Hititler, Frigler, Lidyalılar, İyonlar, Urartular Anadolu’da kurulmuş belli başlı uygarlıklardır.

Hititler

• 
  M.Ö 2000’lerde Hattuşaş (Boğazköy) merkez olmak üzere kurulmuştur.
• Kızılırmak kıvrımı çevresinde Kapadokya’da yerleşmişlerdir.
• 
  Hitit tarihi Eski Krallık, Yeni Krallık ve Geç Hitit fiehir Devletleri şeklinde üç kısımda incelenebilmektedir.
• 
  Hititler başlangıçta feodal beylikler şeklinde yönetilirken, daha sonra merkezi otorite sağlanmış ve ülke merkezden atanan valiler tarafından yönetilmiştir.
• 
  Başta rahip krallar bulunurdu.
• 
  Kraldan sonra en yetkili kişi Tavananna denilen ana kraliçedir.
• 
  Pankuş denilen kralların yetkilerine bile müdahale edebilecek bir meclisleri vardır.
• 
  Krallar yaptıkları her şeyi tanrılara hesap vermek amacıyla doğru bir şekilde yıllıklar (anallar) yazmışlardır.

NOT: Anal adı verilen tabletlere yazılan bu yıllık raporlarla objektif (tarafsız), tarih yazıcılığı ilk kez Hititler’de başlamıştır.

• 
  Hititlerin Mısırlılarla yaptıkları Kadeş Savaşı sonucunda imzaladıkları Kadeş Antlaşması tarihte bilinen “ilk yazılı” antlaşmadır.
• 
  Hititler hem çivi hem de hiyeroglif yazısını kullanmışlardır.
• 
  Hitit ülkesine Bin Tanrı İli denilmiştir. Yani Hititlerde çok tanrılı inanış vardır. Hititler öldükten sonraki hayata inanmadıklarından mezar yapımına önem vermemişlerdir.
• 
  Güçlü orduları vardır.
• 
  Halk çeşitli sınışara ayrılmıştır.
• 
  Medeni hukukun temelini attılar. Cezaları genelde bedel ödeme esasına dayalıdır. Özel mülkiyete önem vermişlerdir.
• 
  Tarım, hayvancılık, madencilik ve kumaş dokumacılığında ilerlemişlerdir.
• 
  Toprak kralın malıdır. İşlenmesi için halka verilmiştir. Özel mülkiyet yoktur.
• 
  Orduları piyadelerden ve savaş arabalarından oluşmuştur.
• 
  Hititler Frigler tarafından ortadan kaldırılmıştır.

NOT: Hem hiyeroglif hem de çivi yazısını kullanmış olmaları, Hititler’in Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarından etkilendiğinin kanıtıdır.

Frigler

• 
  Merkezleri Ankara yakınlarındaki Gordion (Polatlı)’dır.
• 
  En ünlü kralları Midas’tır. Devletin kurucusu Gordios’tur.
• 
  Tarım ve hayvancılığa önem vermelerinden dolayı tarım ve hayvancılığı koruyucu yasalar çıkarmışlardır.
• 
  En büyük tanrıları bereket tanrıçası Kibele’dir.
• 
  Frigler ölülerini kayalara, oyulmuş mezarlara ya da yığma toprak tepelerin altında inşa ettikleri mezar odalarına gömmüşlerdir.
• 
  Tapates denilen halı ve kilimleri ünlüdür.
• 
  Fenike Alfabesi’ni kullanmışlardır.
• 
  Kuyumculuk, kaya mimarisi kaya işçiliği ve dokumacılıkta oldukça gelişmişlerdir.
• 
  Kimmerler tarafından yıkılmışlardır.

NOT: Friglerde öküz öldürenin ve saban kıranın cezası ölümdü. Bu durum Friglerin ekonomilerinin tarım ve hayvancılığa dayandığının bir göstergesidir.

Lidyalılar

• 
  Merkezleri Manisa yakınlarındaki Sard’dır.
• 
  Kurucuları Giges’tir.
• 
  Doğu-Batı ticaretini geliştirmek amacıyla Efes’ten başlayıp Ninova’ya kadar uzanan “Kral Yolu”nu yapmışlardır.
• 
  Parayı icat ederek ticarette değiş-tokuş usulüne son vermişlerdir.
• 
  Fenike Alfabesi’ni kullanmışlardır.
• 
  Orduya gereken önemi vermemişler,ordularını paralı askerlerden oluşturmuşlardır.
• 
  Ölülerini Frigler gibi yığma toprak tepelerin altına gömmüşlerdir.
• 
  Dokumacılık, madencilik, dericilik, çömlekçilik gelişmiştir.

İyonyalılar

• 
  Yunanistan’dan gelen Akalar tarafından Batı Anadolu’da kurulmuşlardır.
• Şehir devletleri halinde yaşamışlardır. İzmir, Efes, Milet, Foça’da şehir devletlerini kurmuşlardır.
• 
  Deniz ticareti yapmışlar ve koloniler kurmuşlardır.

NOT: İyonyalılar kolonilerini vatan olarak gördükleri için kolonilerinin kalıcı olmasını sağlamışlardır.

• 
  Güçlü deniz filoları oluşturmuşlardır.
• 
  Fenike Alfabesi’ni kullanmışlardır.
• 
  Mimariye büyük önem vermişlerdir.
• 
  Bilimsel alanda yaptıkları çalışmalarda ileri gitmişledir.

NOT: Ön Asya ticaret yollarının Ege Denizi’ne açıldığı bölgede bulunan İyonlar,ticaret yollarından yararlanarak zenginliklerini arttırdılar. İyonlarda maddi sıkıntının olmaması; dinsel baskının görülmemesi, şehir devletleri halinde yaşamaları onlarda “özgür düşünce”yi geliştirmiştir.

• Tales, Pisagor, Hipokrat, Heredot gibi önemli bilim adamları yetişmiştir.
• 
  Anadolu’da kurulan İlk Çağ uygarlıkları için de en gelişmiş seviyeye ulaşan uygarlıktır.

Urartular

• 
  Van (Tuşpa) merkez olarak kurulmuşlardır.
• 
  Tarım ve hayvancılıkla uğraşmışlardır.
• 
  Maden işlemeciliğinde ve kuyu mezarcılığında ileri gitmişlerdi.
• 
  Mezarlarını ev ve oda biçiminde yapmışlardır.
• 
  Güçlü orduları vardır. En büyük tanrıları savaş tanrısı Haldi’dir.
• 
  Çivi ve hiyeroglif yazısını kullanmışlardır.

NOT: Urartular diğer Anadolu uygarlıklarına göre daha sönük kalmışlardır.
Dahası bu uygarlıktan günümüze fazla bir eser kalmamıştır.

[sinif_6_sbs_sosyal_bilgiler]

İlk Çağda Anadolu

• Anadolu’da siyasi yapılanma, şehir devletleri hâlinde olmuştur. Mezopotamya kavimlerinden Asurlular ve Babilliler, zaman zaman Anadolu’da siyasi üstünlük kurmuşlarsa da uzun süreli kalıcı olamamışlardır. Anadolu’da ilk güçlü siyasî birlik Hititler tarafından kurulmuştur.

1. Hititler

• Orta Anadolu’da Kızılırmak havzasına sahip olmuşlardır. Hititler Anadolu’ya Kafkaslar üzerinden gelmişlerdir.
• MÖ 3.000 – 2.000 yılları arasında Anadolu, Hint – Avrupa dillerini konuşan ve Hattilerin ülkesini ele geçirdikten sonra kendilerine Hitit adı verilen halkın istilâsına uğradı. Hititler, MÖ1.800 yıllarında Hattuşaş (Boğazköy) başkent olmak üzere bir devlet kurdular.

Hitit Krallığı, feodal beyliklerden oluşmuş bir devletti.Daha
sonraları bu beylikler kaldırılmış, yerlerine valiler atanmıştır.

Bu değişiklikle ulaşılmak istenen amaç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Beylerden, daha önemli görevlerde yararlanmak
B) Saltanat kavgalarını önlemek
C) Beyler arasında anlaşmazlık çıkmasını önlemek
D) Merkezi yönetimi güçlendirmek
E) Yönetimde, yetenekli kişilere görev vermek

Çözüm:
Hititler’de feodal beyliklerin ortadan kaldırılarak yerine valilerin atanması merkezi yönetimi güçlendirmek amacıyla yapılmıştır.
Yanıt D

• Hitit Devleti’nin kurucusu I. Hattuşili (Labarna)’dir.
• Hititler, I. Murşil zamanında Halep’i aldıktan sonra sınırlarını Mezopotamya’ya kadar genişlettiler.
• MÖ 1.400 yılı başlarında II. Tuthalia’nın başa geçmesiyle, Hitit tarihinde imparatorluk dönemi başladı. Bu dönemin en önemli siyasi olayı, Mezopotamya’ya hâkim olabilmek için Mısır’la karşı karşıya gelindi. Bu savaşın nedeni Hitit Devleti ile Mısır’ın rakip duruma gelmeleri ve Kuzey Suriye’yi kendi topraklarına katmak istemeleridir. Bu durumun neden olduğu savaşlar 16 yıl sürdü. MÖ 1280’de Kadeş Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır.

Hititlerin ilk zamanlarında,

I. fehedilen topraların yönetiminin prenslere verilmesi,
II. prenslerin kendilerine verilen topraklara karşılık, savaş sırasında kralın ordusuna katılacak asker ve araba temin edilmesi,
III. ekonomilerinde hayvancılığın önemli bir yer tutması

durumlarından hangilerinin feodal timar sisteminin uygulandığını gösterdiği savunulabilir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III

Çözüm:
Tımar sistemi kökeni Hititler’e dayanan uygulamalardan biridir. Öncüllere baktığımızda fethedilen yerlerin prenslere bırakılması, prenslerin toprak karşılığı asker yetiştirmeleri ve orduyu finanse etmeleri tımar sistemini gösterir. Ama ekonomide hayvancılığın önemli bir yer tutması tımar sistemine örnek olamaz.
Yanıt D

• Hititler, MÖ 1.200 yıllarında Ege Göçleri sonucunda yıkıldı.
• Hititlerin bir kısmı Güneydoğu Anadolu’ya çekilerek
• Malatya, Maraş, Zincirli, Sakçagözü ve Kargamış’ta kent devletleri olarak varlıklarını sürdüler.
• Anadolu’ya Pers egemenliği yerleşince bu kent devletleri tamamen Pers yönetimine girdi.

2. Frigyalılar

• Frigler, MÖ 1.200 yıllarında Balkanlar gelerek Anadolu’ya yerleşmişlerdir.
• Frigler, Anadolu’da Sakarya havzası ve civarına hâkim oldular.
• Frigya Devleti Gordios tarafından kurulmuştur.
• Friglerin başkenti Gordion’dur.
• Kral Midas döneminde Frigyalılar, bütün Orta Anadolu ve Güney Doğu Anadolu’ya egemen, güçlü bir krallık düzeyine ulaşmışlardı.
• Frigya Devleti’nin yıkılmasından sonra Giges adlı bir kral, Lidya Devleti’ni kurdu.

• MÖ 600’de Lidyalıların egemenliğine giren Frigya Devleti’ne, Kafkaslar üzerinden Karadeniz’in kuzeyine gelen Kimmerler son verdiler.

3. Lidyalılar

• Batı Anadolu’da Gediz ve Menderes ırmakları arasındaki bölgeye hâkim olmuşlardır.
• En güçlü hükümdarları Krezüs’tür.
• Başkentleri Sardes’tir. Başkent Sardes, kültür ve sanat merkezi durumundaydı.

4. İyonlar

• İlk Çağda, Ege Denizi kıyılarında hâkimiyet kurmuşlardır.
• Ön Asya ticaret yollarının sona erdiği bu topraklarda İyonyalılar, kısa zamanda gelişmiş bir uygarlık oluşturmuşlardır.
• Şehir devletleri hâlinde yaşayan İyonyalılar, siyasi birlik kuramamışlardır.
• İyon kentleri önemli ticaret yolları üzerinde kurulmuştur. Doğudan gelen ticaret yolları İyon kentlerinde sona eriyordu. Bu durum İyonyalıları denizciliğe yöneltti. Deniz ticaretinin gelişmesinin sonucu olarak İyonyalılar, Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında koloniler kurdular. Millet (Miletos), Efes (Efeos), Foça İzmir (Smyrna), önemli İyon kentleriydi.
• İyonyalılar, Akdeniz ve Karadeniz’de koloniler kurarak ekonomik açıdan güç kazandılar.
• Uzun süre bağımsız yaşayan İyon kentleri, MÖ VII. yüzyıldan itibaren Lidyalıların egemenliği altına girmiştir. Daha sonra ise Pers İmparatorluğu’na bağlandılar.

İlk Çağ’da İyonya’da; Tales ilk kez güneş tutulmasını hesaplamış, Pisagor ilk kez dünyanın yuvarlak olduğunu ileri sürmüştür.

İyonya’daki bu gelişmeler aşağıdakilerden hangisini göstermektedir?

A) Çeşitli etnik grupların bir arada yaşadığını
B) Bilimsel çalışmalar yapıldığını
C) Yöneticilerin çok sık değiştiğini
D) İlk yerleşim yerlerinin burada kurulduğunu
E) İnsanların gelir düzeyine göre sınışara ayrıldığını

Çözüm:
İyonya’da Tales’in güneş tutulmasını hesaplaması, Pisagor’un dünyanın yuvarlak olduğunu ileri sürmesi İyonya’da bilimsel çalışmalar yapıldığını gösterir.
Yanıt B

5. Urartu

• MÖ IX. yüzyılda Doğu Anadolu’da, Van Gölü çevresine hâkim olmuşlurdır.
• Urartu Devleti’nin başkenti, Tuşpa (Van) idi. Devletin kurucusu I. Sardur’dur.
• Urartular yaklaşık iki yüz yıl boyunca Doğu Anadolu’da varlıklarını sürdürdüler.
• Urartular, MÖ 600’de Anadolu’yu istila eden Medler tarafından ortadan kaldırılmıştır.

Urartuların mezarlarını oda ve ev biçiminde yapıp içine
çeşitli eşyalar koymaları aşağıdakilerden hangisinin
bir göstergesidir?

A) Ticarette değiştokuş usulünü uyguladıklarının
B) Mimarlıkta geliştiklerinin
C) Birden fazla tanrıya inandıklarının
D) Barış içinde yaşadıklarının
E) Hayatın ölümden sonra da devam ettiğine inandıklarının

Çözüm:
Urartuların mezarlarını oda ve ev biçiminde yapmaları ve bunların içine çeşitli eşyalar koymaları hayatın ölümden sonra devam ettiğine inandıklarını gösterir.
Yanıt E

[tarih_ygs_lys]

Başkent Tuşpa (Van) olan Urartu Devleti; en güçlü döneminde günümüzdeki Doğu Anadolu, Kuzeybatı İran, Irak’ın küçük bir bölümü ile Ermenistan’ın güneyine egemendi. Sınırları kuzeyde Erzurum-Kars-Ardahan yaylası, güneyde Toroslar, doğuda Urmiye Gölü havzası, batıda Fırat Nehri (şimdiki Karakaya baraj alanı) olarak çizilebilir. Urartu döneminde kuzeyde Diauehi, Qulha, Tariu ülkeleri ile bozkırlı Isqugulu toplumları, batıda Hatti (Melitea, Qumaha ve Tabal), güneyde Assur güneydoğuda Mana ve Parşua ülkeleri bulunmaktaydı.

Urartu adına Assur yazıtlarında ilk kez Uruatri biçiminde M.Ö.XIII.yy rastlanmaktadır. M.Ö. XIII yy ile IX. yy arasında Uruatri ve Nairi toplulukları Doğu Anadolu’da beylik ve aşiretler halinde yaşamışlardır.

Bölgede Urartularda Krallık M.Ö. IX. yy ortasında I. Sarduri ile ilan edilir. İlk Urartu yazıtı ve Van Kalesi’ndeki ilk anıtsal mimari bu krala aittir. Uratu Krallığı ;M.Ö. 7. yy’daki en güçlü krallarındandan biri olan II. Rusa’dan sonra ise gittikçe zayıflamış ve M.Ö. VI. yy başlarında tarih sahnesinden çekilmiştir

Urartular’da Din ve Tanrılar

Van/ Meher Kapı anıtındaki yazıta göre, Urartu’da adlarına belirli dönemlerde kurban kesilen ve ilk üç sırayı Haldi, Teişeba ve Şivini’nin paylaştığı 79 Tanrı, Tanrıça, Tanrısal özellik bulunmaktadır.Haldi ;(Eşi Bagbartu/ Bagmaştu/ Arubani) Urartuların baş Tanrısı idi. Haldi, Assur yazıtlarında XIII.yy’dan itibaren rastlanan bir isim idi. En büyük tapınağı Muşaşir’de idi. Teişeba (Fırtına T) Hurri kökenlidir ve Hititlerde Teşup ile aynı Tanrı olmalıdır. Şivini de (Güneş T) Hurri kökenlidir. Hititlerdeki Şimegi’nin karşılığıdır.

Urartular Anzaf, Çavuştepe, Ayanıs ve Toprakkale gibi büyük merkezlerde Tanrıları için kule tipi tapınaklar ve Meherkapı gibi açık alanlardaki kayalara kapı görünümlü kutsal nişler yapmışlardı

Ölü Gömme

Urartu’da yakarak veya yakmadan gömü yapılmaktaydı. Yönetici kesim ve olasılıkla aileleri büyük kale ve merkezlerin yakınındaki çok odalı kaya mezarlarına birlikte, diğerleri ise olasılıkla sosyal statülerine göre toprak altına inşa edilen oda mezarlara, basit toprak mezarlara veya yakılarak urne adı verilen küplere gömülmekteydiler. Merkezde Van Kalesi, batıda Palu, Mazgirt, Altıntepe’de, kuzeyde Aras Nehri’nin güney bölgesinde, doğuda Sangar (İran’da Bastam’ın kuzeyi) gibi önemli merkezlerin yakınında çok odalı kaya mezarları bulunmaktadır. Dilkaya, Karagündüz ve Yoncatepe’de ise soyulmadan günümüze ulaşmış, içinde birden çok gömü bulunan yeraltı oda mezarları incelenmiştir.

|» “Dünya Dinleri” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, “www.dunyadinleri.com”dan alıntılanarak derlenmiştir…

Dünya Dinleri, Bütün Dinler, Din, İslamiyet, Hristiyanlık, Alevilik, Sünnilik, Budizm, Musevilik