardan bazıları birbirine çok yakındır, bazıları ise birbirine çok uzaktır. Örneğin Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi birbirine çok yakındır; fakat Yakutistan Türkçesi ile Gagauz Türkçesi birbirine çok uzaktır.

Türk dünyasındaki dilsel anlamdaki bu farklılıklar, kuşkusuz bizim kültür, tarih, soy, ulus… birliğimizi de derinden etkilemiştir. Özellikle Sovyetler Birliği döneminde Ruslar’ın egemenliği altında yaşayan soydaşlarımıza Rusça öğretilmiş ve onlara “Sen Türk değil Azerisin, Özbeksin, Tatarsın, Kazaksın…” denilerek, onları Türk dünyasından koparmak istemişlerdir. İran’da yaşayan Oğuz boylu soydaşlarımız, Farslar’ın baskılarına maruz kalmışlar, genç Türk çocukları Farsça eğitim almak zorunda kalmışlar ve sonuçta Türkçeyi Farsça ile iç içe kullanacak hâle gelmişlerdir. Kerkük’teki Türkmen yiğitleri, emperyalist güçlerin alçakça politikalarına kurban gitmiş, kutlu Türkçelerini Arapçayla iç içe kullanmaya başlamışlardır. Buna benzer biçimlerde, dünyanın dört yanındaki Türkler, çeşitli baskılar altında kalmışlar ve dayatmalar sonucu öz dillerini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıla gelmişlerdir. Bizlerin amacı, bütün Türk dünyasında rahatça konuşulabilecek ve yazıya aktarılabilecek ortak bir Türk dili oluşturmaktır. Çünkü dil, bir ulusun temel taşlarından biridir. Çünkü dilini kaybeden uluslar, benliklerini de kaybederler. Biz, benliğimizi kaybetmemek adına mücadele ediyoruz. Bunun için, İkinci Göktürk Devleti dönemindeki gibi, bütün Türkler’in tek çatı altında yaşayabileceği günlerin özlemini duyduğumuz bir dönemde, o günleri yaşayacağımız zamana hazırlık yapmak için şimdiden Türk dünyasının bir ortak dile kavuşması gerektiğini düşünüyoruz.

Ortak Türk Dili niçin şimdiye kadar oluşturulamadı?

Tarihin eski dönemlerinden beri, biz dünyaya düzen verdikçe, düşman sahibi kazanmışızdır. Bugüne kadar birçok ulusla savaşmış, karşı karşıya gelmişizdir. Bunun için dünyada bizi gerçekten sevenler kadar, sevmeyenler de vardır. Bugün Çinliler, hâlâ Doğu Türkistan’daki soydaşlarımıza akıl almaz eziyetler etmektedirler. Rusya, hâlâ Sovyetler’in dağılmasından sonra bağımsızlığına kavuşan Türk devletlerine baskı yapmaktadır. Avrupa Birliği, ABD… Anlayacağınız dünyanın birçok güç odağı, Türkler’in dünya üzerinde yeni bir güç odağı oluşturmalarını istemezler. Bunun için, gerek Türk birliği gerekse de Türklüğün yücelmesi için atılması düşünülen bütün adımlar, Türk karşıtı odaklarca çeşitli yollarla engellenmeye çalışılmaktadır.

Dünyadaki Türk devletlerinden, dünya siyasetinde en etkili olanı kuşkusuz Türkiye Cumhuriyeti’dir. Diğer Türk devletlerinin çoğu, bağımsızlığını yeni kazanmış veya özerk devletler kurmuştur. Henüz tam bağımsızlık ve iç denetim anlamında bile eksikleri bulunan Türk devletlerinin çoğu, iç ve dış sorunlarını aşıp dünya Türkleriyle buluşma olanağı bulamamıştır. Hem dış devletlerin baskısı hem de ekonomik ve siyasal anlamdaki güçsüzlük, bugüne kadar Türk dünyasında belli anlamda birliğin sağlanabilmesini zorlaştırmıştır. Ayrıca duygulardan sıyrılarak kabul edilmesi gereken bir şey vardır ki, bugün varlığını devam ettiren bazı Türk topluluklarının, Türklük bilinçleri oldukça zayıflamıştır. Örneğin bazı Yakutistan Türkler’i, atalarının Türk olduklarını bile bilmezler. Aynı durum, Kazakistan‘da, Kırgızistan‘da… da geçerlidir. Fakat düşünmek gerekir ki, bugün Türkiye’de bile milli bilinçten yoksun bir kısım gençlik bulunmaktadır. Bu kadar uzun zaman Türk dünyasından kopuk yaşayan ve çeşitli baskılara maruz kalan dünya Türkler’inin içinde, milli bilincin zayıflaması olağandır. Bunun dışında, Türklüklerine sımsıkı bağlı olan, hâlâ Göktürkler’i yaşayan – yaşatan, bir an önce Türk birliğinin (Turan’ın) kurulmasını isteyen yürekli Türkler çoğunluktadır.. Yalnızca Türkiye’de değil, Özbekistan‘da, Gagauzya‘da, Tataristan’da, Azerbaycan‘da… Türklüğe yüreğini vermiş nice soydaşlarımız vardır.

Yukarıda değindiğim gibi, hem ekonomik ve siyasal anlamdaki güçsüzlük hem de baskıların getirmiş olduğu kötü bir ortam, bugüne kadar ortak Türk dilinin oluşturulmasına engel olmuştur.

Ortak Türk Dili nasıl oluşturulur?

Yıllar sonra üzerindeki baskıları atmayı başaran Türk devletleri, gün geçtikçe güçlenmekte ve sanat, edebiyat, spor, kültür… etkinliklerinde kendini ileriye taşımaya çalışmaktadır. Örneğin Türkmenistan, planlı ekonomi ile on yıl kadar kısa bir süre içinde büyük bir başarı sağlamış ve refaha kavuşmuştur. Bugün Türkmenistan’da elektrik, su, doğalgaz, tuz… bedavadır. İşte böyle başarıları elde eden Türk devletleri çoğaldıkça, özümüzdeki Türklük bilinci de uyanmaya çalışmaktadır.

Ortak Türk Dili’nin kurulması için, ön koşullardan birisi “Ortak Türk Abecesi (Alfabesi)“dir. Bu konuda, son zamanlarda çalışmalar yapılmış ve 34 harfli Ortak Türk Alfabesi oluşturulmuştur. Bugüne kadar bu ortak dilin oluşturulamama nedenlerinden birisi de, alfabe ortaklığının olmamasıdır. Latin, Kiril ve Arap Alfabeleri‘nin kullanıldığı Türk dünyasında, bugün neredeyse bütün Türk devletlerinde Latin Alfabesi‘ne geçilmiştir. Son olarak Gagauzlar, Kiril Alfabesi’ni bırakıp Latin Alfabesi‘ne geçiş yapmışlardır. Yapılan araştırmalar göstermektedir ki, bugün Türkçe için en uygun alfabe Latin Alfabesi‘dir. Bütün Türk devletlerinde Latin Alfabesi‘ne geçişin tamamlanması, ortak dil yaratma çabaları açısından oldukça sevindirici bir gelişmedir. Bütün Türk lehçelerindeki sesleri karşılayabilecek ortak Türk Alfabesi, şu harflerden oluşmaktadır:

“a, b, c, ç, d, e, ä, f, g, ğ, h, x, ı, i, j, k, q, l, m, n, ñ, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, w, y, z”

Bugün, ortak Türk Dili oluşturma çabaları içerisinde, bütün Türk devletlerinden yukarıdaki 34 harften alınarak oluşturulacak bir alfabe kullanılmaları istenmektedir. Gün geçtikçe, durum buna doğru yaklaşmaktadır. Ortak Türk Alfabesi’ndeki “ä” harfi, “kapalı e“ sesini; “x“ harfi, “gırtlak h” sini; “q“ harfi, “kalın k“ sesini; “ñ“ harfi, “nazal (burun) n” sini karşılamaktadır. Bu farklılıklar, Türk lehçelerinin ses yapılarındaki farklılıklardan doğmaktadır. Aslında bu Ortak Türk Alfabesi’ndeki nazal n (ñ) gibi harflerin karşıladıkları sesler, bugün Anadolu’da da yaşamaktadır. Özellikle İç Anadolu Bölgesi’nde burundan çıkan “ñ” sesini, bu harf karşılamaktadır.

Türkçenin bugün dünya üzerinde farklı bölgelere yayılmış kollarının, ortak bir iletişim dili oluşturabilmesi, bugün yaşayan Türk lehçelerinin korudukları söz varlıkları ve yapıları dolayısıyla daha kolaydır. Kazakistan, Azerbaycan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Yakutistan, Türkiye… Türkçesinin söz (tümce) dizimleri hep aynıdır. Ayrıca Türkçenin bu kolları arasında, büyük bir “söz varlığı” ortaklığı bulunmaktadır. Bütün Türk lehçelerindeki fiiller, Türkçe kökenlidir. Zamirlerin neredeyse hepsi, Türkçe kökenlidir. Sayılar, bütün Türk illerinde “bir“den başlayıp “milyar“a kavuşuncaya kadar aynıdır. Renk adları, üç aşağı beş yukarı aynıdır. Ayrıca “temel sözcükler” dediğimiz “burun, ağız, dağ, taş, gök, yeşil, kuş, bulut…” gibi sözcüklerin neredeyse hepsi, bütün Türk dünyasında ortaktır. Lehçeler arasında, yalnızca “ses” boyutunda farklılaşmalar vardır. Örneğin Türkiye Türkçesinde “yeşil” olan renk adı, diğer Türk lehçelerinde “yaşıl, jasıl, caşıl” biçiminde kullanılmaktadır. İşte bu hem yapı hem de söz varlığı boyutundaki büyük ortaklık, Türk lehçelerinin bugün kolaylıkla bir ortak iletişim dili oluşturabileceği konusunda, bize umut vermektedir.

Türk dünyasında ortak bir dil oluşturma, iki yolla gerçekleşebilir. Ya bütün Türklerin bildiği yabancı bir dili, ortak dil yapacağız; ya da Türk şiveleri – lehçeleri içerisinden birini, ortak Türk Dili yapacağız. Birincisi hem olanaksız hem de anlamsızdır. Amacımız kutlu Türkçemizi yüceltmek ve Türk illerindeki soydaşlarımızla, öz dilimizle konuşmaya çalışmakken, yabancı bir dili bütün Türklerin ortak dili yapmak doğru olmaz. Zaten bu doğru olsa bile, olanaklı olmaz; çünkü dünyadaki bütün Türklerin bildiği ortak bir yabancı dil yoktur. Irak’taki Türkler’in yabancı dili Arapça, Makedonya’daki Türkler’in yabancı dili Sırpça veya Makedonca, İran’daki Türkler’in yabancı dili Farsça, Kırgızistan‘daki Türkler’in yabancı dili ise Rusçadır. Görüldüğü gibi bütün Türklerin ortak bir yabancı dili yoktur. Bunun için yabancı dille ortak bir dil oluşturulamaz. İkinci yöntem bugün yaşayan Türk şivelerinden – lehçelerinden birinin, ortak Türk dili yapılmasıdır. Peki bu Türk lehçesini kim seçecek? Türkologlar mı, Türk Dil Kurumu mu, devlet başkanları mı, yoksa biz mi? Yoksa bütün Türk lehçelerinden toplanacak sözcüklerin birleştirilmesiyle yeni bir dil mi oluşturulması gerekiyor? Elbette bu, böylesine bir yolla veya seçimle olacak bir iş değildir. Dil, canlı bir varlıktır ve bu ortak dil yaratma sürecinin de aynı canlılık içerisinde olması gerekir. Anlayacağınız, ortak dil oluşum sürecini, doğallığı içerisinde beklememiz gerekiyor.

Türk şivelerinden – lehçelerinden birinin, ortak Türk Dili olabilmesi için, bütün Türk dünyasının etkileşim içerisinde olması gerekiyor. Etkileşim olmadığı sürece, ortak Türk Dili‘nin doğal olarak oluşması olanaksızdır. Bunun için, oturup da bütün Türk lehçelerinden birkaç sözcük alıp yeni bir ortak iletişim dili oluşturmak yerine, Türk topluluklarının etkileşimi dolayısıyla dillerin de etkileşimini gerçekleştirmek ve bunun doğal bir sonucu olarak ortak bir Türk Dili’nin oluşmasını sağlamak gerekir. Türk illerinin, birbirleriyle etkileşiminin sağlanması çok yönlü olabilir. Farklı Türk illerindeki gençler, evrenkentlere (üniversitelere) yerleştirilebilir; Türklük bilimciler bu konularda araştırmalarını sürdürüp Türkoloji toplantılarını arttırabilir; Türk illerine geziler düzenlenebilir; bütün Türk illerinde farklı Türk illerinden gelen öğrencilerin okuyabileceği okullar açılabilir; ortak kültürümüzün ürünleri olan yazınımıza ait eserler (örneğin Dede Korkut Destanları) farklı Türk illerinde farklı Türk lehçeleriyle basılarak dağıtılabilir; Türklüğü ve Türklük değerlerini anlatan belgeseller, filmler çekilip bütün Türk lehçeleriyle seslendirildikten sonra her Türk ilinde bunlar sunulabilir; herkesin kolayca erişebileceği internette büyük Türk otağları kurulabilir; devlet başkanlarının Türk toplulukları arasındaki iletişime her yönden destek olması sağlanabilir…

Yukarıda sıralananlar yapılırsa, ortak iletişim dilimiz kendi doğallığı içerisinde oluşur ve bütün Türk dünyası uyanıp yeniden dünyada büyük bir güç odağı oluşturabilir. İnanın bu hiç de zor değil. Tam tersine çok kolay. Ahmet Bican Ercilasun hocamızın “Ortak İletişim Dili ve Ortak Alfabe Üzerine” adlı makalesinde belirttiği üzere: “Bir Türkiye Türk’ü ile bir Azerbaycan Türk’ü birkaç saat içinde; bir Türkiye Türk’ü ile bir Türkmen, Kırım, Özbek veya Uygur Türk’ü 7-10 gün içinde; bir Türkiye Türk’ü ile bir Tatar Türk’ü 15 – 20 gün içinde; bir Türkiye Türk’ü ile Kazak, Kırgız ve Başkurt Türk’ü bir ay içinde %70-80’lik anlaşma seviyesine ulaşabilmektedir.” Yani buradan anlaşılacağı üzere, bütün Türkler çok sıkı ilişkiler içerisinde yaşasa ve sürekli birbirleriyle konuşabilse, en geç 1-2 ay içerisinde herkes birbiriyle sorunsuz olarak anlaşabilecektir. Elbette öz Türkçeden oldukça uzaklaşmış Türkçeyi kullanan kandaşlarımız için, bu süre daha fazla olabilir. Veya bir Kırgızistan Türk’ü ile bir Kazakistan Türk’ünün anlaşabilme süresi, çok daha azalabilir. Bunun örneği, bugün Türkiye Türkleri ile Azerbaycan Türkleri arasındaki ilişkinin doğal sonucu olarak ortaya çıkan dilsel benzerliklerde görülebilir. Hem özellikle Doğu Anadolu Bölgesi’nde milyonlarca Azerbaycan Türk’ünün yaşaması ve bir o kadar Anadolu Türk’ünün de Azerbaycan’da yaşaması hem de coğrafi yakınlık nedeniyle ilişkilerin artması, dillerimizin de birbirinden etkilenerek çok benzer olmasını sağlamıştır.

İşte bu anlatılanlar çerçevesinde, ortak bir Türk Dili’ni oluşturabilmenin tek yolunun, Türk dünyası ile ilişkileri arttırmaktan geçtiğini ortaya koyabiliriz. Bir günde devlet yıkıp, bir gecede devlet kuran yüce Türk ulusu olarak, her türlü engele karşı Türk birliğinin ilk adımı olan dil birliğini de oluşturacağımız gün, yakındır.

Tanrı, Türk’ün yardımcısı olsun…

Yavuz Tanyeri

(Elazığ Öğretmenevi’nin Önünde Mehter Takımı)

(Elazığ Gazi Caddesi’nde “Şairler Yürüyüşü” Yapılıyorken…)

(Keban Gezisinden Bir Görüntü)

(Keban Baraj Gölü’nden Bir Görüntü)

(Akgün Otel Önünde Şairler Topluluğu)

(Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay’ın da Bulunduğu Topluluğun “Bahtiyar Vahapzade Caddesi”ni Açışı)

(Yeni Açılan Bahtiyar Vahapzade Caddesi)

(Değerli Hocalarımız Ercan Alkaya ve Ahmet Buran)

(Büyük Ozan Esat Kabaklı)

(Asıf Rüstemli, Timur Beyatlı, Şemsettin Küzeci ve Arkadaşlar)

(Azerbaycan’ın Büyük Sanatçısı Ramin Garayev)

(Kırgızistan’dan Gelen Sadık Gavayev)

(Ahmet Buran, Seyfullah Türksoy ve Türk Gençliği)

(Prof. Dr. Ramazan Korkmaz ve Öğrencileri)

(Tayfun Talipoğlu)

(Azerbaycan’dan Mugam Üçlüsü)

(Azerbaycan’ın Ünlü Şairi Çingiz Alioğlu ve Şiir Akşamları Program Düzenleyicisi Şener Bulut)

|» “Hazar Şiir Akşamları” Sayfasına Dön! « |

2008 yılının UNESCO tarafından Kaşgarlı Mahmut yılı ilan edilmesi sebebi ile Türk dünyasının en önemli kültür mirası olan Kaşgarlı Mahmut ve eseri Divan-ı Lügat-it Türk‚ Türkmenistan’da düzenlenen uluslararası bir toplantıda ele alınıyor.

Konferansın açılışı Türkmenistan Miras Merkezi Başkanı Annagurban Aşiroz tarafından yapıldı.

Türkmenistan Devlet Başkanı Gurbangulu Berdimuhammedov’un gönderdiği mesajda‚ konferansın‚ büyük Türkmen düşünürü Kaşgarlı Mahmud’un hayatı ve mirasının öğrenilmesine büyük katkı sağlayacağını belirtti.

Konferansa Türkiye’den katılan İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi öğretim üyesi Profesör Nuri Yüce de 11’nci yüzyılda Arapça ve Farsça dilleri arasında kalan Türkçe’nin kaybolmaması için Kaşgarlı Mahmut tarafından orijinal bir eser ortaya çıkarıldığını söyledi. Yüce‚ Kaşgarlı Mahmut’un kendi dilinin zenginliğinin farkında olan bilinçli bir kişilik olduğunu kaydetti.

Türkmenistan Kültür ve Teleradyo Yayınları Bakanlığı ile Miras Merkezi Başkanlığı tarafından düzenlenen uluslararası toplantıya‚ 20 ülkeden 70 bilim adamı katılıyor.

Kaynak: Türkcan

|» Türkçe Haberleri Sayfasına Dön! « |

Orta Asya ile 34 harfli‚ ortak alfabe çalışması başlatılıyor. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül‚ Türkmenistan ziyaretinde kendisine eşlik eden bilim adamlarından‚ Türk cumhuriyetleri arasında iletişimi kolaylaştıracak ortak alfabe oluşturulması konusunda bilgi aldı.

Uzmanlar‚ Latin alfabesine dayalı ortak bir yazı dili önerirken söz konusu alfabede 34 harfin bulunması gerektiği yönündeki görüşlerini Cumhurbaşkanı ile paylaştı. Bilim adamları ayrıca Türk dili konuşan ülkeler arasında cumhurbaşkanlarına bağlı çalışacak ”Türk Dünyası Genel Sekreterliği” kurulması konusunda Abdullah Gül’den öncülük etmesini istedi. Ortak alfabe konusunda mesafe alınması için ise Türkiye’nin ısrar etmesinin önemine işaret ediliyor. Abdullah Gül’ün Türkmenistan gezisinde yanında Fatih Üniversitesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatı Bölümü Başkanı Prof. Dr. Mehmet Kara‚ Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmalar Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Fikret Türkmen ile Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatı Bölümü Başkanı Prof. Dr. Sema Barutçu Özönder de vardı.

Abdullah Gül‚ Köşk’e çıkmasının ardından yurtdışı seyahatlerinde işadamlarına da yer vermeye başlamıştı. Aynı şekilde Cumhurbaşkanı’nın bilim adamlarını da seyahatlerine dâhil etmesi olumlu bir gelişme olarak değerlendiriliyor. Türkmenistan seferinde uçakta yer alan akademisyenlerden Prof. Dr. Türkmen‚ ”Cumhurbaşkanımızın‚ bilim adamlarını anımsaması ve uçağına alması iyi bir başlangıca işaret ediyor. Türkmenistan gibi bu coğrafyadaki Türk dünyası ülkelerine sadece ekonomik değil‚ kültürel‚ bilimsel ve iletişimi sağlayacak her alanda yakın temas kurulmalı. Örneğin‚ Türkmenistan ile Dede Korkut ve Oğuz Kağan destanı gibi yakından öte aynı kültürel öğelerimiz var.” diyor.

Türkmen‚ ülkeler arasındaki vize sorununun aşılarak‚ uluslararası ortak konferanslar düzenlenmesi önerisinde bulundu. Cumhurbaşkanı’ndan Türkmenistan seyahatine katılım konusunda aldığı davetten duyduğu memnuniyeti dile getiren Kara da‚ Türkmenistan ve Türkiye Türkçesindeki ortak kelimelerin yüzde 80 olduğunu anlattı. Kara‚ bu yüksek orana rağmen iki ülke vatandaşlarının anlaşmakta zorluk çekmesini‚ alfabeler arasındaki farklılığa dayandırdı. Kara‚ bilim adamları olarak‚ bu noktada Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’e‚ 34 harfli ortak alfabe konusunda Türkiye’nin öncü rol üstlenmesi gerektiği yönünde öneride bulunduklarını aktardı. Prof. Dr. Barutçu ise Türkmenistan gibi dilleri Rusçadan etkilenmiş ülkeler ile mutlaka ortak alfabe konusunda anlaşmaya varılması gerektiğinin altını çizdi. Barutçu‚ ortak bir dil ile güçlü bir iletişimin sağlanabileceğine dikkat çekti.

Cumhurbaşkanı Gül’ün‚ iki günlük Türkmenistan ziyareti‚ Türkiye ile Orta Asya Türk cumhuriyetleri arasında yeni bir dönemin başlangıcı olarak görülüyor. Cumhurbaşkanı düzeyinde 7 yıl sonra Türkmenistan’a ziyaret gerçekleştiren Abdullah Gül‚ iki günlük temasları sırasında‚ planlananın ötesinde Türkmenistan Cumhurbaşkanı Gurbangulu Berdimuhammedov ile toplam 6 saat baş başa görüşmüştü. Gül‚ Türkmen lideri de Türkiye’de ağırlamaktan büyük memnuniyet duyacağını belirterek kendisine resmî davette bulundu. Davet‚ 2007 yılı Şubat ayında ülkesinde cumhurbaşkanlığı görevine gelen Berdimuhammedov tarafından kabul edildi. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül‚ Ortaasya Türk cumhuriyetlerine yönelik ikinci resmi ziyareti ise fazla zaman geçirmeden gerçekleştirecek.

Gül‚ 12-15 Aralık’ta Kazakistan’a resmî bir ziyarette bulunacak. Bakan‚ diplomat‚ bürokrat‚ işadamı ve gazetecilerin katılacağı 150’nin üzerinde ismin yer alacağı ziyaret çerçevesinde Abdullah Gül‚ başkent Astana ve Almatı’da temaslarda bulunacak. Gül‚ Orta Asya ülkelerinden önce‚ ekim ayı içinde Güney Kafkasya’da yer alan iki önemli ülke‚ Azerbaycan ve Gürcistan’a gitmişti. Türkiye‚ söz konusu iki ülkenin de yer aldığı bir ”ortak ekonomik alan”ın temelleri de bu ziyaretlerde attı.

Kaynak: Haberler – Türkcan

|» Türkçe Haberleri Sayfasına Dön! « |

TARİHÇE
Türkmenler, Türklerin Oğuz grubundandırlar. Ancak, Türkmenleri diğer Ortaasya Türklerinden ayrı tutmak mümkün değildir. Özellikle Safevi Türk hükümdarı Nadir Şah’tan sonra İranlıların saldırılarına uğrayan Türkmenler 1835’ten sonra Merv bölgesine doğru yayılmaya başlamışlardır. 1860’da Kuşid Han’ın önderliğinde Farsları yenilgiye uğratmışlar ve bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir.

1873 te Ruslar Hive’yi işgal etmişler ise de daha sonra yenilgiye uğramışlardır. 1916 da başlayan Türkistan ulusal ayaklanması devam etmiş, 1920’de Hive’yi tamamen ellerine geçirmişlerdir. 1924’te ise Türkmenistan SSCB kurulmuştur.
7 Ocak 1990 tarihinde Türkmenistan’da seçimler yapılmış, resmi dil Türkmence olarak kabul edilmiştir. Türkmenistan 22 Haziran 1990 tarihinde egemenliğine, 27 Ekim 1991 tarihinde ise yeni cumhuriyetlerine kavuşmuşlardır.
Türkmenistan’da daha çok Güneybatı Türk lehçeleri ya da Oğuzca grubuna giren ve Azeri Türkçesiyle Türkiye Türkçesine yakın bir dil kullanılmaktadır.

DEMOGRAFİK DURUM
Nüfusun Etnik Yapısı Grup Nüfus içindeki payı ( % )
Türkmen 87
Özbek 8.2
Rus 2.7
Kazak 1
Diğer 1.1

Nüfusun % 45’i şehirlerde, % 55’i ise kırlık alanlarda yaşamaktadır. Nüfus artış oranı yüzde 2.7’dir. Ortalama hayat süresi 65.8 , bebek ölüm oranı yüzde 4.5 ; nüfus yoğunluğu kilometre karede 8.72′ dir. Bugün, dünyada yaşayan Türkmenlerin 4 milyonu Türkmenistan’da; 400.000’i Afganistan’da; 500.000’i İran’da; yaklaşık 500.000’i Irak’ta yaşamaktadır.

Yaş grubu Toplam Nüfustaki payı ( % )
0-14 38
15-64 58
65- 4

SİYASİ – SOSYAL YAPI
Eski Türk devlet gelenekleri bağımsız Türkmenistan Cumhuriyetinde de devam etmektedir. Ülkede en yüksek idari organ Cumhurbaşkanlığı makamıdır. Daha sonra sırasıyla Türkmenistan Meclisi, Başbakanlık, Başbakan yardımcıları, Bakanlıklar, Devlet komiteleri gelmektedir. Güçlü bir merkezi idare ve hiyerarşik yapı mevcuttur. Ayrıca Aksakalların (yaşlı bilgeler) katıldığı bir ihtiyarlar heyeti Cumhurbaşkanına danışmanlık etmektedir. Türkmenistan bağımsızlığını ilan ettikten sonra, Saparmurat Türkmenbaşı 21 Haziran 1992 tarihinde gerçekleştirilen ilk genel seçimlerde oyların yüzde doksan dokuzunu alarak Cumhurbaşkanı seçilmiştir. 15 Ocak 1994 tarihinde yapılan referandumda yüzde doksan dokuz kabul oyu ile Cumhurbaşkanlık süresi, seçildiği tarihten itibaren 10 yıl olarak yeniden tespit edilmiştir. Aralık 1999 da Türkmenbaşı, Ebedi Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Hükümet Başkanlığı Cumhurbaşkanı tarafından yürütülmekte olup, 7 Başbakan Yardımcısı, 20 Bakan ve 7 Bakan yetkisine haiz Komite Başkanı vardır. Ülkenin tek partisi, Başkanlığını Cumhurbaşkanı Saparmurat Türkmenbaşı’nın yaptığı Türkmenistan Demokratik Partisidir. Ülke dışında siyasi bir takım gruplar mevcuttur. Ancak ülke içinde muhalefet olabilecek bir siyasi grup bulunmamaktadır. Türkmenistan’da beş ayrı vilayet vardır : Ahal (merkez Aşkabat), Balkan (merkez Balkanabat), Daşoğuz (merkez Daşoğuz), Lebap (merkez Türkmenabat), Merv (merkez Merv).

EKONOMİK DURUM
Türkmenistan yeraltı kaynakları zengin, ekonomik potansiyeli yüksek bir ülkedir. Türkmenistan’da hakim olan siyasi istikrar ülkenin kalkınmasına destek vermektedir. Türkmenistan’ın kalkınma stratejisinin temelini “abadancılık” politikaları oluşturmaktadır. “Abadancılık” siyasetine uygun olarak gerçekleştirilen büyük iktisadî ve sosyal değişimler, Türkmenistan’ı ileriye taşıyan ilk adımlarıdır. “Abadancılık” hedefleri doğrultusunda Türkmenistan’da çıkarılan doğalgazın 120 milyar metre küpe çıkarılması plânlanmıştır. Aynı proje doğrultusunda 2002 yılına kadar, ülkenin gıdada dış bağımlılıktan kurtulması hedeflenmiştir. 1 milyon 600 bin ton/yıl pamuk üretiminin 2002 yılına kadar yaklaşık iki milyon tona ulaşması beklenmektedir. Yeni dönemde Türkmenistan, dış iktisadi ilişkilerini daha da yoğunlaştırarak, yeni dünya pazarlarına açılmayı hedeflemektedir. Yabancı şirketlerin Türkmenistan’daki yatırımlarını teşvik eden ve haklarını koruyan hukuki teminatlar oluşturulmuştur.

TARIM VE HAVYANCILIK
Toplam yüzölçümünün üçte ikisi çöl olan ülkenin, tarıma elverişli alanı sadece % 13’tür. Bu sebeple tarım sadece nehir vadilerinde ve vahalarda yapılmaktadır. Başlıca tarımsal ürünleri pamuk, doğal ipek, meyan kökü, buğday, arpa, mısır, susam, karpuz, kavun ve üzümdür. Yeni Türk Cumhuriyetleri arasında ikinci pamuk üreticisi olan Türkmenistan’da, son yıllarda üretilen pamuğun işlenmesine ve ülke içinde değerlendirilmesine önem ve-rilmektedir. Türkmenistan’da nüfusun yarısından biraz fazlasının (yüzde 54.6) köylü nüfusu olması ve çalışanların yüzde 41.1’inin tarımda yer alması, millî gelirin yarısına yakın kısmının (yüzde 47.7) tarım sektöründen sağlanması, Türkmenistan’a bir tarım ülkesi görünümü vermektedir.
Türkmenistan tarımını geliştirecek en önemli faktör sulamadır. Ülkenin en büyük su kaynağı olan Amu Derya’dan 640.000 hektar arazi sulanmakta; ayrıca Türkmenistan-Öz-bekistan sınırı boyunca açılan kanallardan da su alınarak sulama yapılmaktadır.
Türkmenistan’da kıraç ve step alanlarda koyunculuk, araziyi değerlendiren önemli bir hayvancılık kolu olarak görülmektedir. Ülkenin çöl kısımlarında güneş enerjisi sisteminden yararlanmak suretiyle ve derin kuyu pompaları ile su çıkarılarak mera ıslahı ön plana çıkarılmıştır. Buna paralel olarak, hayvancılık da teşvik edilmektedir. Üretimi arttıracak faktörler arasında sermayenin özel bir yeri bulunduğu bilinmektedir.

SANAYİ
Ülkede gıda sanayii üretimi yüzde 13-14 payı ile küçümsenemeyecek konumdadır. Gıda sanayi üretimi içinde et ve mamülleri, un ve mamülleri, süt ve mamüllerinin üretimleri ilk sıraları almaktadır. Türkmenistan’ın başlıca sanayi tesisleri petrol ve pamuğa dayalıdır. Son yıllarda petrol rafinerileri, gaz çıkarılması, kimya sanayii, elektrik sanayii ve makine imalatı ürünleri ile azotlu gübre, halı ve tekstil ürünlerindeki artış sanayi sektöründe canlılık meydana getirmiştir. Sanayi sektörü, büyük ölçüde enerji, diğer doğal kaynaklar ve pamuğa dayalıdır. Ülkede, Türkmenbaşı ve Türkmenabat olmak üzere, iki büyük rafineri bulunmaktadır. Yurt içinde üretilen petrolü işlemekte olan Türkmenbaşı Rafinerisinin kapasitesi 5.5 milyon ton/yıldır. Ülkedeki 61 tekstil fabrikasının üretimi toplam sanayi üretiminin üçte birini teşkil etmektedir. Ülkede çıkarılmakta olan diğer mineralleri işleyen kimya tesisleri oldukça gelişmiştir. Kimya endüstrisi toplam endüstrinin üçte birini oluşturmaktadır.
İnşaat yatırımları, genellikle büyük endüstriyel projelere ve yetersiz alt yapılarının tamamlanmasına ve modernizasyona ilişkindir. Makina endüstrisi, petrol makinaları, pompaları, vantilatör, buldozer ve kablo üzerinde yoğunlaşmıştır. İnşaat sektörünün ekonomideki payı millî gelirin dörtte birini oluşturur.

PETROL – DOĞALGAZ VE MADENLER
Türkmenistan’ın değerli maden kaynakları bulunmaktadır. Özellikle petrol ve doğalgaz en önemli yeraltı kaynaklarıdır. Çıkarılan petrolün kalitesi çok yüksektir ve henüz işlenmemiş geniş petrol sahaları vardır. Doğal kaynakların, tanıtım ve ayırımı yeterli ölçüde yapılmamış olmakla birlikte, doğalgaz ve petrol kaynakları yanı sıra önemli maden kaynaklarına da sahiptir. Türkmenistan’ın yeraltı kaynakları arasında çok değişik türde maden yatakları bulunmaktadır (petrol, gaz, kükürt, potasyum, kaya tuzları, bazı nadir metaller, v.b. ). Türkmenistan’ın maden sanayi esas olarak doğalgaz ve petrol üretimine bağlıdır. Ayrıca sodyum sülfat ve sodyum bileşikleri, kükürt, sofra ve potasyum tuzları, iyod , brom, alçıtaşı, kil ve yapı taşları diğer maden üretimleridir.
Türkmenistan’da Hazar selfi de dahil olmak üzere 21 trilyon metreküp doğalgaz ve 6.8 milyar ton petrol rezervi vardır. Petrol, genellikle Hazar Denizi ve yakınlarında bulunduğu halde, doğalgaz Hazar denizi kıyılarında ve daha çok ülkenin kuzey ve doğu bölgelerinde bulunmaktadır.
Türkmenistan, Türk Cumhuriyetleri içinde, en büyük doğalgaz rezervine sahip ülkedir. Türkmenistan doğalgazı Sovyet döneminden kalan boru hatlarıyla bölgedeki diğer ülkelere sevk edilmektedir. Doğalgaz ihracatının yanı sıra, yılda 15 milyar kws üretilen elektriğin de % 40’ı diğer Ortaasya ülkelerine ihraç edilmektedir.
Türkmenistan doğalgazı yeni kurulacak doğalgaz boru hattı ile hem Türkiye’de kullanılabilecek hem de Türkiye üzerinden Avrupa’ya sevk edilebilecektir. Bu konuda iki ülke arasında görüşmeler devam etmektedir.

Türkmenistan’da ulaşım demiryolu, karayolu, havayolu ve deniz yoluyla yapılmaktadır. Demiryolları ağının uzunluğu 2.138 km’dir. Yük taşımacılığı demiryollarına kaydırılmış olup bu yolların bir bölümü de çift hatlıdır. Türkmenistan’da 21.400 km uzunluğunda karayolu ağı bulunmaktadır. Deniz yolu olarak Hazar Denizi kıyısındaki Krasnovodsk (Türkmenbaşı) limanı önemli bir ulaşım merkezidir. İleride, buradan nehir yollarıyla Avrupa’ya ulaşılması hedeflenmektedir. Havayolu ulaşımı ise Aşkabat Türkmenbaşı hava limanından yapılmaktadır.

BANKACILIK VE SİGORTACILIK
Türkmenistan, 1 Kasım 1993’te ruble kullanımını tamamen terketmiş ve yeni para birimi olarak “Manat”ı kullanmaya başlamıştır. Türkmenistan Devlet Bankası para politikalarını organize etmekte ve tedavüldeki para miktarını kontrol altında tutmaktadır. Bu banka aynı zamanda ticari bankaları finanse etmekte, içeride ve dışarıda hesap açmakta, hesap durumlarını ayarlamakta, ülkenin iç ve dış borç servisini yapmaktadır.Ticari bankaların çalışabilme ve döviz tutma yetkisi de Devlet Bankası lisansıyla mümkün olmaktadır. Ticari bankaların esas görevi mali kaynakları kabul etmek, onları en makul şekliyle ekonomiye kanalize etmek ve mevcut şartlar içerisinde geri ödenmesini sağlamaktır. Türkmenistan Devlet Bankası talimatıyla ticari bankalar, devlet bütçesi adına nakit hareketi de sağlayabilmekte, piyasaya para sürebilmektedirler. Türkmenistan’da faaliyet gösteren bankaların başlıcaları şunlardır :

Türkmenbank, Türkmenistan Devlet Bankası, Türkmenistan Ziraat Bankası, Türkmen Sanayi Bankası, Sanayi Bankası, Vnesheconombank, İnvestbank, Doğalgaz Bankası, Yol Bankası, Halkbank ( Türkiye ), Ziraat Bankası ( Türkiye )

TÜRKMENİSTAN TÜRKİYE İLİŞKİLERİ
Türkiye ile Türkmenistan halkı sıcak ilişkiler içerisindedirler ve bu ilişkiler giderek yoğunlaşmaktadır.. 16 Aralık 1991 tarihinde Türkmenistan’ı ilk tanıyan ülke Türkiye olmuştur. 26 Mart 1992 tarihinde ilk büyükelçiliği açan ülke de Türkiye’dir.

T.C. Millî Eğitim Bakanlığı tarafından 1993-1994 yılında Aşkabat Anadolu Lisesi, bir İlkokul ve Türkiye Türkçesi Öğretim Merkezi hizmete açılmıştır. Ayrıca Millî Eğitim Bakanlığı’nca, 1996 yılında, içinde meslek edindirme kursları bulunan bir merkez açılmıştır. Millî Eğitim Bakanlığı yaklaşık üç bin öğrenciye Türkiye lise ve üniversitelerinde eğitim imkanı sağlamıştır. Latin alfabesine geçen Türkmenistan’ın ders kitaplarının bazıları Türkiye’de bastırılmış ve gönderilmiştir.

Türkmenistan’dan Türkiye üniversitelerine öğrenci gönderme uygulaması düzenli olarak sürdürülmektedir. 1993 Ağustos ayından bu yana Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) Türkmenistan’da düzenli olarak faaliyet göstermektedir.

T.C.Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından Aşkabat’ta içerisinde yedi bin kişilik camiin de bulunduğu bir kültür sitesi yaptırılmıştır. Üç bin beşyüz metrekarelik merkezde kütüphane ve konferans salonu da bulunan sitede, Türkiye Büyükelçiliği’nin denetiminde iki ülke dostluğunu güçlendiren yoğun kültür faaliyetleri sürdürülmektedir.

Mahtumkulu Üniversitesi Kampüsü içerisinde Türkiye Diyanet Vakfı tarafından inşa edilen İlahiyat Fakültesi ve İlahiyat Lisesi bulunmaktadır. Türk müteşebbislerinin bu bölgedeki çalışmalarına destek sağlamak amacıyla Türk Eximbank, Türkmenistan’a 1994 yılı sonuna kadar ürün ihracı ve yatırım kredisi olarak yaklaşık 90 milyon dolar kredi sağlamıştır. Türkmenistan’ın bağımsızlığını takiben aldığı ilk kredi Türk Eximbank kredisi olmuştur.

Türkmenistan ekonomisinin kalkınmasında Türk İşadamlarının büyük katkıları bulunmaktadır. Bugün, Türkmenistan’da gerçekleştirilen tekstil yatırımlarının hemen tamamı, tecrübeli Türk tekstilciler tarafından ortaya konulmuş ve başarıyla işletilmektedir. Diğer taahhüt işlerinin yüzde kırka yakını, Türk müteahhitler tarafından sürdürülmektedir. 21 Ocak 2000 tarihini Türkmen-Türk Kardeşlik Bayramı ilan eden Cumhurbaşkanı Saparmurat Türkmenbaşı, Türkmenistan-Türkiye ilişkilerinde yeni bir sayfa açıldığını ifade etmiştir.

KANUNLAR ve ANLAŞMALAR
Türkmenistan ve Türkiye’nin Taraf Olduğu Kanun, Anlaşma, Protokol ve Mutabakat Zabıtları:

KANUNLAR :
1- Türkmenistan Cumhuriyeti ile İmzalanan Dostluk ve İşbirliği Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 21.03.1993 tarih, 21531 sayı)
2- Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Türkmenistan Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Eğitim, Bilim, Kültür ve Spor Alanlarında İşbirliği Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G.10.12.1993 tarih, 21784 sayı)
3- Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Türkmenistan Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Askeri Eğitim İşbirliği Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 10.12.1993 tarih, 21784 sayı)
4- Türkmenistan Cumhuriyeti Hükümeti ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G.22.09.1994 tarih, 22059 sayı)
5- Türkmenistan ile Türkiye Cumhuriyeti Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 22.09.1994 tarih, 22059 sayı)
6- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Karşılıklı Büyükelçilik Faaliyetlerinin Gayri Menkul ve Mali Veçhelerine İlişkin Protokol’un Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 16.10.1996 tarih, 22789 sayı)
7- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Gelir Üzerinden Alınan Vergilerde Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması ve Eki Protokol’un Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 10.04.1997 tarih, 22960 sayı)
8- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Konsolosluk Sözleşmesinin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 26.07.1997 tarih, 23061 sayı)
9- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Deniz Taşımacılığı Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 26.07.1997 tarih, 23061 sayı)
10- Türkmenistan ile Türkiye Arasındaki Hazar-Geçişli Türkmenistan-Türkiye Avrupa Gaz Boru Hattı Projesinin (HGB) ifası ve Türkmenistan’dan Türkiye’ye Doğalgaz Satışına İlişkin Anlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmi G. 11.11.1999 tarih, 23873 sayı)

ANLAŞMA, PROTOKOL ve MUTABAKAT ZABITLARI :
1- Türkmenistan S.S.C Hükümeti ile Yapılan Ekonomik, Ticari, Bilimsel ve Kültürel İşbirliği Protokolu’nun Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 28.01.1991)
2- Özbekistan, Türkmenistan ve Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri ile Yapılan Tıp ve Sağlık Alanında İşbirliği Anlaşmalarının Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 13.07.1991)
3- Türkmenistan ile Yapılan Ekonomik, Ticari İşbirliğine Dair Anlaşma’nın Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 09.01.1992)
4- Türkmenistan ile Yapılan Ekonomik ve Ticari, Sınai ve Kültürel İşbirliğine İlişkin Mutabakat Zaptının Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 25.01.1992)
5- Azerbaycan, Türkmenistan ve Kazakistan ile Yapılan Vize Muhafiyetine İlişkin Anlaşmaların Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 02.06.1992)
6- Türkmenistan İçişleri Bakanlığı ile İçişleri Bakanlığımız Arasında Yapılan Suça Karşı Mücadele ve Toplum Emniyeti Konularındaki İşbirliği Hakkında Protokol’un Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 28.07.1992)
7- Türkmenistan Cumhuriyeti Hükümeti ile İmzalanan “Türkmenistan’dan Türkiye’ye Doğalgaz Gönderilmesi Hakkındaki Anlaşmanın Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 16.10.1992)
8- Türkmenistan İçişleri Bakanlığı ile İçişleri Bakanlığımız Arasında İmzalanan “Suça Karşı Mücadele ve Toplum Emniyeti Konularında İşbirliğine İlişkin Protokol’un Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 02.03.1993)
9- Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Kazakistan Cumhuriyeti Hükümetleri ile İmzalanan Turizm Alanında İşbirliği Anlaşmalarının Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 15.04.1993)
10- Türkiye ile Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Azerbaycan Arasında İmzalanan Haberleşme Alanında İşbirliğine İlişkin Protokollerin Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 07.07.1993)
11- Türkmenistan Hükümeti ile Türkiye Cumhuriyeti Arasında Teknik, Bilimsel ve Ekonomik İşbirliği Protokolunun Onaylanmasına Dair Karar (Resmi Gazete: 14.01.1994)
12- Moğolistan, Türkmenistan ve Kazakistan Cumhuriyeti Hükümetleri ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında İmzalanan Eğitim, Bilim, Kültür ve Spor Alanlarında İşbirliği Anlaşmalarının Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 26.12.1994)
13- Türkmenistan ile Türkiye Cumhuriyeti Arasında İmzalanan Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmasının Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 15.01.1995)
14- Türkmenistan ile Türkiye Cumhuriyeti Arasında Türkmenistan’dan Doğalgaz Alımı ve Satımı Anlaşmasının Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 21.02.1995)
15- Türkmenistan Hükümeti ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Uluslararası KarayoluTaşımacılığı Anlaşmasının Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 09.07.1995)
16- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Akdolunan Karşılıklı Büyükelçilik Faaliyetlerinin Gayrimenkul ve Mali Veçhelerine İlişkin Protokol’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 08.01.1996)
17- Türkmenistan Hükümeti ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Ticari ve Ekonomik İşbirliği Konularında Türk-Türkmen Karma Ekonomik Komisyonu Kurulmasına Dair Anlaşmanın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 09.01.1996)
18- Türkmenistan Hükümeti ile Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Askeri Eğitim İşbirliği Anlaşmasının Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 13.04.1996)
19- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Akdolunan Karşılıklı Büyükelçilik Faaliyetlerini Gayrimenkul ve Mali Veçhelerine İlişkin Protokol’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 08.01.1997)
20- Türkmenistan ile Türkiye Arasında İmzalanan Çevre Alanında İşbirliği Anlaşmasının Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 29.03.1997)
21- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Gelir Üzerinden Alınan Vergilerde Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması ve Eki Protokol’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 13.06.1997)
22- Türkmenistan Bilim Bakanlığı ve Devlet “Senet” Birleşiği Başkanlığı ile Türkiye Milli Eğitim Bakanlığı Arasında Eğitim ve Öğretim Alanlarında İşbirliği Protokolu’nun Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 15.06.1997)
23- Türkmenistan ile Türkiye Arasında İmzalanan Konsolosluk Sözleşmesi’nin Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 12.11.1997)
24- Türkmenistan ile Türkiye Arasında İmzalanan “Deniz Taşımacılığı Anlaşması”nın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 23.12.1997)
25- Türkmenistan Hidrometoroloji Genel Müdürlüğü ile Türkiye Metoroloji İşleri Genel Müdürlüğü Arasında Akdolunan İşbirliğine İlişkin Protokol’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 12.01.1998)
26- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Akdolunan “Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması”nın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 01.03.1998)
27- Türkmenistan ile Türkiye Arasında İmzalanan “Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması”nın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 02.03.1998)
28- Türkmenistan Doğal Kaynak Kullanımı ve Çevre Koruma Bakanlığı ile Türkiye Orman Bakanlığı Arasında Karşılıklı İşbirliğine İlişkin Memorandum’un Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 09.03.1998)
29- Türkmenistan ile Türkiye Arasında İmzalanan “Gümrük İdarelerinin Karşılıklı Yardımlaşmasına İlişkin Anlaşma”nın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 10.03.1998)
30- Türkmenistan ile Türkiye Arasında Yasa Dışı Yollardan Ülkeye Sokulan veya Çıkartılan Kültürel Eserlerin Yakalanması ve İade Edilmesi Konularında Gümrük İşbirliği Anlaşması’nın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 10.07.1999)
31- Türkmenistan ile Türkiye Arasındaki Hazar Geçişli Türkmenistan-Türkiye-Avrupa Gaz Boru Hattı Projesinin (HGB) İfası ve Türkmenistan’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne Doğalgaz Satışına İlişkin Anlaşmanın Onaylanması Hakkında Karar (Resmi Gazete: 11.01.2000)

RESMİ VE DİNİ TATİL GÜNLERİ
1 OCAK – YILBAŞI
12 OCAK – HATIRA GÜNÜ
19 ŞUBAT – TÜRKMENİSTAN DEVLET BAŞKANININ DOĞUM GÜNÜ VE TÜRKMENİSTAN DEVLET BAYRAĞI BAYRAMI
21 MART – NEVRUZ BAYRAMI
NİSANIN İLK PAZARI – “BİR DAMLA SU, BİR PARÇA ALTINDIR” BAYRAMI
9 MAYIS – ZAFER GÜNÜ
18 MAYIS – YENİDEN DOĞMA VE BİRLEŞME GÜNÜ
19 MAYIS – MAHTUMKULU ŞİİR GÜNÜ
MAYISIN SON PAZARI – HALI BAYRAMI
21 HAZİRAN – 1. CUMHURBAŞKANININ SEÇİMİ GÜNÜ
TEMMUZUN 3. PAZARI – HUBUBAT BAYRAMI
AĞUSTOSUN İKİNCİ PAZARI – KAVUN GÜNÜ
EKİMİN İKİNCİ PAZARI – HALK OZANLARI BAYRAMI
6 EKİM – DEPREMZEDELERİ ANMA GÜNÜ
27-28 EKİM – BAĞIMSIZLIK GÜNÜ
17 KASIM – ÖĞRENCİLER GÜNÜ
KASIMIN SON PAZARI – HASAT BAYRAMI
ARALIĞIN İLK PAZARI – KOMŞULAR GÜNÜ
12 ARALIK – TARAFSIZLIK GÜNÜ

|» “Turan İlleri” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

| » “Sonuçlanmış Sormacalar” Sayfasına Dön! « |