ÖRNEK:
Aşağıdakilerden hangisi, sadece Türk destanlarını kapsamaktadır?
A) Alp Er Tunga – Oğuz – Türeyiş – fiehname
B) fiu – Türeyiş – Gılgamış– Oğuz
C) Türeyiş – Alp Er Tunga – Oğuz – fiu
D) Oğuz – Alp Er Tunga – Ramayana – fiu
E) fiehname – Oğuz – fiu – İlyada
1975 ÖYS
ÇÖZÜM:
A’da fiehnâme, B’de Gılgamış, D’de Ramayana, E’de İlyada destanları Türklere ait destanlar değildir. C’de verilen
destanların tamamı Türklere aittir. Yanıt C
ÖRNEK:
Türk destanlarının oluşum sırasına uygun olarak verildiği dizi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Saka, Göktürk, Hun, Uygur
B) Uygur, Hun, Göktürk, Saka
C) Göktürk, Uygur, Saka, Hun
D) Hun, Saka, Uygur, Göktürk
E) Saka, Hun, Göktürk, Uygur
1976 ÖYS
ÇÖZÜM:
Türk destanları tarihsel oluşum sırasına göre Saka, Hun, Göktürk, Uygur şeklindedir.Yanıt E
[ad1]
ÖRNEK:
Türkçenin Arapça ile boy ölçüşebilecek zenginlikte olduğunu kanıtlamak amacı ile kültür ve uygarlık tarihimizin ana kitaplarından birini hazırlayan yazarımız aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ali fiir Nevai
B) Ahmet Yesevi
C) Kaşgarlı Mahmut
D) Edip Ahmet
E) Yusuf Has Hacip
1977 ÖYS
ÇÖZÜM:
Kaşgarlı Mahmut, Divan-ı Lûgati’t Türk adlı eserini Araplara Türkçe öğretmek, Türçenin Arapça kadar zengin ve daha üstün bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla yazmıştır.Yanıt C
ÖRNEK:
Alp Er Tunga öldi mü
Issız acun kaldı mu
Ödlek öçin adı mu
Emdi yürek yırtılur
Bu parçanın nazım şekli nedir?
A) Koşuk B)Sav C)Varsağı D) Sagu E) Semai
1976 ÖYS
ÇÖZÜM:
Bu şiirde, Saka hükümdarı Alp Er Tunga’nın ölümünden duyulan üzüntü dile getirilmiştir. İslamiyet öncesi Türk edebiyatında bu tür şiirlere “sagu“ adı verilir.Yanıt D
ÖRNEK:
(I) “Kitab–ı Dede Korkut“, sanatçısı belli olmayan, halkın ortak malı olan bir eserdir.
(II) Nazım ve nesir karışımı on iki hikayeden oluşur.
(III) Hikayelerde daha çok Oğuzların, düşmanları ve insanüstü güçlerle savaşımları anlatılmaktadır.
(IV)Her hikâye bağımsız olmakla beraber,çoğunda ortak kahramanlar bulunur ve her hikayenin sonunda Dede Korkut söz alır.
(V) Hikâyelerde adı geçen Dede Korkut, kahramanlığıyla ün kazanmış Oğuz beylerinden biridir.
Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde verilen bilgi yanlıştır?
A) I B) II C) III D) IV E) V
[ad2]
1996 ÖYS
ÇÖZÜM:
Dede Korkut, Oğuzların akıl hocasıdır, Oğuz beyi değildir.Hikayelerin sonunda ortaya çıkar, ve hikayeyi bitirir.Bu yüzden V. cümlede verilen bilgi yanlıştır.Yanıt E
ÖRNEK:
Aşağıdakilerden hangisi destan (epope) geleneğinden halk öykücülüğüne geçiş döneminin ürünüdür?
A) Kutatgu Bilig
B) Divan ü Lûgati’t – Türk
C) Atabetü’l – Halkayık
D) Kitab–ı Dede Korkut
E) İskendernâme
1981 ÖYS
ÇÖZÜM:
Destan geleneğinden halk öykücülüğüne geçiş dönemi ürünü Dede Korkut Öyküleridir.Yanıt D
ÖRNEK:
Türk destanları, İslamiyet Öncesi ve İslamiyet sonrası diye ikiye ayrılır.
Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet sonrası destanlarımızdandır?
A) Danişment Gazi destanı
B) Türeyiş destanı
C) Göç destanı
D) fiu destanı
E) Oğuz destanı
ÇÖZÜM:
B, C, D, E’de verilen destanlar İslamiyet öncesine aittir. A’ daki destan ise İslamiyet sonrası oluşturulan bir destandır.Yanıt A

[edebiyat_lys]

B. Yazılı Edebiyat
Türklerin bilinen ilk yazılı eserleri 8.yüzyıla aittir.Bu eserlerde kullanılan edebi dil, yazılı edebiyatın daha eski olduğunu göstermektedir. 5. yüzyıldan beri yazı kullandığı bilinen Türklerin bu yıllara ait eserleri günümüze ulaşmamıştır.İlk yazılı eserler, büyük taş abidelere kazınmıştır. Bunlara,”sonsuz, ebedi taş” anlamında “bengü taş“, bu edebiyata da “bengü taş edebiyatı“ denmektedir.Bengü taşların en önemlileri, Göktürk dönemine ait olan Orhun Abideleri’dir. Orhun Nehri kıyısında bulundukları için bu adla anılan abideler, üzerinde yazılı metinler bulunduğundan yazıt ve kitâbe olarak da adlandırılır. Bunlar: Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarıdır. Otuz sekiz harşi Göktürk alfabesiyle ve satırları yukarıdan aşağıya, sağdan sola doğru yazılan abideler hakkında ilk tarihi bilgileri Cüveyni vermiş, abideler 1890’da Radlof tarafından ilim alemine tanıtılmış, 1893’te de Danimarkalı bilgin Thomsen tarafından okunmuştur.Kül Tigin adına dikilen kitabeyi, ağabeyi Bilge Kağan 732’de diktirmiştir. Bilge Kağan Kitabesi ölümünden bir yıl sonra 735’te oğlu tarafından, Tonyukuk adına dikilen kitabe ise 720-725 yılları arasında kendisi tarafından diktirilmiştir.Göktürk Yazıtları, Göktükler devri Türk tarihinin en önemli kaynağıdır. Yazıtlarda Türklerin Çinlilerle yaptığı mücadelere geniş yer verilmektedir. Beylerin ve halkın Çinlilere olan hayranlıkları sonucu devletin dağılıp milletin esir olduğu belirtilmektedir.Buna karşılık, kültürel kimliğe sahip çıkıp, birlik ve beraberlik içinde hareket ettiklerinde yeniden bağımsız bir devlet kurmayı başardıkları anlatılmaktadır.Türk dili tarihinin ilk somut verilerini oluşturan bu yazıtların dili incelendiğinde Türkçenin o döneme göre oldukça gelişmiş bir dil olduğu görülür.Yazıtlardaki sözcüklerin tümü Türkçe olup dil, yabancı etkilerden uzaktır.

UYARI:
Kırgızların hâkim olduğu yerlerde bulunan ve genellikle mezar taşı olarak dikilen Yenisey Yazıtları da ilk önemli yazılı ürünlerdir.

İslam Uygarlığına Geçiş Dönemi
XI. yy’dan başlayarak XIX. yüzyılın ortalarına kadar süren İslam Dönem Türk edebiyatı XI ve XII yüzyıllarda bir geçiş dönemi yaşanmıştır.

Geçiş Döneminin Genel Özellikleri
*Göcebe Türk kültürü ile İslam kültürü içi içe geçmiştir.
*Toplumsal yapıyı biçimlendirme amacıdır.
*Bu dönem yapıları didaktiktir. (İslam dinini öğretmek amacıyla)
*Hece ölçüsü yanında aruz da kullanılmaya başlanmıştır.
*Dörtlük nazım birimi yanında beyit de kullanılmıştır.
*Arap ve İran edebiyatlarının nazım biçimleri (mesnevi, gazel, kaside vb.) kullanılmaya başlanmıştır.

UYARI:
Kırgızların hâkim olduğu yerlerde bulunan ve genellikle mezar taşı olarak dikilen Yenisey Yazıtları da ilk önemli yazılı ürünlerdir.

İslamiyet etkisinde oluşturulan destanlarımız da vardır:
Battal Gazi Destanı, Köroğlu Destanı Danişmend Gazi Destanı, Timur Destanı Satuk Buğra Han Destanı…

Bu dönemin Edebiyat ürünleri:
Kutadgu Bilig
1069 yılında Balasagunlu Yusuf Has Hacip tarafından yazılan eser, “mutluluk veren bilgi” anlamındadır. Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Kara Han’a sunulmuştur.Geçiş dönemi veya İslami dönem Türk edebiyatının ilk eseridir. Manzum olarak, mesnevi nazım biçimiyle, aruz ölçüsünün “Faûlün fe ûlün feûlün feûl” kalıbıyla yazılmıştır.Biçimsel özellikleriyle Firdevsi’nin “fiehnâme” sine benzer.6645 beyitlik bir mesnevidir. Eserde yer yer dörtlükler de bulunur.
İyi bir devlet yönetiminin nasıl olması gerektiği, ideal insan tipinin özellikleri ile ilgili bilgi ve öğüt veren, ahlaki-didaktik türde ve siyasetnâme olarak değerlendirilen bir eserdir.
Eserdeki kişiler temsili (alegorik) kişilerdir. Bunlardan Küntoğdu adaleti ve kanunu temsil eden hükümdardır.Ay Toldı mutluluğu ve devleti temsil eden vezirdir.Vezirin oğlu Öğdülmüş aklı;vezirin kardeşi Odgurmuş ise akıbeti temsil eder.

Divan–ı Lügati’t–Türk
“Türk dilleri sözlüğü” anlamına gelen yapıt, Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072–1074 yıllarında yazılmıştır.Araplara Türkçe öğretmek amacıyla Arapça yazılan eser; Türkçe–Arapça bir sözlüktür. Halife Ebu Kasım Abdullah’a sunulmuştur. Bu yapıt yazıldığı dönemdeki Türkçenin değerini gösterdiği gibi, içindeki örneklerle, sözlü dönem Türk edebiyatının yazılı tek kaynağıdır. Karahanlı Türkçesiyle kaleme alınmıştır.Sav, sagu, koşuk, destan gibi türlerle ilgili çeşitli bilgiler eserin içinde bulunmaktadır.

Atabet’ül Hakayık
“Hakikatler eşiği” anlamında, manzum bir ahlak kitabıdır.12. yüzyılın ilk yarısında yazılmış ve Emir Muhammed Dad Sipehsâlâr Bey’e sunulmuştur.Kitabın başındaki 80 beyitlik kısım dışında, eser tamamen dörtlüklerden meydana gelmektedir. Dörtlükler, “aaxa” şeklinde kafiyelenmiştir. Vezni, Kutadgu Bilig’te olduğu gibi feûlün / feûlün / feûlün / feûl’dür. Eser, 484 mısra olup yarım kafiye ve redişeriyle geleneksel Türk şiir zevkinin bir devamıdır. Hakaniye lehçesiyle yazılan eserde Arapça ve Farsça sözcüklere genişçe yer verilmiştir.Eserde bilginin önemi, dilin korunması, cömert ve alçak gönüllü olma, zamanın bozukluğu gibi konular işlenir.

Divan-ı Hikmet
Dini tasavvufi edebiyatın ilk temsilcisi olan Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır.Eser “hikmet” adı verilen şiirlerden
meydana gelmektedir. fiekil yönünden eski halk şiirindeki koşuk ve sagulara benzeyen hikmet, Anadolu sahasında görülen dini-tasavvufi halk edebiyatındaki ilahinin karşılığıdır.Ahmet Yesevi’nin şiirleri, dini-didaktik şiirlerdir.XV. yüzyılda öğrencileri tarafından Divan-ı Hikmet adı verilen eserde toplanan şiirlerde İslamiyetin esaslarından, tasavvuf adabından, dünya ve kıyamet hallerinden söz edilir,peygamberlere olan sevgi dile getirilip dervişlerle ilgili menkıbeler anlatılır.

Dede Korkut Hikâyeleri
XII. ve XIV. yüzyıllar arasında Doğu Anadolu ve Azerbaycan bölgesinde Oğuz boyları arasında söylenmiş sözlü halk hikâyeleridir. Bu hikâyeler XV. yüzyılın sonlarında bilinmeyen ve meraklısı olan bir kişi tarafından yazıya geçirilmiştir. Öykülerin ne zaman ortaya çıktığı kesin olarak belli değildir.Bu hikâyelerde Oğuz boyları arasındaki çatışmalar ve Oğuzların komşu Hıristiyan topluluklarla yaptıkları mücadeleler anlatılmaktadır.Anadolu Halk edebiyatı’nın Oğuz dili ile yazılmış ilk ürünleri arasında Dede Korkut Hikayeleri de yer alır. Bu öyküler destan türünden halk hikâyeciliğine geçiş döneminin ürünüdür.

Dede Korkut Hikayelerinin Özellikleri
1.Eserin asıl adı Kitab-ı Dede Korkut Alâ Lisân-ı Taife-i Oğuzan’dır.
2. Aralarında ortak özellikler bulunan on iki ayrı hikâye ve bir önsözden oluşur.
3. Kitaptaki hikâyelerin herbirine “boy” adı verilir.
4. Hikâye-masal özellikleri taşımakla birlikte destan özelliği de göstermektedir.
5. Dede Korkut Hikâyeleri adını, hikâyeleri ilk kez söylediğine inanılan Dede Korkut’tan almaktadır. Dede Korkut hikâyenin sonunda ortaya çıkar ve bir dua ile öyküyü bitirir. Dede Korkut, aynı zamanda Oğuzların akıl hocasıdır.
6. Nazım–nesir karışık olan eserde aliterasyonlara sık sık rastlanır.
7. Doğu Anadolu ve Azerbaycan yöreleri hikayelerin mekanını oluşturur.

[edebiyat_lys]

İSLAMİYETİN KABULÜNDEN ÖNCEKİ TÜRK EDEBİYATI
Türk edebiyatı uzun bir geçmişe sahiptir. Edebiyat tarihi, dönemlere ayrılırken keskin kültür değişimleri göz önüne alınmıştır. Bu sebeple İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sözlü ve yazılı olmak üzere ikiye ayrılır.

A. Sözlü Edebiyat
Sözlü edebiyat, tarihin bilinmeyen zamanlarında başlamış ve günümüze kadar ulaşmıştır.Bu döneme “destan devri” de denir.Bu edebiyat döneminin en önemli türü şiirdir.Şiir, yüzyıllar boyunca sazla birlikte söylenmiş,edebi anlatımların
kuşaktan kuşağa ulaşmasını sağlamıştır.Dolayısıyla sözlü edebiyat geleneğinin en önemli öğesidir. Bu gelenek, yazılı edebiyatın yanında İslamiyetten sonra da devam ederek âşık edebiyatı geleneğini oluşturmuştur.İlk dönem şairleri, şiir söylemelerinin yanı sıra hastalıkları tedavi etmek,gelecekten haber vermek, yuğ törenlerini idare etmek gibi görevlere sahipti.Şiirler genellikle sığır, şölen, toy,yuğ adı verilen törenlerde halk tarafından hep bir ağızdan söylenirdi. Şiirlerin konusu, törenin içeriğine uygun olarak düzenlenir. Törenlerde şiirler ozan, baksı, şaman, kam adı verilen sanatçılar tarafından kopuz eşliğinde söylenir.Eski Türk şiirinde ölçü, Tükçenin yapısına en uygun olan “hece ölçüsü“, uyak da yarım uyaktır. Cinaslardan ve aliterasyonlardan da ahenk unsuru olarak yararlanılmıştır. Eski Türk şiirinin nazım şekli dörtlüklerden oluşmuştur. Ruh ve biçim bakımından yerli bir edebiyattır.Bu edebiyat, halkın ortak malıdır; yani edebi ürünlerin kim tarafından oluşturulduğu belli değildir.Bu dönemin ürünleri; koşuk, sav, sagu ve destandır.Koşuk = Aşk, doğa ve yiğitlik temaları üzerine söylenmiş lirik şiirlerdir. Bu şiirler “sıgır ve şölen” denen törenlerde okunurdu. Dörtlüklerden oluşup, hece ölçüsüyle kopuz eşliğinde söylenirdi.Sav = Bir düşünceyi ve nasihatı içeren özlü sözlerdir. Bugünkü atasözlerinin karşılığıdır. Sagu = Önemli veya halk tarafından sevilen bir kişinin ölümünden duyulan acıyı,onun yaptığı kahramanlık ve iyilikleri dile getiren şiirlerdir.Yuğ adı verilen cenaze törenlerinde okunurdu. En önemli örneklerinden biri Alp ErTunga Sagusu’dur. (Nazım biçimleri konusunda bu biçimler ayrıntılı olarak işlenmiştir.)

Destan (Epope)
Konusunu tarihten alan, milletlerin din, erdem ve milli kahramanlık mecaralarını anlatan uzun manzum öykülerdir.Türk tarihi, destanın oluşumu için gerekli olan destan kahramanları ve kahramanlık olayları bakımından oldukça zengindir. Bu zenginliğin yansıması olarak pek çok destan meydana getirilmiştir. Ancak İslamiyet öncesi dönemde oluşan bu destanlar orijinal şekliyle bir bütün olarak günümüze kadar ulaşamamıştır. Bunlara başka milletlerin kaynaklarında özet halinde de rastlamaktayız. Bu eserlerin söylenildikleri dönem ile yazıya geçirildiği dönem arasında yüzyıllar süren zaman aralıkları vardır. Bu sebeple destanlar, söylenildikleri dönemin dil özelliklerini aynen koruyamamıştır. Türk destanlarında geçen olaylarla, tarihi olaylar paralel bir özellik taşır. Destanlardaki olağanüstülükleri çıkardığımız zaman tarihimize kaynak teşkil edebilecek bilgilere ulaşırız.
Genel Özellikleri
*Kahramanları olağanüstü güçlere sahiptir.
*Manzum olarak söylenir.
*Ulusların kültürel özelliklerini yansıtır.
*Yer ve zaman belirsizdir.
*Masal motişeri taşır.

Doğal ve yapma olmak üzere ikiye ayrılır:
a. Doğal Destanlar: Kuşaktan kuşağa aktarılan, toplumun kültürüyle biçimlenen ve sonradan bir ozan tarafından yazıya geçirilen “anonim” şiirlerdir.
b. Yapta Destanlar: Toplumun yakın dönemine tanıklık eden bir olayın, bir ozan tarafından destan özelliklerine bağlı kalınarak yazılışıdır.

İslamiyet Öncesi Türk Destanları
1. Yaratılış Destanı
19. yüzyılda Radloff tarafından Altay Türklerinden derlenmiştir.Destan, Türklerin yaratılış hakkındaki en eski inançlarını yansıtmaktadır.
2. Saka Destanları
a. Alp Er Tunga Destanı
Alp Er Tunga, M.Ö 7. yüzyılda yaşamış, bütün Orta Asya’yı Kafkasya’yı Anadolu’yu, Suriye’yi, Mısır’ı fethetmiş büyük Saka hükümdarıdır. Destanda Alp Er Tunga’nın Türk–İran savaşlarında sergilediği kahramanlıklar anlatılır.
b. fiu Destanı
M.Ö 327–330 yılları arasında Türklerin fiu adlı hükümdarıyla, Makodonyalı İskender’in çarpışmaları ve Türklerin doğuya çekilmeleri anlatılır. Söylenceye göre fiu’nun ordusu, İskender’in askerlerini yer yer yenilgiye uğratmıştır. İskender çekildikten sonra fiu, Balasagun’a gelerek orada kendi adıyla anılan bir kent kurmuştur.
3. Hun – Oğuz Destanları
a. Oğuz Kağan Destanı
M.Ö. 209-174 yılları arasında yaşamış büyük Türk Hükümdarı Mete’nin hayatını anlatmaktadır.
b. Attilâ Destanı
V. yüzyılda Avrupa topraklarında devlet kuran Batı Hun İmparatoru Attila’nın hayatı anlatılır.
4. Kök Türk (Göktürk) Destanları
Birbirini tamamlayan iki parçadan oluşur:
a. Bozkurt Destanı
Göktürklerin “Asena” adlı bir dişi kurttan türedikleri anlatılır.Söylenceye göre Türkler, düşman ordusunun saldırısına uğramış,ve yok olmuştur.Sadece yaralı bir genç kalmıştır.Tanrı, bu yaralı genci kurtarmak için “Bozkurt” göndermiştir. Bozkurt, bu yaralı genci iyileştirmiş, onunla yakınlık kurmuş ve bu yakınlıktan birçok çocuk doğurmuştur.
b. Ergenekon Destanı
Göktürklerin bir yenilgi sırasında Ergenekon adlı bir yere sığınmaları, burada çoğaldıktan sonra demir dağı eriterek Ergenekon’dan çıkmaları ve düşmanlarını yenmeleri anlatılır.
5. Uygur Destanları
a. Türeyiş Destanı
Eski Hun hükümdarlarından birinin ancak bir “tanrı” ile evlenecek kadar güzel iki kızı olduğu ve Dokuz Oğuzların nasıl çoğaldıkları anlatılır.
b. Göç Destanı
Kutlu bir kayanın Çinlilere verilmesiyle tılsım bozulur, felaketler başlar. Uygurların Ötüken bölgesinden güneybatı
ya doğru tarım havzasına göç etmeleri anlatılır.
UYARI:
Kırgızlara ait “Manas Destanı” da vardır. Radlof, Kırgız Türklerinin ağzından bu destanı derlemiştir. İslamiyetin
kabulünden sonraki olayları da kapsamaktadır. Manas destanı bugün de resmi ve özel toplantılarda söylenmektedir.
Dünyanın en uzun destanı kabul edilir.
Türk Edebiyatında Yapma Destanlar
Ceyhun Atuf Kansu: Sakarya Meydan Savaşı
Nazım Hikmet : Kuvay-ı Milliye
Kayıkçı Kul Mustafa : Genç Osman Destanı
Fazıl Hûsnû Dağlarca : Üç Şehitler Destanı,Çakırın Destanı İstanbul – Fetih Destanı İstiklâl Savaşı

UYARI:
İslamiyet etkisinde oluşturulan destanlarımız da vardır: Battal Gazi Destanı, Köroğlu Destanı Danişmend Gazi Destanı, Timur Destanı Satuk Buğra Han Destanı…

[edebiyat_lys]