• Abbasiler döneminden itibaren, İslam dünyasında bilim alanında araştırmalar oldukça gelişmişti. Bu dönemin başlıca bilim kuruluşları medreselerdi. Medreselerde islami bilimlerin yanı sıra matematik, tıp, astronomi, kimya, coğrafya, tarih gibi dersler de okutuluyordu.
• Karahanlılar zamanında Buhara, Semerkant, Balasagun ve Kaşgar önemli bilim ve kültür merkezleri durumuna geldi.
•  ilk Selçuklu medresesi Tuğrul Bey tarafından Nişabur’da açıldı. Dönemin en önemli ve büyük medresesi ise Nizamülmülk tarafından Bağdat’ta yapıldı. Nizamiye Medresesi olarak adlandırılan bu medrese dönemin en büyük eğitim ve öğretim kurumuydu. Nizamiye Medresesi’nde islami bilimlerin yanında felsefe, matematik gibi beşerî ve pozitif bilimler de okutuluyordu.

ÖRNEK: Büyük Selçuklular Döneminde,;
I. Selçuklu sultanlarının halife sanını almaması,
II. Yönetici sayısının artırılmasına gerek duyulması,
III. Yetenekli öğrencilerin okutulmasının ve topluma kazandırılmasının amaçlanması
durumlarından hangilerinin, Selçuklu sultanların 5 medreselerin kurulup yaygınlaştırılmasına önem vermelerinde etkili olduğu savunulabilir?

A)Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III  D) Ive III E) II ve III

ÇÖZÜM: Selçuklular döneminde medreselerin kurulup yaygınlaştırılmasında yöneticilere ihtiyaç duyulması ve yetenekli öğrencilerin topluma kazandırılmasının etkisi büyüktür.
Yanıt E

•  Melikşah zamanında Isfahan’da bir rasathane kurulmuştur. Dönemin ünlü matematikçisi Ömer Hayyam’ın başkanlık ettiği bir kurul, Melikşah adına yeni bir takvim düzenlenmiş bu takvime Celali Takvimi adı verilmiştir. Türk —İslam devletlerinde yetişen ünlü bilim adamları

1. Farabi: Matematik, fizik, astronomi, mantık, psikoloji, ve siyaset alanlarında 160 kadar yapıt vermiştir. İhsaü’l-Ulum (Bilimlerin sınıflandırılması) adlı yapıtında bilimlerin tasnifini yaptı. Avrupa’da, Alfarabius adıyla tanınan Farabi’nin eserleri uzun yıllar Avrupa üniversitelerinde okutulmuştur.
2. Bîrûni: Matematik, astronomi, tarih, coğrafya, felsefe, fizik, alanındaki çalışmalarıyla ünlüdür. Gazneli Mahmut’un Hint seferlerine katılan Bîrûni, bu ülkenin inançları, dinsel ve kültürel durumu hakkında eserler yazmıştır.
3. İbni Sîna: Çeşitli alanlarda 200’den fazla yapıta sahip olup tıp, fizik, mantık ve felsefe alanında büyük ün kazanmıştır. El Kanun Fi’t-Tıp adlı eseri, Avrupa’da ders kitabı olarak okutulmuştur.

ÖRNEK: İslam medeniyetinin gelişmesinde Türklerin büyük katkıları vardır.
Türklerin tıp alanında İslam medeniyetine en büyük katkısını  aşağıdaki bilim adamlarından hangisi sağlamıştır?
A) Harezmi B) Birûni C) Farabi D) Gazali E) İbn-i Sina
2007 ÖSS
ÇÖZÜM: İslam medeniyetine tıp alanında hizmet eden büyük bilim insanı ibn-i Sina’dır. ibn-i Sina’nın Kanun adlı eseri yaklaşık 300 yıl Avrupa’da tıp kitabı olarak okutulmuştur.
Yanıt E

• Harzemşahlar döneminde Merv, Nişabur ve Herat bilim ve kültür merkezleri durumuna geldi. Harzemşah hükümdarları bilim adamlarını koruyarak, bilimin gelişmesine yardımcı olmuşlardır. Kelam alanında Fahreddin Razi, tefsir ile gramer alanında Zemahşeri dönemin ünlü bilim adamlarıdır. 
• Moğol Devleti’nin parçalanmasından kurulan AltınOrda, Çağatay ve İlhanlIlar devletlerinde tıp, matematik ve astronomi gibi bilim dallarında gelişmeler olmuş, İlhanlIlar zamanında Tebriz’de bir rasathane kurulmuştur.
•  Vezir Reşidüddin’in Türklerin ve Moğolların tarihini içeren Camiü’t Tevarih (Tarihlerin Toplamı) adlı eseri çok ünlüdür.
• Timur’un torunlarından Semerkant Hükümdarı UluğBey, büyük bir astronomi bilginiydi. Uluğ Bey 1420’de Semerkant’ta inşa ettirdiği rasathanede gök cisimlerini incelemişti. Uluğ Bey’in öğrencisi olan Ali Kuşçu da ünlü bir matematik ve astronomi bilginiydi.
•  Fatih Sultan Mehmet, Ali Kuşçu’yu İstanbul’a getirmiş, Ali Kuşçu Sahn-ı Seman Medresesi’nde dersler vermiştir.
•  Dönemin diğer önemli astronomi bilginleri Kadızade-i Rumi ve Gıyaseddin el Kaşani idi.
•  Hive Hükümdarı Ebu’l-Gazi Bahadır Han, Şecere-i Türkî (Türklerin soy kütüğü) ve Şeceri-i Terakime (Türkmenlerin soy kütüğü) adında iki tarih kitabı yazdı.
• Babür Devleti hükümdarlarından özelikle Ekber Şah, eğitime büyük önem verdi. Onun zamanında birçok medrese açıldı. Bu dönemde gelişme gösteren bilimler arasında ilk sırayı tarih almaktaydı.
• Önemli tarih eserleri arasında Cürcani’nin Tabakat-ı Nasıri ve Hoca Nizamüddin Ahmet’in, Tabakat-ı Ekberi adlı eserleri vardı.
• Azerbeycan’da XIX. ve XX.yüzyılda hareketli bir düşünce hayatı vardı. Mehmet Emin Resulzade ve Hüseyin Cahit, düşünceleriyle Azerbaycan halkının bağımsızlık mücadelesine liderlik yapmışlardır.

Sanat

• Türk -İslam devletlerine ait sayısız sanat eserinin çoğu günümüze kadar gelmiştir. Bu eserlerin çoğunu saraylar, camiler, mescitler, hanlar, kervansaraylar, hamamlar, medreseler, kümbetler, imaretler ve çeşmeler oluşturmaktadır.
• Tolunoğullarından günümüze kadar gelen en önemli eser Tolunoğlu Ahmet Camisi’dir. ihşidler zamanında Mısır’da yapılmış olan mimari eserlerden günümüze kadar ulaşan bulunmamaktadır.
•  Karahanlılar dönemine ait günümüze kadar gelen en önemli mimari eser, Talas’taki Ayşe Bibi Türbesi’dir.
• Gazenlilerin başkenti olan Gazne, Sultan Mahmut ve oğlu Mesut zamanında saraylar, camiler, mescitler ve medreselerle donatılmış; ancak bu eserlerin çok azı günümüze ulaşabilmiştir.
• Büyük Selçuklular döneminde özellikle mimaride büyük gelişme görüldü. Merv, Rey, Isfahan, Hemedan, Nişabur gibi kentler çeşitli mimari eserlerle donatıldı.

[tarih_ygs_lys]

• İslamiyet’ten önce kurulan Türk devletlerinde, hükümdarın ülkeyi Tanrı adına yönettiğine inanılırdı. Bu anlayış Türk- İslam devletlerinde de devam etmiştir.
•  Tolunoğulları ve ihşidilerde devlet yönetimi, Abbasi devlet teşkilatı ile büyük benzerlik gösteriyordu. Abbasi devlet teşkilatında yer alan naiplik, Tolunoğulları ve ihşidilerde de bulunuyordu. ihşidilerdeki önemli bir idari kurum olan vezirlik makamının yerini Tolunoğullarında haciplik makamı almıştır. Hacibin görevi hükümdar ile görüşecek kişilerin huzura giriş çıkışlarını düzenlemekti. Hacipten sonra hazinedar ve tabip (doktor) geliyordu.
•  Karahanlılar ülkeyi yönetmede ikili yönetimi (doğubatı) esas alınmışlardır. Büyük Han, Arslan Kara Han unvanı ile devletin doğu kısmını diğer bir han da Arslan Kara Han’ın otoritesinde bağlı olarak devletin batısını yönetirdi. (Orta Asya geleneğini devam ettirmişlerdir. Bu durum, millî benliklerini koruduklarını göstermektedir.) y Karahanlılar saraya ordu diyorlardı. Saray, hükümdar ve ailesinin yaşadığı bir yer olmanın yanı sıra devlet yönetiminin de merkeziydi. Bu nedenle saraya kapu adı da verilmekteydi. Sarayda en önemli görevliler haciplerdi. Haciplerin başkanına Hacibülhüccap denilirdi.
•  Saraydaki diğer görevliler şunlardı:

1. Kapucubaşı: Sarayın korunmasından ve her türlü günlük hizmetinden sorumluydu.
2. Silahdar: Hükümdarın silahlarının bakımı ve bayrakların yapımı ve bakımı ile görevli olanların başında bulunurdu.
3. Alemdar: Devlete ait sancak ve bayrakların yapımı ile görevli olanların başıydı.
4. Aşçıbaşı: Saray mutfağında görevli olanların sorumlusuydu.
5. İlbaşı: Hükümdarın ve kapukulu askerinin atlarına bakan görevlilerin başında bulunurdu.
6. Camedar: Hükümdarın elbiselerini hazırlar ve korurdu.

•  Gaznelilerde diğer Müslüman ve Türk devletlerinde de görülen saray teşkilatı vardı. Gazneli saray teşkilatında; ağacı (hacip), candar, emir-i silah, camedar, emir-i ahur, emir-i şikar, çavuş gibi görevliler bulunmaktaydı.
•  Büyük Selçuklular, devlet teşkilatını oluştururken Gaznelileri ve Abbasileri örnek almışlardır. Selçuklu hükümdarı, önce yabgu unvanı kullanırken Tuğrul Bey’den itibaren Sultan unvanı kullanılmaya başlandı. Selçuklular’da hutbe okutmak, para basmak, taht ve taç hükümdarlık sembolleriydi.
•  Türk -İslam devletlerinde, devlet işleri Büyük Divan (Divan-ı Saltanat)’da görüşülür ve karara bağlanırdı.

1. Tuğra Divanı: Devletin iç ve dış, yazışmalarını yapardı.
2. İstifa Divanı: Başında hazinedarın (Müstevfi) bulunduğu bu divan devletin maliye işlerine bakardı.
3. Arz Divanı: Askerlerin kayıtlarını ve maaş defterlerini tutardı.
4. İşraf Divanı: Devletin adli ve idari işlerini denetlerdi.

• Büyük Selçuklu Devleti, eyalet adı verilen 12 büyük idari bölgeye ayrılmıştır. Eyaletlerin başında şıhne denilen askerî valiler ya da amil denilen sivil valiler bulunurdu. Eyalet valisi, Selçuklu ailesinden gelirse buna melik denirdi.
• Selçuklularda eyaletlere yönetici olarak gönderdikleri şehzadelerin yanına atabey denilen deneyimli bir devlet adamı verilirdi. Atabeyler, şehzadeleri yöneticilik ve askerlik alanlarında yetiştirirlerdi.

NOT: Atabeyler, Büyük Selçuklu Devleti’nin son dönemlerindeki güçsüzlüğünden yararlanıp kendi adlarına bağımsız devletler kurmuşlardır.

• Müslüman Türk devletlerinde olduğu gibi, Selçuklu saray teşkilatında aynı işi yapan görevliler vardı.

Saray Yönetimi

Selçuklu sarayındaki görevliler şunlardır:
1. Üstadü’d -dar: Hazine ve vergi gelirlerinden bir kısmını, sarayın fırın, mutfak ve ahır gibi bölümlerinin harcamaları için kullanan görevlidir.
2. Emir – i Hares: Hükümdarın verdiği cezaları yerine getirmekle sorumluydu.
3. Abdar: Hükümdarın elini yıkaması için, ibrik ve leğen tutan görevliydi.
4. Çeşnigir: Hükümdarın yemeğini hazırlayan ve tadarak kontrol eden kişidir.
5. Emir – i Şikar: Hükümdarın av partisi ile ilgili hazırlıklarını yapan ve av sırasında hükümdara hizmet eden görevlilerin başıdır.
6. Nedimler: Hükümdarı eğlendirmek, sohbet ve arkadaşlık etmekle görevli kişilerdir.
7. Çavuş (Serheng): Hükümdar tarafından verilen emirlerin yerine getirilmesi başlıca göreviydi. Ayrıca, törenlerde ve hükümdar bir yere giderken, ellerindeki asalar ile hükümdara yol açarlardı.

Moğollarda Devlet Yönetimi

•  Moğollar, devlet yönetiminde Uygur Türklerine önemli görevler verdiler ve devlet teşkilatında büyük ölçüde Türklerden etkilendiler.
•  Cengiz Han Moğol topluluklarını, askerî tarzda teşkilatlandırdı. Moğol hükümdarlarına “kağan” veya “han” denirdi.
•  Moğollar Moğol olmayan uluslardan geniş bir memur kadrosu oluşturdular. Moğollarda resmî yazışmalarda Uygur yazısı kullanılıyordu.
•  Moğol Devleti’nde egemenlik, Cengiz Han’ın elindeydi ve babadan oğula geçiyordu.
•  Moğol Devleti’nin yönetimi, Cengiz Han tarafından yapılan ve Cengiz Yasası diye bilinen temel bir yasaya göre yürütülürdü.
•  Yasada ordunun kuruluşu, posta teşkilatı, yabancı ülkelerle ilişkiler, vergi ve miras ile ilgili kurallar bulunuyordu.Bu yasanın esasını katı bir disiplin ve ahlak anlayışı oluşturuyordu.
•  Moğol Devleti’nde en önemli devlet organı kurultay idi. Kurultaya han başkanlık ederdi. Kurultay; Moğol beyleri, kabile başkanları ve devlet ileri gelenlerinden oluşuyordu.
•  Kurultay; kesinlikle yasaya göre karar almak zorundaydı. Kurultayda han seçimi, savaş kararları, halktan alınacak vergi miktarının belirlenmesi gibi konular görüşülür ve karara bağlanırdı.
•  Moğollarda ordu komutanlarına Noyan denirdi. Ordu komutanlığı babadan oğula geçerdi. Moğol ordusunda askerî başarısızlıklar olursa kumandalar cezalandırılırdı.
•  Timurlarda yönetim ülkenin hükümdar ailesinin ortak malı sayılması anlayışına dayanıyordu. Timur devletin gerçek yöneticisi olmakla beraber hiçbir zaman sultan unvanını kullanamadı. Bunun nedeni hükümdar soyundan gelmemesiydi. Bu nedenle Timur sadece “Emir” unvanını kullanmıştır.
•  Timur devlet teşkilatlanmasında Cengiz Yasası’nı uygulamış aynı zamanda eski Türk yönetim geleneklerine bağlı kalmıştır.
•  Babür Devleti’nde yönetim ve askerî teşkilat, Timurlular örnek alınarak oluşturulmuştu. Babürlerde ordu, hassa askerleri ile tımarlı sipahilerden oluşuyordu. Devletin Suyurgal (tımar) verdiği kişiler belirli sayıda asker beslemek zorundaydılar.
•  Kazak Hanlığı’nda devletin başında “han” unvanı taşıyan bir hükümdar bulunuyordu. Hükümdarın yanında “kurultay” denilen bir meclis bulunurdu.
•  Kırgızlarda; boyların ortak sorunları, ak sakalların bir araya gelip oluşturdukları Uruğ Şurası’nda görüşülür ve karara bağlanırdı.

Adalet (Yargı)

• ilk Türk -İslam devletlerinde hukuk, şer’i ve örfi hukuk olmak üzere ikiye ayrılırdı. Şer’i hukuk içine giren davalara (evlenme, boşanma, miras, nafaka vb.) kadılar bakardı. Kadının verdiği karar bozulmaz ve derhal yerine getirilirdi. Kadılar, sultan tarafından tayin edilen kaddıyülkuddat denilen baş kadıya bağlıydılar.
•  Bunların yanı sıra sultanın başkanlık ettiği Divan-ı Mezalim denilen bir yüksek mahkeme vardı.

Örfi hukuk: Halkın geleneklerinden oluşurdu.

Ordu:  Karahanlılarda ordunun esasını Karluk, Yağma, ve Çiğil Türkleri oluşturuyordu. Ordunun komutanı su başı idi. Gazneli ordusu gulamlar (köleler), düzenli birlikler, eyalet askerleri, ücretli askerler ve gönüllülerden oluşuyordu. Çok uluslu bir yapıda olduğu için ordu farklı etnik gruplardan oluşuyordu. Gulamların çoğu Türk’tü.

ÖRNEK:Selçuklularda değişik toplulukların çocukları küçük yaşta alınarak özel olarak yetiştirilir ve yeterli olgunluğa geldiklerinde askere alınırlardı. Bu sisteme “gulam” sistemi denilirdi. Selçuklulardaki bu sistem in Osmanlılardaki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tımar B) Kapıkulu C) Millet D) iltizam E) Sâliyane
2008 ÖSS
ÇÖZÜM: Selçuklular döneminde özel birlikler olan gulamların Osmanlı Devleti’ndeki karşılığı kapıkulu askerleridir.
Yanıt B

Büyük Selçuklu Devletinde Ordu

1. Gulaman— Saray (Saray Köleleri): Çoğunluğu Türklerden olan bu birlik farklı milletlerden oluşur ve özel olarak yetiştirilirdi. Doğrudan sultana bağlı olan bu askerler hassa ordusu içinden seçilirdi.
2. Hassa Askerleri: Küçük yaşta esir edilen ya da satın alınan gençlerden oluşan birlikti. Her zaman savaşa hazırdılar. Bütün masrafları devlet tarafından karşılanırdı.
3. Meliklerin, Askerî Valilerin Askerleri: Eyalet yöneticisi olan melikler ve valiler, bulundukları bölgelerde kendilerine bağlı askerî birliklere sahiptiler. Bir savaş zamanı bu görevliler kendi askerleriyle birlikte orduya katılırlardı.

4. Bağlı  Devletlerin ve Beyliklerin Askerleri: Selçukluların egemenliğini tanımış olan devletler gerektiğinde kendi ordularıyla Selçuklu ordusunun yanında
savaşa katılırlardı.
5. Türkm enler: Konargöçer bir hayat sürdürdükleri için her an savaşa hazır durumda bulunurlardı. Savaş zamanında sultanın daveti üzerine orduya katılırlardı.
6. İkta Askerleri: ikta sahibi olanların, gelirlerinin bir bölümüyle beslenmek zorunda oldukları askerlerdi. Tamamı atlı birliklerdi.

ÖRNEK:
I. Harzemşahlar
II. Hazarlar
III. Selçuklular
Yukarıdaki devletlerin hangilerinde ikta sistemi uygulanmıştır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III
2006 ÖSS

ÇÖZÜM: ikta sistemi ilk olarak Hz. Ömer devrinde uygulanmıştır. Bu sistem daha sonraki dönemde İslam ve Türk-islam devletleri tarafından uygulanmıştır. Harzemşahlar ve Selçuklular bu sistemi uygulamıştır.
Yanıt D

• Selçuklularda, ordu teşkilatı ile toprak yönetimi arasında bağlantı vardı. Buna göre ülke toprakları vergi gelirlerine göre bölümlere ayrılırdı. Devletin sivil ve askerî memurlarına görev karşılığı verdiği topraklara “ikta” denilirdi. Bu toprakları işleyen çiftçiler, devlete vermeleri gereken vergiyi sipahiye verirlerdi.

Dil ve Edebiyat

•  Karahanlılar Türkçeye önem vermişler ve Türkçeyi resmî dil olarak kabul etmişlerdir. Resmî yazışmalarda Uygur yazısı kullanmışlardı.
•  Karahanlılar döneminden kalma yapıtların başında Türk edebiyatının en önemli yapıtlarından biri Divân-ı Lügati’t Türk’tür. Eser Karahan prenslerinden Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır. Kaşgarlı Mahmut, 1074 yılında tamamladığı yapıtında, çeşitli Türk boylarının lehçelerinden örnekler vermiştir.Kaşgarlı Mahmut Arapça’nın Türk dili üzerinde olumsuz etkisinden dolayı bu eseri hazırlamıştır.
•  Karahanlılar döneminin bir başka önemli yapıtı da Yusuf Has Hacib tarafından yazılan Kutadgu Bilig’dir. Yapıt 1069 yılında Kaşgar’da Uygur alfabesi ile yazılmıştır. Kutadgu Bilig, Türkçe yazılan ilk siya setnâmedir.
•  Atabetü’l -Hakayık (Gerçeklerin Eşiği) ve Divan – ı Hikmet adlı eserler Karahanlılar döneminin diğer önemli eserleridir. Ele alınan konular açısından bu iki yapıt birbirine benzer. Her iki yapıt da ahlaksal yönü ağır basan, eğitici ve öğretici bir nitelik taşımaktadır. Atabetü’l Hakayık, Edip Ahmet Yükneki tarafından Uygur alfabesiyle Türkçe yazılmış bir yapıttır.
•  Divan-ı Hikmet ise Ahmet Yesevi tarafından Türkçe yazılmış bir yapıttır. 
•  Gazneliler halkının büyük kısmını İranlIlar, AfganlIlar ve Hintliler oluşturuyordu. Bu nedenle Gaznelilerde devletin resmî dili Arapçaydı. Buna karşılık ordu içinde ve sarayda yaşayanlar Türkçe konuşuyorlardı. Bu dönemin ünlü yapıtı, Firdevsi tarafından yazılıp Gazneli Mahmut’a sunulan Şehnâme’dir.
•  Selçuklular döneminde fethedilen Irak, Suriye, Arabistan ve İran gibi bölgelerde yaşayan halkın dili, daha çok Arapça ve Farsçadır. Bu nedenle Selçuklularda bilim dili Arapça, resmî yazışma dili Farsça idi. Bununla birlikte, günlük yaşamda konuşma dili Türkçeydi.

SORU: Selçuklularda resmî yazışmalar Farsça idi. Medreselerde eğitim Arapça yapılıyordu. Halk ve ordu kesimi ise Türkçe konuşuyordu.
Bu durum , Selçuklularda aşağ>dakilerden hangisine neden olm uştur?
A) Ordudaki asker sayısının azalmasına
B) Yöneticiler ile halk arasındaki bağların güçlenmesine
C) Türk dilindeki gelişmenin yavaşlamasına
D) Yabancıların siyasal baskılarının önlenmesine
E) Yönetimde bilim adamlarının söz sahibi olmasına

ÇÖZÜM: Selçuklularda yazışmaların Farsça olması, eğitimin Arapça yapılması Türk dilinin gelişmesini yavaşlatmıştır.
Yanıt C

• Dönemin bilgin ve şairleri yapıtlarını genellikle Arapça ve Farsça yazmışlardır.
• Karahanlılar döneminin sözlü edebiyat yapıtlarının başlıcaları da Satuk Buğra Han Destanı’dır.
• Türk edebiyatının Gazneliler dönemine ait yapıtlarının başında, iranlı şair Firdevsi tarafından yazılan Şehnâme gelir.
•  Selçuklular döneminin divan edebiyatı alanında eser veren iki önemli şairi, iranlı Ömer Hayyam ve Feridüddin Attar’dır. Özellikle bağnazlığa karşı şiirler yazan Hayyam’ın Rubailer’i dünyaca ünlüdür. Feriddüdin Attar’ın en ünlü yapıtı Mantıku’t- Tayr’dır.
•  Moğol Devleti’nde 13. yüzyılda resmî dil Moğolca idi. Moğol Devleti bölündükten sonra Altın Orda, Çağatay ve ilhanlı devletlerinde Moğolcanın yerine Türkçe kullanılmaya başlandı.
•  Türk ve Moğolların genel tarihi olan ve ilhanlı vezirlerinden Reşidüddin tarafından yazılan Cami-üt-Tevarih ile Cüveyni’nin yazdığı Tarih-i Cihangüşa, bu dönemin ünlü yapıtlarındır.
•  Tarih konusunda önemli eserlerden biri de Moğolca yazılmış olan Moğolların Gizli Tarihi’dir. Bu kitapta Cengiz Han’ın yaşamı anlatılır. 
• Karahanlılar döneminin edebiyat dili olan Hakaniye lehçesi, Çağatay Hanlığı zamanında bütün Orta Asya’ya yayıldı ve Çağatayca adını aldı.
•  Timurluların ilk zamanında edebiyat dili Farsça, bilim dili Arapça idi. 15. yüzyıldan sonra Doğu Türkçesi (Çağatayca) ile eserler yazılmaya başlandı.
• Timurlu Devleti hükümdarlarından Sultan Halil ve Hüseyin Baykara da Türkçe şiirler yazmışlardır. Dönemin en ünlü şair ve yazarı Ali Şir Nevâî idi.
•  Çağataycanın edebî bir dil olmasına çalışan Ali Şir Nevâî, Türkçeyi Farscadan daha üstün göstermek amacıyla Muhakemetü’l- Lügateyn adlı kitabını yazmıştır.
•  Safevi Devleti’nde halk, Türkçe ve Farsça konuşuyordu. Devletin resmi dili Farsça idi. Bir Türk hanedanı olan Safeviler, Türkçeye ve Türk edebiyatına da yakın ilgi gösterdiler. Safevi hükümdarı Şah İsmail, aynı zamanda 16. yüzyılın en büyük Türk şairlerinden biriydi. “Hatayi” mahlasını kullanan Şah İsmail şiirlerinde sade bir Türkçe kullanmıştır.
• Özbek hanlıkları döneminde, Hive Hanı Ebul’l Gazi Bahadır Han’ın yazdığı Şecere-i Türkî (Türklerin soy kütüğü) ve Şecere-i Terakime adlı eserdir. Bu iki eser de Türkçe yazılmış olup Türk tarihine kaynak oluşturması bakımından önem taşırlar.
• 16. yüzyılda Azeri edebiyatı da gelişmeye başladı. Genceli Nizami, Azeri edebiyatının en büyük temsilcilerinden biridir. Köroğlu ve Dede Korkut Destanları, Anadolu Türk edebiyatı için olduğu kadar Azeri edebiyatı için de önemli eserlerdir. 
• Kazak Türkçesi, Türk dilinin bir şivesidir. 19. yüzyıla kadar halk edebiyatı örnekleri sözlü olarak yaşamıştır. Kazak sözlü edebiyatının en güzel örnekleri Edige ve Çora Batır destanlarıdır. 
• Kırgız edebiyatının en güzel örneği Manas Destanı’dır.Kırgızların kahramanlık destanı olan Manas Destanı’nda, Kırgız halkının inançları, gelenek ve görenekleri eğlenceleri ve sosyal hayatları anlatılmaktadır.
• Türkmenistan edebiyatı, XIX. yüzyıl sonlarına kadar sözlü edebiyat şeklinde gelişmiştir. Bu edebiyatın en büyük temsilcisi, Türkmen Şairi Mahdum Kulu’dur.

[tarih_ygs_lys]

•  Moğollar, 13. yüzyılda Asya’da büyük bir devlet kurmuştur. Kurucusu Cengiz Han’dır. Asıl adı Temuçin olan Cengiz, Yesugey adında bir Moğol beyinin oğludur.
•  1196’da Moğol reislerinin de katıldığı “Kurultay”da, Cengiz adını ve ayrıca han unvanı alarak Moğol Devleti’ni kurdu.

• Devletin merkezi Karakurum’dur. Cengiz Han, 12111214 yılları arasında Çin üzerine yaptığı seferler sonucu Pekin’i ele geçirdi.
• 1220 yılında Buhara ve Semerkânt da Moğolların eline geçti.
• Cengiz Han 1227 yılında çıktığı Çin Seferinde öldü. Cengiz Han öldüğü zaman kurduğu devletin sınırları, doğuda Çin Denizi’nden batıda Orta Avrupa içlerine, kuzeyde Sibirya ortalarından güneyde Himalaya Dağları’na kadar uzanıyordu.
•  Moğol Devleti’nde yaşayanların çoğu Türklerden oluşuyordu. 
• Moğol Devleti’nin yönetiminde Uygur Türkleri önemli görevlere getirilmişlerdi. Bunun sonucunda devlet teşkilatlanmasında ve Moğol kültüründe Uygur etkisi oldukça fazladır.

UYARI: Moğol istilâsının Türk tarihi yönünden en önemli sonucu Anadolu’nun hızla Türkleşmesini sağlamış olmasıdır. Horasan, Maveraünnehir ve Türkistan’da yaşayan Türkmenler, Moğol istilasından kaçarak Anadolu’ya geldiler ve Türk nüfusunun hızla artmasını sağladılar. Bu yerleşme Anadolu’da Türk birliğinin kurulmasını ve Anadolu’nun tamam en Türk yurdu olmasını sağladı.

Moğol Devleti’nin Parçalanması ve Moğol-Türk Devletleri

•  Cengiz Han’ın ölümünden sonra oğlu Ögeday, kağan seçildi. Bütün kardeşleri onu büyük kağan olarak tanıdılar.
•  Cengiz soyundan gelen hükümdarlar, Moğol Devleti’nde siyasi birliği koruyamadılar. Cengiz’in kurduğu Moğol Devleti parçalandı ve devletin toprakları üzerinde merkeze bağlı olarak AltınOrda, İlhanlIlar, Çağataylılar ve Kubilay hanlıkları kuruldu.

Altın Orda Hanlığı (1227 -1502)

• Cengiz Han, devleti dört oğlu arasında paylaştırdığı zaman oğlu Cuci’ye, Aral Gölü’nün batısındaki Kıpçak illeri düşmüştü.
•  Cuci, babasından önce ölünce Kıpçak ilini, çocukları arasında paylaştırdı. Büyük oğlu Ak Orda, Hazar Denizi’nin batısını; ikinci oğlu Şehban (Şıban), Hazar Denizinin kuzeyini; üçüncü oğlu KökOrda (GökOrda), Sibirya taraflarını aldı.

• En küçük oğlu Batu Han, Saray kentini başkent yaparak Altın Orda Devleti’ni kurdu. Devletin güçlü olduğu dönemde Batu Han’ın egemenliğini tanıyan kardeşleri, devletin zayıflamasıyla bağımsız hareket etmeye başladılar.
•  Batu Han Ruslar ve Lehlilerle savaştı. Moskova ve Kiev kentlerini aldı (1240). Ülkenin sınırları, Aral Gölünden Macaristan içlerine kadar genişledi.
•  Altın Orda Devleti, Berke Han (1255- 1266) zamanında İslamiyet’i kabul etti.
•  Altın Orda Devleti’nin çöküş sürecinde devletten ilk olarak Rus prenslikleri ayrıldı. Arkasından Macaristan, Litvanya ve Lehistan bağımsızlıklarını ilan etti.
•  Çıkan iç karışıklıklardan yararlanan AkOrda Hanı Toktamış, Altın Orda Devleti’ni ele geçirdi(1380).
•  Timur’un arka arkaya yaptığı seferler sonucu başarılı olamayan Toktamış Han kaçmak zorunda kaldı. Timur, Altı Orda tahtına Timur-Kutluk’u geçirdi ve bu ülkeyi bir daha toparlanamayacak şekilde tahrip etti. (1395) 
•  Altın Orda Hanlığı’nın parçalanma sürecine girmesiyle Noyanlar kendi bölgelerinde hanlıklar kurmaya başladılar. Kırım, Kazan, Nogay, Özbek, Buhara, Hive, Hokand, Sibir (Küçüm) ve Kasım hanlıkları ortaya çıktı. 1502’de Kırım Hanı Mengli Giray, Altın Orda Devleti’ne son verdi.

İlhanhlar (1256-1336)

•  İlhanlIlar Devleti, Cengiz’in torunu Hülagü Han tarafından Tebriz merkez olmak üzere İran’da kuruldu (1256). Azerbaycan’ı ele geçiren Hülagü Han, 1258’de Bağdat’ı alarak Abbasi Devleti’ne son verdi. İlhanlIlar Türkiye Selçukluları Devleti’ni 1243 Kösedağ Savaşı’ndan sonra egemenliği altına aldı.
•  İlhanlIlar, Suriye ve Filistin’i işgalden sonra Mısır’a doğru ilerlemeye başladılar. Ancak Memlukler, Aynı Calut Savaşı’nda İlhanlIları yenilgiye uğratarak Filistin ve Suriye’den çıkardılar (1260). Memluk Sultanı Baybars, İlhanlIları ikinci kez Elbistan’da yenilgiye uğrattı.
•  İlhanlIlar, Gazan Mahmut Han (1295- 1304) zamanında Müslümanlığı kabul ettiler. İlhanlI topraklarının büyük bir bölümü üzerinde, Celayirliler Devleti kuruldu.

Çağataylılar (1227—1369)

•  Cengiz’in oğlu Çağatay Han tarafından kuruldu (1227). Çağatay Devleti Doğu Türkistan’da zamanla Türkleşmiştir.
•  Çağataylılar 1326’da İslamiyet’i kabul ettiler. Çağatay hanlarından ilyas Hoca Han zamanında Timur, Çağataylıları egemenliği altına aldı, hanların yetkilerini kısıtladı.
•  Çağataylılar 1369 yılına kadar Timur’un gölgesinde varlıklarını devam ettirdiler.
•  Timur bir süre sonra bu beylikleri ortadan kaldırdı.

Kubilay Hanlığı (Yuan Devleti) (1280 —1368)

• Cengiz Devleti’nin Moğolistan’ı içine alan Çin’in kuzeyinde bulunan doğu bölgeleri Ögeday’in payına düşmüştü.
•  Ögedey’in oğulları Mönke ve Kubilay döneminde Uygur Türklerinin de desteği alınarak bütün Çin ele geçirildi. Kubilay Han, daha sonra Çin’e yerleşti ve burada başkent Han Balık (Pekin) olmak üzere Çin- Moğol devleti olan Kubilay Hanlığı’nı kurdu.
•  1368’de yerli Ming soyu tarafından Çin’den çıkarıldılar. Eski başkentleri Karakurum’a çekilen Moğollar, zamanla güçlerini yitirdiler.

Timurlular

a. Timur Devleti’nin Kuruluşu

•  Türk tarihinin en büyük komutan ve devlet adamlarından biri olan Timur, 1336 yılında Semerkant yakınlarındaki Keş kentine doğdu.

b. Timur Devleti’nin Gelişmesi

• Timur kısa zamanda Harzem, Horasan, Sistan, İran, ve Azerbaycan’ı ele geçirerek büyük bir devlet kurdu.
•  Timur 1393 yılında çıktığı seferde Bağdat, Musul ve Güneydoğu Anadolu’yu ele geçirdi. Timur’un karşısında tutunamayan Bağdat Hükümdarı Ahmet Celayir, Memluklere sığındı. Bu arada Timur Hindistan Seferi’ne çıktı. Bu durumdan yararlanan Ahmet Celayir, Memluklerin yardımıyla Bağdat’ı geri aldı.
•  1398’de Hindistan üzerine yaptığı seferden dönen Timur, daha önce ele geçirdiği Bağdat’ın tekrar Celayirliler tarafından alınması üzerine Bağdat’a sefer düzenledi ve kenti yeniden aldı. Bu arada Karakoyunlu Devleti’nin topraklarının büyük bir bölümünü de ele geçirdi.
•  Timur Doğu Anadolu ve Azerbaycan’daki Karakoyunlu üzerine yürüdü. Yenilgiye uğrayan Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf, Ahmet Celayir ile birlikte Osmanlı Devleti’ne sığındı. Timur Osmanlı Padişah’ı Yıldırım Bayezit’ten Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf ile Ahmet Celayir’in kendisine verilmesini istedi. Bu hükümdarların kendisine verilmemesi üzerine Timur, Anadolu’ya girdi. Bunun sonucunda Osmanlı Devleti ile Timur Devleti Ankara Çubuk Ovası’nda karşı karşıya geldi. Ankara yakınlarındaki Çubuk Ovası’nda yapılan savaşı Timur kazandı (1402). Yıldırım Bayezıd esir düştü.

SORU: Aşağıdakilerden hangisi Timur Devleti’nin kurulmasını  kolaylaştırmıştır?
A) Haçlı Savaşları’nın sona ermesi
B) Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılması
C) Babürlüler Devleti’nin yıkılması
D) Çağatay Devleti’nin zayıflaması
E) Oğuzların Kayı Boyu’nun Anadolu’ya gelmesi
2008 ÖSS

ÇÖZÜM: Timur Devleti Türkistan coğrafyasında kurulmuştur. Timur Devleti’nin kurulmasını kolaylaştıran gelişme, Çağatay Devleti’nin zayıflamasıdır.
Yanıt D

[tarih_ygs_lys]

•  Harzem (Harezm), Aral Gölü’nün güneyindeki bölgeye verilen bir addı. Bu bölgenin merkezi Gürgenç (Ürgenç) kentiydi. Bu kentin yöneticilerine Harzemşah unvanı veriliyordu.
•  Harzemşahlar Devletinin kurucusu Atsız’dır. Atsız Selçuklu Sultanı Sencer’in ölümünden sonra bağımsızlığını ilan etti.
•  Sultan Alaeddin Muhammed döneminde sınırlarını doğuda Maveraünnehir’den batıda Azerbaycan’a kadar genişletti. Ancak bu sırada ortaya çıkan Cengiz imparatorluğu ile çatışmaları, Harzemşahların sonunu getirdi(1220).
•  Harzemşahlar Moğollarla giriştiği mücadelede başarılı olamadı. 
•  Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubat ile arası iyi olan Celalettin Harzemşah Selçuklulara ait Ahlat topraklarını ele geçirmek isteyince, iki hükümdarın arası açıldı.
•  Yassıçemen Savaşı’nda I. Alaeddin Keykubat’a yenilen Celalettin Harzemşah’ın bir süre sonra ölümüyle Harzemşahlar Devleti sona erdi(1231).

Eyyubiler (1174- 1250)

•  Selahattin Eyyubi kısa zamanda Filistin, Suriye, Irak ve Güneydoğu Anadolu’yu ele geçirip devletin sınırlarını genişletti.
•  Kudüs kralını Hıttin Savaşı’nda ağır bir yenilgiye uğratıp Kudüs’ü ele geçirdi. (1187)
•  Bu zafer kendisine İslam dünyasında büyük bir ün kazandırdı.
•  Selahattin Eyyubi, Kudüs’ü geri almak için gelen Haçlıları yenilgiye uğrattı.

Memluklular

•  Eyyubilerde ordu, Kafkasya ve Kıpçak bozkırlarından getirilen Türk gençlerinden oluşuyordu. Bunlara Memluk (kölemen) deniyordu. Bu askerlerden yetenekli olanlar, yüksek görevlere gelebiliyorlardı. Eyyubilerin son zamanlarında Memluk beyleri, devlet yönetimini ve orduyu tamamen ele geçirdiler. Bunlarda biri olan Aybek, Eyyubi Devleti’ne son vererek Memluk Devleti’ni kurdu. (1250)

ÖRNEK: Mısır’da, 13 ve 16. yüzyıllar arasında Türk yönetim sistem inin, Türk kültürünün ve Türk unsurunun yerleşmesinde aşağIdakilerden hangisi etkili olmuştur?
A) Şeybaniler
C) Anadolu Selçukluları
E) Akkoyunlular
B) Memluklar
D) Harzemşahlar
2007 ÖSS

ÇÖZÜM: Mısırda 13 ila 16 yüzyılları arasında Türk kültürünün yere leşmesine Memluklular katkı sağlamıştır. Zira bu devirde t Mısır’a hâkim olan Türk devleti Memluklulardır.

 Yanıt B

•  Aybek’den sonra yerine Sultan Baybars (12601277) geçti. Baybars Bağdat’tan kaçan Mustansır’ı Mısırda halife ilan etti. (1261) Baybars İslam dünyasını Memluk Devleti çatısı altında toplamayı amaçlıyordu.
•  Sultan Baybars Moğolların Suriye üzerinden Mısır’a girmelerini önledi. ilhanlı Hükümdarı Hülagü Han kuvvetlerini Aynı Calut Savaşı’nda yenilgiye uğrattı, aynı zamanda Haçlılarla savaştı.
•  Türkiye Selçuklu Devleti, ilhanlı egemenliğine karşı Memlük Sultanı Baybars’tan yardım istedi.
•  Anadolu Türk beylerinin daveti üzerine Anadolu’ya gelen Baybars Elbistan’da Moğolları yenilgiye uğratarak Kayseri’yi ele geçirdi. Ancak Anadolu beylerinden beklediği yardımı göremeyen Baybars, Mısır’a geri döndü.

ÖRNEK: Memlukler Devleti’nin siyasi varlığı Osmanlı Devleti’nden daha kısa sürdüğü hâlde, Memluklerde tahta geçen hükümdar sayısı osmanlılardan daha çoktur.
Memluklerde hüküm dar değişikliklerinin Osmanlılardan daha fazla olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Toplumun çeşitli etnik gruplardan oluşması
B) Her emirin sultan olma hakkına sahip olması
C) Türkçe bilenlerin imtiyazlı olması
D) Osmanlı Devleti’nden önce kurulmuş olması
E) Hükümdarlığın, halifenin onayına bağlı olması

ÇÖZÜM: Memluklulerde her emrin sultan olabilme hakkının olması Memluklerde çok fazla hanedanın tahta çıkmasına neden olmuştur. Osmanlı Devletin’de hâkimiyet babada oğula geçtiği için hükümdarlar tek bir hanedandan çıkmıştır. Memluklerde her emir tahta geçme hakkına sahipti.
Yanıt B

Osmanlı – Memluk İlişkileri

• Osmanlı Devleti’nin kuruluşu sırasında Memluklarla OsmanlIların arası oldukça iyiydi. Osmanlıların Balkanlardan kazandıkları başarılardan, Memluklar da memnun oluyorlardı. Ancak Osmanlıların Anadolu Türk birliği kurmalarından sonra ilişkiler giderek bozulmaya başladı.
• Fatih Sultan Mehmet’in Hicaz su yollarının birlikte onarılması önerisini Memluklar, iç işlerine karışılması olarak değerlendirerek reddettiler.
• Osmanlı Devleti Karamanoğulları Beyliğine son verdi. Memluklar, taht kavgasında II. Bayezit’e karşı kardeşi Cem Sultan’ı destekledi.
• Anadolu’daki Ramazanoğulları ve Dulkadiroğulları beylerini egemenlik altına almak istedi. Tüm bu nedenlerle iki ülke arası iyice bozuldu. 1515 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşları ile Memluklu Devleti’ne Osmanlı Devleti tarafından son verilmiştir.

[tarih_ygs_lys]

Selçuklularda illere yönetici olarak gönderilen şehzadelerin yanına atabey denilen deneyimli devlet adamları verilirdi. Atabeylerin devlet yönetimi ile ilgili geniş yetkileri bulunuyordu. Bu durumdan faydalanarak atabeyler devlet zayıfladığı zamanlarda, bulundukları
bölgelerde yönetimi ele geçirip devletler kurdular.

a. Salgurlular (Fars A tabeyliği) (1147 – 1284)

•  Oğuzların Salgur boyundan olan Atabey Sungur tarafından, İran’ın Fars bölgesinde kuruldu.

b. İldenizliler (A zerbaycan A tabeyliği) (1146 – 1225)

•  Kıpçak Türklerinden Şemsettin ildeniz tarafından kuruldu.
• Merkezi Tebriz kentiydi. Harzemşahların Tebriz’i ele geçirmeleri üzerine bu atabeylik sona ermiş oldu.

c. Beğteğinoğulları (Erbil A tabeyliği) (1 146- 1232)

•  Musul Atabeyi Zengi’nin valilerinden Beğ- Teğin Oğlu Ali Küçük tarafından kurulmuştur. Merkezi Erbil’di. Ayrıca Şehrizor, Sincan, Harran ve Urfa gibi kentler bu atabeyliğin egemenlik alanı içindeydi.
• Ali Küçük’ten sonra yerine geçen Böri döneminde kırk dört yıl boyunca atabeylik başarıyla yönetildi.
• Bir ara Anadolu Selçuklularına bağlanan atabeyliğin toprakları Kök-Böri ölünce yerine varisi olmadığı için devletin toprakları vasiyeti gereği Abbasi halifeliğine verildi.

d. Böriler (Şam A tabeyliği) (1128- 1154)

•  Suriye Selçuklularının Şam kolu, Atabey Tuğ Tekin tarafından yönetiliyordu.
•  Merkezi Şam kentiydi.
• Zengiler tarafından ortadan kaldırıldı.

e. Z engiler (Musul A tabeyliği) (1127- 1259)

•  Melikşah’ın Halep valisi Zengi’nin yaptığı mücadelelerde ön plana çıkmıştı.
• Zengi döneminde en parlak dönemini yaşamıştır.
• Zengi Haçlılardan Urfa’yı alınca AvrupalIlar II. Haçlı Seferi’ni düzenlemişlerdir.
• Nurettin Mahmut ölünce atabeylik Eyyubilere geçti. İlhanlIlar atabeyliğe son vermişlerdir.

[tarih_ygs_lys]

 Irak ve Horasan Selçukluları (1119- 1194)

•  Horasan Meliki Sencer yeğeni Mahmut’a Irak topraklarını verdi. Böylece, Büyük Selçuklulara bağlı olarak Irak Selçuklu Devleti kuruldu (1119).
• Devletin merkezi Merv kentiydi. III. Tuğrul zamanında iktidar; Musul, Azerbaycan ve Fars Atabeyliğine geçti.
• Sultan III. Tuğrul’un Harzemşah Tekiş’e yenilerek ölmesi üzerine Irak ve Horasan Selçukluları Devleti sona erdi (1194).

Kirman Selçukluları (1048- 1187)

•  Çağrı Bey’in büyük oğlu Kara Arslan Kavurt Büyük Selçuklulara bağlı olarak Kirman Selçuklu Devleti’ni kurdu. (1048)
• Kavurt Bey, daha sonra kardeşi Alp Arslan hükümdarlığını tanımayarak isyan etti. Alp Arslan yenilgiye uğrattığı kardeşi Kavurt’u affetti.
• Kavurt Bey mücadelesinde vazgeçmedi. Sultan Melikşah’ın hükümdarlığını tanımayıp başkent Isfahan üzerine yürüdü. Fakat savaşta yenilerek öldürüldü(1073).
• Kavurt Bey’den sonra yerine geçen oğulları, Kirman bölgesini yönettiler ve Sultan Sencer’in 1157 yılında ölümüne kadar ona bağlı kaldılar.
• Sultan Tuğrul Şah (1156- 1170) döneminden itibaren atabeyler devletin yönetiminde giderek daha fazla söz sahibi olmaya başladılar.
•  II. Turan Şah (1177 – 1183) zamanında devletin güçsüzlüğünden yararlanan Oğuzlar, Kirman bölgece sini ele geçirdiler. 1187 yılında Oğuzlardan Melik Dinar, Kirman Selçuklu Devleti’ne son verdi.

Suriye Selçukluları (1069- 1118)

•  Suriye Selçuklu Devleti, Suriye, Lübnan, Ürdün ve İsrail topraklarında Atsız ve Şöklü beyler tarafından g kurulmuştur.
• Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın kardeşi Tutuş, hükümdar olarak atandı.
• Tutuş’un ölümünden sonra Suriye Selçuklu Devleti,Halep ve Dımaşk (Şam) olmak üzere iki kola ayrıldı. Bu dönem de Haçlılarla mücadele edildi.
• Suriye Selçuklularının Dımaşk kolu 1105 yılında Halep kolu 1118 yılında yıkıldı.

 Türkiye Selçukluları (1077- 1308)

•  İznik merkez olmak üzere Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından kuruldu.
• Büyük Selçuklulara bağlı olarak kurulan Türkiye Selçuklu Devleti, II. Mesut’un 1308 yılında ölümü ile sona erdi.

[tarih_ygs_lys]

•  Oğuz adı ve anlamı: Arapların Guz, BizanslIların Uz, Rusların Tork (Torki) adını verdikleri Oğuzlara İslamiyet’i kabul etmelerinden sonra Türkmen adı verilmiştir.
• X. yüzyılın başlarında Hazar Deniz’i ile Seyhun Irmağı arasında yaşayan Oğuzlar, burada bir devlet kurdular. Başkenti Yenikent olan Oğuzlar Devleti’ni, Yabgu unvanı verilen bir hükümdar yönettiği için bu devlete Oğuz Yabgu Devleti adı verilmiştir. Oğuz Yabgu Devleti, X. yüzyılda yıkıldı. Oğuzların bir bölümü Avrupa’ya göç ederken diğer bir bölümü de Horasan’a inerek Selçuklu, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Türkiye Selçuklu, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’ni kurmuştur. Büyük Selçuk D evleti’nin Kuruluşu v e G enişlem esi
• Selçuklu Devleti’ne adını veren Selçuk Bey, Oğuzların Üçok koluna mensup Kınık Boyu’ndadır.
• Selçuk Bey, halkın çoğunluğunun Müslüman olduğu Cent kentinde siyasi geleceğini de düşünerek kendisine bağlı olanlarla birlikte Müslüman oldu.
• Selçuk Bey, Cent kentinde yüz yaşını aşkın iken 1007 yılında öldü. Yerine oğlu Arslan Bey geçti.
• Gazneli Mahmut’un Arslan Bey’i yakalayıp hapsetmesi üzerine (1025) Selçuk Bey’in torunları Çağrı ve Tuğrul Bey’ler, Oğuzların başına geçtiler.
•  Tuğrul ve Çağrı beylerin yönetimdeki Selçuklular, bir yandan Gaznelilerle diğer yandan Karahanlıların Buhara Valisi Ali Tekin ile sürekli mücadele hâlinde oldular.
• Selçuklular 1035 Nesa Savaşı’nda Gaznelileri yenilgiye uğrattı.
• Seçukluların, Gazne topraklarına akınları devam etti. Gazneliler’den Merv, Serahs ve Beverd’in kendilerine verilmesini istediler. Tuğrul ve Çağrı Bey’ler bir Gazne ordusunu Serahs yakınlarında yenilgiye uğrattı. Bundan sonra Nişabur alındı. Nişabur’da Tuğrul Bey bağımsızlığını ilan etti.

Dandanakan Savaşı (1040)

•  Selçuklular ile Gazneliler arasında devam eden savaşların en büyüğü ve en önemlisi Merv kenti civarındaki Dandanakan Kalesi yakınlarında oldu. Selçuklular, Sultan Mesut’u ağır bir yenilgiye uğrattı (1040).
• Dandanakan Zaferi ile Büyük Selçuklu Devleti kuruldu.

Tuğrul Bey (1040-1063)

•  Dandanadan Zaferi’nden sonra Selçuklular, eski Türk devlet anlayışı (veraset sistemi) gereğince ülkenin yönetimini kendi aralarında paylaştılar. Tuğrul Bey, sultan olarak  Nişabur’da kaldı.
• Daha sonra ülkenin sınırların genişlemesi ile devletin merkezi Nişabur’dan Rey kentine taşındı.
• Türkmenlerin Anadolu’ya akınları, Çağrı Beyin keşif akını ile başladı. Tuğrul Bey, Selçuklu şehzadelerini de Anadolu’nun çeşitli bölgelerinin fethi için görevlendirmiş, İbrahim Yinal ile Kutalmış’ı tekrar Anadolu’ya göndermişti. İbrahim Yinal ile Kutalmış kuvvetleri 1048 yılındaki Pasinler Savaşı’nda Bizans ve Gürcü kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Gürcü Kralı Liparit tutsak alındı . Bizans imparatoru barış istedi. Yapılan antlaşmaya göre BizanslIlar kendi ülkelerindeki camilerde Abbasi halifesi ve Tuğrul Bey adına hutbe okutmayı kabul etti.
• Tuğrul Bey halife tarafından doğunun ve batının hükümdarı ilan edildi (1058). Bu olay İslam dünyasının koruyuculuğunun ve liderliğinin Türklere geçmesi yönünden büyük önem taşır.
• Tuğrul Bey 1063 yılında öldüğü zaman devletin sınırları Ceyhun Irmağı’ndan Fırat’a kadar uzanıyordu.

AlpArslan (1064- 1072 )

•  Tuğrul Bey’in ölümünden sonra Çağrı Bey’in oğlu Alp Arslan, Selçuklu tahtını ele geçirdi (1064).
• Alp Arslan ilk seferini de Azerbaycan ve Kafkasya üzerine yaptı, Ani ve Kars kalelerini ele geçirdi.
• 1067 yılında Türkistan seferine çıkıp Cent ve Gürgenç kentlerini aldı.
• Alp Arslan, ülkenin doğusunda bu olaylarla uğraşırken komutanlarını Anadolu’ya akınlar düzenlemekle görevlendirdi. 1067’de Türk kuvvetleri, Malatya dolaylarında Bizans kuvvetlerini yenilgiye uğratarak Kayseri’yi ele geçirdi.
• Bizans imparatoru Romen Diyojen’in Doğu Anadolu’ya doğru ilerlediği haberini aldı. Hemen geriye dönen Alp Arslan, Romen Diyojen komutasındaki Bizans ordusunu, Malazgirt Savaşı’nda yenilgiye uğrattı (1071).

1. Malazgirt’te kazanılan bu zafer ile Bizans’ın askeri varlığına ağır bir darbe indirildi.
2. Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı.
3. Bir yandan devlete bağlı beyler, bir yandan da yarı bağımsız hareket eden Türkmenler, kısa bir zaman
içinde Marmara kıyılarına kadar ulaşıp Anadolu’yu Türkler için yeni anayurt durumuna getirdiler.
4. Beylikler kuruldu.
5. Türkiye tarihi başladı.
6. Malazgirt Zaferi aynı zamanda Haçlı Seferleri’nin de başlamasında etkili oldu.

M elikşah (1072- 1092)

•  Alp Arslan’ın ölümünden sonra yerine oğlu Melikşah geçti. Selçuklu Devleti, Melikşah zamanında en güçlü dönemini yaşadı ve en geniş sınırlarına ulaştı.
• Melikşah ilk olarak kendisine karşı ayaklanan amcası Kavurd’la mücadele edip onu ortadan kaldırdı ( 1073). Karahanlılar ve Gazneliler egemenlik altına alındı. Babası Alp Arslan’ın veziri olan Nizamülmülk’ü görevinde bırakıp devlet işlerinde kendisinden büyük destek ve yardım gördü.
• Melikşah, Tuğrul Bey zamanında başlamış olan, Anadolu’ya yönelik akınları sürdürdü.
• 1087 yılında doğu seferine çıkan Melikşah, Talas Irmağı kıyılarına kadar ilerledi. Doğu ve Batı Karahanlıları egemenlik altına aldı.
• Melikşah döneminin en önemli iç olayı, Hasan Sabbah’ın Selçukluları içten yıkmak ve yönetimi ele geçirerek kendi görüş ve düşüncelerini yaymak amacıyla yaptığı Batınilik çalışmaları oldu. Batınilerin başlattığı siyasi cinayetler sırasında Nizamülmülk öldürüldü. Bu sorunu çözmek isteyen  Melikşah, Hasan Sabbah’ın saklandığı Alamut Kaleli]si üzerine kuvetler gönderdi. Ancak bu sırada, Melikşah’ın ölümü üzerine kuşatma kaldırıldığından sorun çözümlenemedi.

Büyük Selçuklu Devleti’nin Dağılışı

• Melikşah’ın ölümünden sonra Büyük Selçuklu Devleti birliğini koruyamadı.
• Suriye, Anadolu ve Kirman Selçukluları, merkezden ayrılarak bağımsız devletler hâline geldiler. (Atabeylere geniş yetkiler verilmiş olması, merkezi otoritenin zayıflaması sonucu atabeylerin bağımsızlıklarını ilan etmelerinde etkili olmuştur.)
• Büyük Selçuklu Devleti’nin asıl merkezi olan İran’da ise Melikşah’ın çocukları arasında taht kavgaları başladı. Önce Berkyaruk başa geçti. Bu dönemde Haçlı Seferleri başladı ve Batınilerin çıkardığı ayaklanmalar tehlikeli bir durum aldı. Daha sonra 1105 yılında Muhammed Tapar ve ondan sonra 1118’de Sencer başa geçti. Ancak bu hükümdarlar da Büyük Selçuklu Devleti’ni eski ihtişamlı günlerine kavuşturamamıştır.

Sencer (1117- 1157)

•  Selçukluların son büyük hükümdarıdır.
• Sencer Karahıtaylarla yaptığı Katvan Savaşı’nda yenilgiye uğradı (1141).
• Seyhun Irmağı’na kadar olan topraklar Karahıtayların eline geçti.
• Sencer’in başarısızlığı, ülkede ayaklanmalar çıkmasına neden oldu.
• Sencer zamanında Türkmenler yönetimde kendilerine görev verilmeyişine ve Farslıların etkin durumda olmasına isyan ederek ayaklandılar. Türkmenler üzerine yapılan seferde Sencer yenildi ve tutsak oldu. Oğuz Türkmenlerinin elinde üç yıl tutsak kalan Sultan Sencer, kurtulduktan bir yıl sonra öldü (1157).
•  Sencer’in ölümünden sonra Büyük Selçuklu Devleti tamamen parçalandı.

Büyük Selçuklu Devleti’nin Parçalanmasının Nedenleri

1. Devlet, hükümdar ailesinin ortak malıdır anlayışından kaynaklanan taht kavgaları
2. Oğuzların ayaklanmaları
3. Haçlı Seferleri
4. Atabeylerin merkezden ayrılarak ayrı devletler kurma girişimi
5. Fatımilerin faaliyetleri
6. Hasan Sabbah’ın Batınilik propagandası
7. Abbasi Halifesinin Selçuklu egemenliğinden kurtulmak için yürüttüğü çalışmalar

[tarih_ygs_lys]

1. Tolunoğulları (688-905)

•  Mısır’da kurulan ilk Müslüman-Türk devletidir.
• Kurucusu aslen Türk olan Tolunoğlu Ahmet’tir.
• Tolunoğlu Ahmet, 688 yılında Mısır’a vali olarak atandıktan sonra, Abbasi halifesi ile anlaşmazlığa düştü ve emrindeki Türk askerlerine dayanarak Fustat merkez olmak üzere bağımsızlığını ilan etti.
• Tolunoğlu Ahmet, 16 yıl kadar süren hükümdarlığı sırasında Suriye, Lübnan, Filistin ve Bingazi’yi ele geçirerek güçlü bir devlet kurdu. Tolunoğlu Ahmet’in ölümünden sonra halifenin ordusu başkent Fusfat’ı ele geçirdi. Böylece Tolunoğullarının Mısır’daki egemenliğine, 905 yılında Abbasiler son verdi.
• Yöneticileri Türk halkı Türk olmayan Tolunoğulları devleti, Mısır’da bin yıllık Türk egemenliğinin öncüsü oldu.
• Tolunoğulları döneminde Mısır, güzel sanatlarda ve mimaride altın çağını yaşamıştır. Ulu Camii, Tolunoğlu Ahmet Camisi gibi yapıtlar bu devletin önemli mimari eserleridir.

2.İhşiditer (Akşitler) (935-969)

•  Mısır’da kurulan ikinci Müslüman-Türk devletidir. Muhammed Toğaç, Ferganalı Türklerdendi.
• Abbasiler tarafından Mısır valiliğine getirilen Muhammed, Fustat’ı başkent yaparak 935 yılında bağımsızlığını ilan etti.
• ihşid “Sultanların sultanı” demektir. Muhammed Toğaç, öldükten sonra çıkan iç karışıklardan yararlanan Fatımiler, 969 yılında Mısır’ı ele geçirerek ihşidler Devleti’ne son verdiler.
• Tolunoğullarının ve ihşidlerin hükümdarları, yöneticileri ve orduları Türklerden halk ise Araplardan oluşmaktaydı.

Bu özellikleri Tolunoğulları ve ihşidlerin kısa sürede yıkılmalarında etkili olmuştur.

3.Karahanlılar (940-1212)

•  ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar, Karluk, Yağma ve Çiği! Türkleri tarafından kurulmuştur.
• Devletin başkenti Balasagun’du.
• Karahanlıların bilinen ilk hükümdarı Bilge Kül Kadir Han’dır.
• Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han Müslüman olduktan sonra Abdülkerim adını aldı.
• Abdülkerim Saltuk Buğra Han, tarihe ilk Türk-islam devletinin hükümdarı olarak geçmiştir.
• Karahanlılar, topraklarını genişletmek için Samanoğullarıyla savaştılar.
• Buğra Han Harun, Semerkant’ı alarak Samanoğullarının başkenti Buhara’yı ele geçirdi.
• Nasr Ali, Samanoğullarına son verdi.
• Maveraünnehir tamamen Karahanlılar egemenliğine girdi. Samanoğuları Devleti yıkılınca Karahanlılar. Gaznelilerle komşu durumuna geldiler.
• Karahanlıların en parlak dönemi, Yusuf Kadir Han zamanı olmuştur. Yusuf Kadir Han’ın ölümünden sonra oğulları arasında çıkan taht kavgaları sonucu ülke Doğu ve Batı Karahanlılar olarak ikiye ayrıldı.
• Doğu Karahanlıların başkenti Kaşgar, Batı Karahanlıların başkenti Semerkant oldu.
• Doğu Karahanlılarına Karahıtaylar son verdi. Batı Karahanlılar ise 1212 yılında Hazemşahlar tarafından yıkıldı.

SORU: Aşağıdakilerden hangisi Karahanlılar Devleti’nin özelliklerinden biri değildir?
A) Konuşma dilinin Arapça olması
B) Federatif bir yapıda olması
C) Orta Asya’da kurulan ilk Müslüman Türk devleti olması
D) Adını devletin başındaki sülalenin unvanından alması
E) Türk töresine uygun olarak idari bakımdan iki kısma ayrılması
2008 ÖSS
CEVAP: B, C, D ve E seçeneklerinde verilenler Karahanlıların özellikleri arasında gösterilebilir. Konuşma dilinin Arapça olması söylenemez. Zira Karahanlıların yaşadığı bölge
Türk kültürünün yoğun olarak yaşandığı bir bölgedir. Bundan dolayı konuşma dili Türkçedir.
Yanıt A

4.Gazneliler (963-1187)

• Gazneliler Devleti’ni Samanoğullarının hizmetinde çalışmış ve daha sonra Herat valiliğine atanmış olan Alp Tekin kurdu.
• Devlet adını, başkent Gazne kentinden almıştır.
• Gaznelilerin en büyük hükümdarı Sultan Mahmut (997-1030)’tur.
• Türk – İslam tarihinde sultan unvanını ilk kez kullanan hükümdar olarak bilinir.
• Sultan Mahmut, Samanoğulları topraklarını Karahanlılar ile paylaştı. Hindistan üzerine on yedi sefer düzenledi ve Kuzey Hindistan’ın indus Irmağı kıyılarına ve Pencap’a kadar ulaştı. Amacı zengin bir ülke olan Hindistan’ı ele geçirmek ve bu ülkede İslamiyet’i yaymaktı.
• Sultan Mahmut’un bu ülke üzerine düzenlediği seferlerde kazandığı başarılar ona İslam dünyasında büyük ün kazandırdı. Halife bu hizmetlerinden dolayı Gazneli Mahmut’a “Sultan” unvanını verdi.
• Gazneli Mahmut Karahanlılardan aldığı topraklarla ülkesinin sınırlarını genişletti.
• Sultan Mahmut’tan sonra yerine oğlu Mesut geçti. Onun zamanında Selçuklular Gazneliler için büyük tehlike oldular.
• Sultan Mesut 1040 yılında Selçuklularla yaptığı Dandanakan Savaşı’nı kaybetti.
• Horasan ve İran, Selçuklulara geçti. Dandanakan Savaşı, Gazneliler için bir dönüm noktası oldu. Bundan sonra zayıflamaya başlayan Gazneliler Malazgirt Zaferi’nden sonra Selçuklulara bağlandı (1071).
• Gaznelilerin çok uluslu bir yapıda olması yönetimi zorlaştırmıştır. Devlet 1187 yılında Afgan yerlileri Gurlular tarafından yıkılmıştır.

[tarih_ygs_lys]

Türklerin İslamiyet’i Kabulü

•  Türkler ilk kez Müslüman-Arap orduları ile Halife Osman zamanında Ceyhun Irmağı çevresinde karşı karşıya geldiler.
•  Emeviler zamanında Emevi orduları, Semerkânt ve Buhara’yı alıp bütün Maveraünnehir’e sahip oldular (715). Maveraünnehir’deki Türklere yoğun şiddet ve baskı uygulayan Emeviler Türklerin birçoğunu öldürdüler. Bu saldırılara Türgişlerin başında bulunan Sulu Han, karşı gelerek Türk kentlerini Arapların elinden geri aldı.
• Türgiş Devleti’nin dağılması sonucu, bu bölgede Araplarla mücadele edecek bir Türk devleti kalmadı. Bunun sonucunda Türkler, batıdan ilerleyen Araplarla doğudan ilerleyen Çinliler arasında kaldılar.

Örnek: Türkler uzun süre direndikten sonra; ancak X. yüzyılda topluca İslamiyet’e girmişlerdir. Aşağıdakilerden hangisi bu direnmeyi doğuran nedenler arasında sayılamaz?
A) Din değiştirmenin toplumsal değişikliği de beraberinde getirmesi
B) Müslüman olmayanlardan haraç ve cizye vergisinin alınması
C) İslamiyet’in kılıç zoruyla kabul ettirilmek istenmesi
D) Emevilerin güttüğü Arap milliyetçiliği
E) Bağımsızlığı kaybetme korkusu
2008 ÖSS
Çözüm: Müslüman olmayanlardan haraç ve cizye vergisinin alınmasının Türklerin İslam inancına girmesini olumsuz etkilediği söylenemez.
Yanıt B

Talas Savaşı (751)

Türklerin dağınık durumda bulunmaları, Orta Asya’da bir siyasi otorite boşluğu oluşmasına yol açtı. Bu durumdan yararlanan Çinliler, Doğu Türkistan’a girerek Talas Irmağı’na kadar olan yerlere egemen oldular. Abbasi Devleti’nin Horasan Valisi Ebu Müslim, Salih Bin Ziyad komutasındaki Arap ordusunu Çinlilerin ilerleyişini durdurmakla görevlendirdi. Araplar ile
Çinliler Talas Irmağı kıyısında karşılaştılar. Türk boylarından Karluklar, bu savaşta Arapları destekleyerek Arapların savaşı kazanmalarını sağladılar. Talas Savaşı sonunda İslamiyet Türkler arasında yayılmaya başladı. Türk-Arap ilişkileri gelişti ve ticari ilişkiler arttı. Talas Savaşı, Türk tarihinde bir dönüm noktasıdır. Bu savaştan sonra Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri,
İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyları oldu.

 Türklerin İsiamiyeti Kabul Etme Nedenleri

•  Türklerdeki tek Tanrı inancı İslamiyet’teki Allah inancının benzerliği, Türklerdeki ölümden sonraki yaşam inancı ile islamdaki ahiret inancının benzerliği, Cennet cehennem inançlarının benzerliği ,Türklerdeki cihan hâkimiyeti düşüncesi ile islamdaki cihat ve gaza fikrinin benzerliği
  Soru:
  Karluklar, Müslüman olmamalarına karşın, İslam ordusuyla birleşip 751 yılında Talas’ta Arapların yanında savaşa girmişler; Çin’in yenilgiye uğratılmasında önemli rol oynamışlardır.

Karlukların, Araplar Talas Savaş’nda desteklemelerinde,
I. İslam Devleti’nde saltanat sisteminin devam etmesi,
II. Çin’in Orta Asya’daki Türk egemenliğine son vermek istemesi,
III. Türgiş Devleti’nin yıkılmış olması durumlarından hangileri etkili olmuştur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
2006 ÖSS
Çözüm: Karlukların Çin’in Orta Asya’da egemenlik kurmasına karşı Müslümanları desteklemesi, Çin’in Orta Asya’daki Türk egemenliğine son vermek istemesi etkili olmuştur.
Yanıt B
Türklerin İslam D evleti’ndeki Hizmetleri y Türklerin savaşçı yapısından dolayı İslam devletindeki hizmetleri, Abbasiler zamanında daha çok askerî alanlarda oldu.

•  Türkler Abbasiler tarafından sınırlara yerleştirilerek Bizans akınlarına karşı koymakla görevlendirildiler.
•  Türkler iç isyanların bastırılmasında ve Bizans’a karşı yapılan seferlerde önemli rol oynadılar. Uzun yıllar Bizans ve Haçlılara karşı, İslamiyet’i tek başlarına savunan Türklerdi.
•  X. yüzyılın başlarından itibaren Abbasilerin gücü giderek azaldı. Bağdat’ı işgal eden Büveyhoğulları, Abbasi halifesini baskı altına aldılar. 1055’te Bağdat’a giden Tuğrul Bey, halifeyi Büveyhoğullarının baskısından kurtardı. Bundan dolayı Tuğrul Bey’e doğunun ve batının unvanı verilerek halifeliğin koruyuculuğunu üstlendiler. Siyasi ve askerî güç Türklerin eline geçti.
•  Türkler, uzun yıllar Bizans’ın ve Haçlıların saldırılarina karşı, İslam dünyasını tek başlarına savundular ve İslamiyet’i geniş coğrafi alanlara yaydılar. 
•  Türkler; mimari eserlerin yanı sıra süsleme, hat, ciltçilik, ağaç işleri gibi alanlarda birçok sanat eserleri meydana getirmiştir.
•  Türkler; tıp, astronomi, matematik, felsefe gibi bilim dallarında da önemli gelişmeler sağladılar. Farabi, Biruni, ibni Sina,Cevheri, Harezmi, Abdullah Barani gibi Türk bilim adamları çeşitli dallarda eserler verdiler.SORU:

I. Utbi
II. Yusuf Has Hacip
III. Farabi
İlk Türk – İslam Devletleri Döneminde yetişen yukardaki bilim adamlarndan hangilerinin İslam ve Avrupa medeniyetinin gelişmesinde eserleriyle katkları olmuştur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) I, II ve III
2009 ÖSS
Çözüm: Farabi İslam dünyasını, Türk dünyasını ve Avrupa’yı etkileyen bilim adamlarından özellikle onun eserlerini Avrupa medeniyetinde büyük katıkıları vardır.
Yanıt C

[tarih_ygs_lys]