26 Mart Ölmeme Günü Nedir?

Şairlerin kendi dünyalarından icat ettikleri bir gündür Ölmeme Günü. 26 Mart Ölmeme Günü Türk Edebiyatının birbirinden müstesna şairlerinin bir araya gelmesi ile ortaya çıkan özel bir gündür. Edebiyat ile iç içe olanların bildiği normalde bir çok kişini bilmediği anlamlı bir gündür. Ölmeme Günü, şairlerin hep bir arada şiiri, aşkı tüm güzelliği ile tattıkları bir gün olup, tadından hiçbir şey kaybetmedikleri yaşama dileğini kutladıkları gündür.

Ölmeme Günü hikayesi ile ilgili birçok hikaye mevcut olsa da en güvenilir olanı o gün ve o mekanın müdavimlerinden biri olan İsa Çelik’in anlattım şeklidir. İsa Çelik’in ifadesine göre; Bir çoğunun tarihçi ve edebiyatçı olduğu “ikinci yeniciler” olarak tarif edilen şairlerin oluşturduğu bir gruptur. Bu grup Eski Rumelihisarı Avcılar Lokantasında her yıl düzenli olarak bir araya gelip edebiyat-sanat muhabbetlerinin rakı eşliğinde yapıldığı bir gündür.

Muhabbetin yapıldığı gün masada yer alan kişilerin siyasi baskılar ve darbe etkisi ile gerilmişken rakı ve şiirlerin etkisi ile keyfin doruğunu yaşadıkları anda ortamın havasını rakı ve şiirin coşkunluğu ile birleştirmek istemiş ve bu günü “Rakı ve Özgürlük” ilan edelim demiştir Tomris Uyar. Takvimde o gün 26 Mart idi. Masa müdavimlerinin de çok iyi tanıdığı İsmet bey diğer adı ile Tombalacı İsmet ortama gelir.

Turgut Uyar Tombalacı İsmet’i solgun ve üzgün görmesi üzerine ölümden yakınan Tombalacı İsmet içim garsondan bir rakı şişesi ister. Getirilen şişeyi muhafaza etmesini isteyip seneye bugün bu şişeyi getirip bugünü kutlamalarını ister. Tam o sırada Tombalacı İsmet’in rakıya düşkünlüğünü bilen İsa Çelik, şi,şeyi kağıda sarıp üzerine masada bulunan herkesin imzasını attırır ve bantlar. Bu şekilde gelecek yıla kadar şişenin muhafaza edilmesini sağlamış olmuştur. İşte o günden sonra “26 Mart Ölmeme Günü” olarak kalmıştır.

Edebiyatın önemli isimleri Can Yücel, Edip Cansever, Cemal Süreya, Salim Şengil, İsa Çelik, Mehmetcan Köksal, Dürnev Tunaseli, Turgut Uyar, Tomris Uyar, Ömer Uluç, Muhteşem Sünter, Behzat Ay, Nezihe Meriç gibi yazarlar o gün masa da yer alan kişilerdir.

Ölmeme Günü 70’li yıllardan beri bugünün anlam kazanmasında önemli isimlerden Turgut Uyar ve eşi Tomris Uyar, Edip Cansever eşliğinde Turgut Uyar’ın hayatını kaybettiği 1985 yılına kadar düzenli bir şekilde kutlanmıştır. Son yıllar da ise 26 Mart Ölmeme Günü geleneği bazı sanat çevreleri tarafından devam ettirilmeye çalışılmaktadır.

DİVAN TERTİBİ

Divan, eski şairlerimizin uzun mesneviler dışındaki bütün şiirlerini ihtiva eden, çoğunlukla özel bir adı bulunmayan kitaplara verilen isimdir.

Şairler divanlarını gelişigüzel bir tarzda tertip edemezlerdi. Zira geleneğin getirdiği katı protokollere uymak mecburiyetindeydiler.

Eski edebiyatımızda divan tertibinde esas olan kronolojik sıra değil, şiirlerin şekil bakımından teşkil ettikleri kategorilerdir.

Şairler şiirlerini nazım şekli ve türlerinin yanında bir kısmını öncelik tanınan muhtevalarına göre de sınıflayarak eserlerini oluştururlar.

Mukaddime /Dîbâce (Önsöz): Şair bu bölümde şiir anlayışından bahseder. Genellikle ağır bir dili vardır. Çünkü şair düz yazı türünde bir örnek vermiştir ve şiir kadar düz yazıda da etkili olduğunu göstermek ister. Bilindik 40 kadar dîbâce vardır.

1. Kasideler (Tevhid, münâcât, naat, dört halifeye övgü, ehl-i beyte övgü, devrin büyüğüne övgü, din ve tarikat büyüğüne övgü)

2. Tarihi manzumeler

3. Küçük mesneviler

4. Musammatlar(Terkib-i bent, terci-i bent, muhammes, muaşşer)

5. Gazeller (Gazeller divanlarda kafiye harfine göre (revi) sıralanırlar.)

6. Mukattaat(Kıtalar): (Rubâî, tuyug, kıt’a, nazım…)

İyi bir şairin divanında her harften redifli olan en az bir örnek olmalıdır. Bu ölçütün yerleşmesini gelenek sağlamıştır.

Eğer bir divan bu altı bölümü bulunduruyorsa bu divana ‘ mürettep divan ’ denir. Eğer bu şekilde düzenlenmemişse ‘ gayrı mürettep divan ’ denir.

Şairlerin divanları hususi bir ad taşımazlar. Eski edebiyatımızda divanlar umumiyetle şairlerin isimleriyle anılırlar -> Divan-ı Fuzûlî, Divan-ı Nâbî

Bazı şairler verimli olmadığı ya da ömrü çok şiir yazmaya yetmediği için daha az hacimli divanlar oluşturmuşlardır. Buna da ‘divançe’ adı verilmektedir. En meşhur divançe Figânî’nin divançesidir.

Alî Şîr Nevâyî’nin arkadaşı olan Hüseyin Baykara’nın divanı sadece gazellerden oluşmaktadır.

Bâkî’nin divanında hiç tevhid ve münacat bulunmamaktadır.

Divan edebiyatının en hacimli eseri Edirneli Nazmî’nin divanıdır.

Osmanlı edebiyatında sayısı az olmayan ölçüde Türkçe divan yanı sıra Arapça ve Farsça divanı bulunan şairler de vardır. Fuzûlî’nin Türkçe divanı yanı sıra Arapça ve Farsça, Nef’î’nin ise Farsça divanı vardır.

Mevcut bilgilere göre varlığından haberdar olabildiğimiz en eski divan bugün elde nüshası mevcut olmayan 13. asır sonu 14. asır başlarında yaşayan Âzerî şairi Hasanoğlu’nun divanıdır.

Osmanlı sahasında varlığından haberdar olduğumuz ilk divan Ahmedî’ye aittir.

Bütün Türk coğrafyasında elimizde nüshaları bulunan ilk tekmil divanlar Nesîmî ve Kadı Burhaneddin’e aittir.

Divân Edebiyatında Rubâî:

İranlılara ait bir nazım şeklidir. Rudegî isimli bir şair ile bu şeklin ortaya çıktığı düşünülmektedir. Araplar rubâî yerine Farsça dü-beyit (iki beyit) Farslar ise Arapça rubâî kavramını kullanırlar. Felsefî ve tasavvufî konular ele alınırken bu nazım şekli tercih edilmiştir. Yoğun fikir örgüsüne sahiptir. Bunun için keskin bir zekâya ihtiyaç vardır. Şairlerin insanı zekâsıyla şaşırtması gerekir. İlk üç mısra fikrin hazırlayıcısıdır. Söylenmek istenen fikir dördüncü mısrada çarpıcı bir şekilde söylenir. En güzel örneklerini Ömer Hayyam vermiştir. Eski Türk şiirine uygun olmasından dolayı bizde çok rağbet görmüştür. Türk edebiyatına Mevlânâ ile girmiştir.

Rubâîlerde her mısranın aynı vezinle yazılması zorunlu değildir. Her mısra farklı bir vezinle yazılabildiği gibi, iki mısra aynı diğer iki mısra farklı bir vezinle kaleme alınabilir. Kıt’a, nazm ve tuyugdaki gibi mahlas kullanılmaz. Fakat bazı şairler mahlas kullanmıştır (Haletî, İbrahim Hakkı)

Kafiyelenişi ‘aaxa’ şeklindedir. Bazen xaxa, aaaa şeklinde de kafiyelendiği olmaktadır. Bütün mısraları birbiriyle kafiyeli olan(aaaa) rubâîlere rubâî-yi musarra veya terane adı verilir. Terane zaman içinde bestelenmek için yazılmış rubâîlerin de adı olmuştur. Terane tarzı rubâîleri en fazla söyleyen şair Erzurumlu İbrahim Hakkı’dır. Rubâîler hezeç bahrinin özel rubâî kalıplarıyla yazılırlar. Rubâîyi tuyug ve nazmdan ayıran belli başlı hususiyetlerden biri de budur.

16. yüzyılda Fuzûlî ve Kara Fazlî güzel örneklerini vermişlerdir. Kara Fazlî Türk edebiyatının en çok rubâî yazan şairi olmuştur. 17. yüzyılda Azmizâde Haletî büyük bir örnek teşkil etmiştir. Rubâîlerinin hem sayı hem değer bakımından özel bir yeri vardır. 18. yüzyılda ise Erzurumlu İbrahim Hakkı rubâî söylemiştir. 20. yüzyılda Yahya Kemal, Arif Nihat Asya ve Nazım Hikmet rubâî yazmıştır.

Son büyük rubâî şairi ise Erzurum’da öğretim üyesi olan Tacettin Şimşek’tir.

Edebiyatımızda sadece rubâî söylemekte kullanılan 24 aruz kalıbı bulunmaktadır. Bunlardan mef’ûlü ile başlayanlar ‘ahreb’, mef’ûlün ile başlayanlar ‘ahrem’ adını alırlar. En fazla ahreb kalıpları kullanılmıştır.

Hakkî nice bin safa ki etdün düşdür

Her ne ki görüb diyüb işitdün düşdür

Etrâfa segirdüb başa gitdün düşdür         Terane

Bu kim oturub râhata yetdün düşdür

İbrahim Hakkı

Ahvâl-i cihânı her zaman söyleşelim

Amma gam-ı aşkımız nihân söyleşelim

Ey vâkıf-ı râz-ı aşk olan ârif-i cân

Ney gibi seninle bî-zebân söyleşelim

Azmizâde Haletî

Divân Edebiyatında Nazım Türleri:

Türlü nazım şekillerinin konu bakımından adlandırılması nazım türlerini oluşturur. Nazım türlerinin incelenmesinde mısra ve kafiye düzeninin hiçbir önemi yoktur. Nazım şekilleriyle türler arasında kesin bir ilgi kurulamaz. Bazı konuların sürekli aynı nazım şekilleriyle yazılmış olması sadece gelenekle izah edilebilir.

1. Tevhid: Allahın varlığından ve birliğinden bahseden manzumelere verilen isimlerdir. Belli bir nazım şekliyle yazılmak zorunda değildir. İbn-i Haldun ‘Çok olan şeylerin güzeline az rastlanır. Zira güzel tevhid bulmak da zordur’ demiştir.

2. Münâcât: Allah’a yalvarma, yakarma demektir. Divan edebiyatında tevhidden sonra en fazla kullanılan nazım türüdür. Tazarru-nâme mensur bir biçimde yazılmış münâcâttır.

3. Naat: Hz. Peygamber (s.a.v.)i övmek, ondan şefaat talep etmek amacıyla yazılan şiirlerdir. Naat söyleyen kişilere naat-gu denir. Divan edebiyatında naat söylemesiyle tanınan şairlerin başında Nazîm gelir. Bir divanı dolduracak kadar naat söylemiştir. Çok fazla naat söyleyen kişilerin kullandığı mahlaslara da nâtî denilmektedir.

4. Methiye: Bir din veya devlet büyüğünü övmek için yazılan edebî türdür.

5. Fahriye: Şairin kendi sanatını övdüğü türdür. Mübalağalı ifadelere çokça yer verilir. Nef’î’nin Sözüm Kasidesi tanınmış fahriyelerdendir.

6. Hicviye: Bir kişiyi yermek için söylenmiş şiirlere denir. Nef’î ve Sururî hicivleriyle tanınan şairlerdir.

7. Mersiye: Bir kimsenin ölümü üzerine söylenmiş şiirlere denir. Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin için yazılanlara ‘maktel’ adı verilmektedir. Mersiye okuyanlara mersiye-han denir. Lirik bir anlatımı vardır. Hayatın geçiciliğinden, dünyanın adaletsizliğinden dem vurulur.

8. Mevlid: Hz. Peygamber (s.a.v.)in doğumunu anlatan eserlerdir. Bununla birlikte mevlidler bir siyer tertibiyle de karşımıza çıkabilirler. Yani şair sadece Peygamber efendimizin doğumunu anlatmaz, mucizelerinden, hicretinden de bahseder. Daha sonra da vefat ettiğini kaleme alırlar. Mevlid Türk edebiyatında en fazla müstakil eser olarak ortaya konan türdür. Edebiyatımızda 200 civarında mevlid yazıldığı söylenmektedir. Ama bunlardan en kabul göreni ve günümüzde de okunanı Süleyman Çelebi’nin Vesiletü’n- necât eseridir.

9. Hilye: Yüz ve ruh güzelliği anlamına gelir. Bir edebî tür olarak Hz. Peygamber (s.a.v.)in iç ve dış özelliklerini, çoğunlukla fiziki özelliklerini anlatan eserlerdir. 16. yüzyılda Hakanî Mehmet Bey 712 beyitlik siyeriyle bu türün en tanınmış örneklerinden birini vermiştir. Hilyeler sadece Hz. Peygamber için yazılmamıştır. Neşatî örneğinde olduğu gibi diğer peygamberlerin yüz özelliklerinden bahseden hilyeler de kaleme alınmıştır. 4 halife için yazılan hilyeler vardır. En meşhuru Cevrî Çelebi’nin Hilye-i Çehâr-yâr-ı Güzîn eseridir. Edebiyatımızda bazı önemli tarikat büyükleri için de hilye yazıldığı olmuştur. Hz. Mevlânâ için yazılan hilyeler bu cümledendir.

10. Şehrengiz: Hem bir şehrin hem de o şehirde bulunan güzelliklerin kaleme alındığı eserlerdir. Edebiyatımızda bilinen ilk şehrengiz örneği Mesihî’nin Edirne Şehrengizi eseridir. Hakkında en fazla şehrengiz yazılan iller İstanbul, Bursa, Edirne’dir. Zatî, Hayalî Bey, Taşlıcalı Yahya, Usulî gibi şairler bu türün güzel örneklerini vermişlerdir.

11. Sur-nâme: Şehzâdelerin sünnet düğünlerini, hanım sultanların doğum ve evlenme törenlerini anlatan eserlerdir. Edebiyatımızda otuzdan fazla sur-nâme bulunmaktadır. En tanınmış sur-nâmelerden biri Sünbülzâde Vehbi’nin III. Ahmet’in şehzâdeleri sünnet ettirmek için 1719’da yaptığı töreni anlatan eserdir.

12. Kırk Hadis: Hz. Peygamber (s.a.v.)in hadislerini ezberletmek ve onların anlamlarını geniş kitlelere edebî bir mahiyette ulaştırmak maksadıyla yazılmış eserlerdir. Kimi hadislerden bahseden manzum eserlerin hadis sayısının bine ulaştığı görülür. Şairler 40 hadis eserlerini gül-i sad-berg, armağan şeklinde adlandırmışlardır.

13. Kıyafet-nâme: Kişilerin dış görünüşünden hareketle onların ahlak ve karakter yazılarını çıkarmaya çalışan eserlerdir. Dış yapıdan içyapıyı anlamaya çalışan bu tür eserlerde insanın vücut yapısı ile ruh ve kişiliği arasında ilgi kurulmaya çalışılır. İlm-i hutut; insanın alın çizgilerine bakarak onun hayatı hakkında yorumlar yapar. İlm-i Kef; el falı bakarak kişi hakkında yorum yapmaktır.

Edebiyatımızda bilinen ilk kıyafet-nâme Hamdullah Hamdî’nin kıyafet-nâmesidir. Lokman Çelebi, İbrahim Hakkı da bu türe örnek eserler vermişlerdir.

14. Menâkıb-nâme: Hz. Peygamber(s.a.v.)in dışındaki kişilerin hayat hikâyelerini, mucizelerini ele alan eserlerdir. Bunlar, ele alınan kişinin faziletlerinden, kerametlerinden bahseder. Bu tür eserler didaktik tarzda yazılır. Menâkıb-nâmeler temel edebiyat kaynaklarımızdan olmuştur. Bu eserler bir anlamda edebiyat ve biyografi tarihi açısından önem taşımaktadır.

15. Gazavat-nâme: Din düşmanlarıyla yapılan savaşların anlatıldığı manzum ve mensur eserlere verilen isimdir. Edebiyatımızın tanınmış gazavat-nâmeleri Gelibolulu Mehmet Zaifi’nin gazavat-nâmesi, Celalzâde Salih Çelebi’nin eserleridir. 250 civarında gazavat-nâme vardır. Gazavat-nâmeler üslupları itibariyle edebiyat tarihimizin, muhtevaları bakımından genel tarihimizin kaynakları durumundadır. Bu eserler hem manzum hem mensur olarak isteğe bağlı kaleme alınmıştır. Bazen iki şekilde de yazılmıştır.

16. Siyer: Hz. Peygamber (s.a.v.)in hayatını ve seferlerini anlatan eserlerdir. Bu tarz eserlerde lirik bir söyleyiş hâkimdir ve sanatkâr tarihi gerçeklere dayalı bilgileri kullanmak durumundadır. Siyerlerin ana kaynakları hadisler, rivayetlerdir. Son tahlilde siyerleri Hz. Peygamber(s.a.v)in biyografisi olarak tanımlamak mümkündür. Veysî’nin Siyer-i Nebî’si önemli siyerlerdendir.

17. Tezkîreler: Anmaya vesile olacak şey; devletten alınan izin pusulasına verilen ad anlamlarına gelmektedir. Bir edebî tür olarak ise edebiyat alanındaki önemli kişilerin veya din ve tarikat büyüklerinin hayatlarından, eserlerinden ve şahsiyetlerinden bahseden eserlerdir. Tezkîre yazma geleneği siyer geleneğinden gelir. Tezkîreler, ele alınan kimselerin asıl isimlerini, doğdukları yeri, doğum tarihlerini, aile ve soy bilgilerini, mesleğini, eğitimini, eserlerini ve ölüm tarihini haber vermekle kalmaz eserlerinden alıntı yapıp tenkit de ederler.

Edebiyatımızda ilk tezkîre Alî Şîr Nevâyî’nin ‘Mecâlisü’n-nefâis’ adlı 1491 tarihli eseridir. Sehi Bey’in ‘Heşt Behişt’ (8 Cennet) eseri Anadolu sahasında ilk tezkîredir. Latifî’nin ‘Tezkîretü’ş-şuara’sı, Âşık Çelebi’nin ‘Meşâirü-ş-şuara’sı, Kınalızâde Hasan Çelebi’nin ‘Tezkîretü’ş-şuara’sı, Ahdî’nin ‘Gülşen-i şuara’sı, Faizî’nin Rübdetü’l-eş’ar’ı (ontoloji mahiyetinde), Guftî’nin Tezkîretü’ş-şuara’sı(tek manzum tezkîremiz) önemli tezkîrelerdendir.

18. yüzyılda Mucib’in, Safaî’nin, Salim’in ve Silahtarzâde’nin Tezkîre-i şuara’sı, Esrar Dede’nin Tezkîre-yi Şuara-yı Mevleviye’si, Beliğ’nin ‘Nuhbetü’l Asâr Zeylü Zübdetü’l Eş’ar’ı, Saffet’in ‘Nuhbetü’l Asâr fi Fevâidi’l Eş’âr’ı yüzyılın önemli tezkîreleridir. 19. yüzyılda Tevfik’in ‘Mecmua-i Teracim’i, Mehmet Tevfik’in Kafile-i Şuara’sı dönemin önemli tezkîreleridir. 20. yüzyılda Mahmut Kemal İnan’ın ‘Son Asır Türk Şairi’, Mehmet Nail Tuman’ın ‘Tuhfe-i Nailî’ (bir şairin hangi tezkîrelerde yer aldığını yazmıştır) eseri önemli tezkîrelerimizdendir.

18. Münşe’at: Belli bir edebî niteliği olan mektupların ve küçük nesirlerin bir araya getirildiği mecmualara denir.

19. Letaif-nâme: İçerisinde mizaha, hicve ve tehzile yer veren manzumelerin toplandığı eserlerin genel adıdır.

20. Seyahat-nâme: Gezilip görülen yerler hakkında yazılan eserlerin genel adıdır. En tanınmış örneğini Evliya Çelebi yazmıştır.

21. Sefaret-nâme: Elçi olarak bir başka ülkeye gönderilen kimselerin ya da yanlarında giden kimsenin görevleri sırasında karşılaştıkları olayları, siyasi izlenimleri ve diğer müşahedelerini anlattıkları genel eserlerdir. 28. Çelebi Mehmet’in Fransa sefaret-nâmesi türün önemli örneğidir.

22. Esmâ-ül Hüsna: Allah’ın isimlerini, bu isimlerin anlamlarını ve önemlerini anlatan mensur ya da manzum eserlerdir.

23. Diğer Türler: Iydiyye (bayram günlerini anlatır), ramazaniyye, hamam-nâme, fütüvvet-nâme, kahve-nâme, sakî-nâme, muamma ve lugaz, muhabbet-nâme, sahil-nâme, belde-nâme, selim-nâme, fal-nâme, bahariyye, nevruziyye, şitaiye, hasb-i hâl, sıhhat-nâme vs.

Divân Edebiyatında Mesnevî:

Arapça bir kelime olan mesnevî ‘sny’ sülasi mastarından meydana gelen, ikişer ikişer anlamı taşıyan bir kelimedir. Kelime Arapça olmasına rağmen bu dilde nazım şekli anlamıyla hiç kullanılmamıştır. Araplar kendi aralarında kafiyeli beyitlerden meydana gelen bu nazım şekline ‘müzdevice, recez, urcüze’ adını vermişlerdir. Mesnevî ismini ise Farslar kullanmıştır. Nazım şekli olarak mesnevî iki beyitten olaşabileceği gibi binlerce beyit uzunluğunda da olabilir.

Şairlerin mesnevî yazarken dikkat ettikleri hususların başında kısa aruz kalıplarını kullanmak gelmiştir. Bu, mesnevî gibi uzun eserlerde ahengi sağlamanın pratik bir yolu olarak görülmüştür. Mesnevîde her beyitin ayrı kafiyeli olması (aa, bb, cc…) büyük bir yazma kolaylığını da temin etmektedir. Bu bakımdan bu nazım şekliyle birçok destan, uzun halk hikâyesi, şehrengizler, dinî-ahlâkî konular vs. kaleme alınmıştır.

Türk edebiyatında tespit edebildiğimiz ilk büyük mesnevî Yusuf Has Hacip’in ‘Kutadgu Bilig’ adlı 6645 beyitten oluşan, şehname kalıbıyla yazdığı eseridir.

5 mesnevîden oluşan külliyata ise ‘hamse’ adı verilmektedir. Hamse geleneği 12. yüzyılda Farsça söyleyen Türk şairi Nizamî tarafından başlatılmıştır. Nizamî’nin hamsesi Mahsenü’l Esrâr, Hüsrev-i Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, İskender-nâme ve Heft Peyker isimli mesnevîlerden oluşmaktadır. Türk edebiyatında hamse sahibi diğer şairler şunlardır: Alî Şîr Nevâyî, Taşlıcalı Yahya, Ahmed-i Rıdvan, Hamdullah Hamdî, Nevizâde Atayî, Lamî’i Çelebi, Suphizâde Feyzî

Bazı şairlerin beşten fazla mesnevîsi bulunabilir. Sayı altı olursa ‘sidde’ sahibi şair denilir.

Divan şairleri içinde mesnevîye hiç iltifat etmeyenler de vardır (Bakî, Nef’î, Nedîm vs.)

Mesnevîlerin Bölümleri:

1. Giriş Bölümü:

1. Besmele (manzumesi)

2. Tevhid

3. Münâcât

4. Naat

5. Miraciyye

6. Mucizat

7. Dört halifeye övgü

8. Ehl-i beyte övgü

9. Din veya devlet büyüğüne övgü

10. Sebeb-i telif

Sebeb-i telifin yazılmasındaki amaçlar şunlardır:

Şair, sebeb-i telif bölümünde kendinden bahseder. Zira bütün mesnevî boyunca bunu yapabildiği tek yer burasıdır. Şair eseri yazma sebebi üzerinde durur. Bu bazen bir din ya da devlet büyüğünü övmek bazen de nazire yazmak olabilir. Eserini hangi amaçla kaleme aldığını burada öğreniriz.

Giriş bölümü 100-500 beyit arasında değişir.

2. Asıl Konunun Ele Alındığı Bölüm:

Mesnevî’nin en uzun bölümüdür. Mesnevîler bu bölümde işlenen konuya göre isim alırlar. Leylâ ve Mecnûn’dan bahsediyorsa ‘Leylâ vü Mecnûn’ adını, Hz. Peygamber (s.a.v.)den bahsediyorsa ‘mevlid’ adını, onun miraç hadisesini anlatıyorsa ‘miraciyye’ adını, Kur’an ve hadislerden faydalanarak öğüt veriyorsa ‘pent-nâme’ adını alır. Eğer fetihlerden bahsediyorsa ‘fetih-nâme’ adını alır. Şair manzum sözlük yazmışsa ve Arapça-Türkçe kelimeler varsa ‘Nuhbe’ Farsça-Türkçe kelimeler varsa ‘Tuhfe’ ismini alır. Şair ilmihal bilgilerinden de söz edebilir. Namaz kılınışı, oruç tutuluşu vb. ibadetler hakkında bilgiler verebilir. Kendi devrine kadar olan şairlerin hayatlarını da anlatabilir.

Kısacası konu sınırlaması olmayan mesnevîler genel olarak şu başlıklar altında toplanabilir:

1. Dinî ve ahlâki konulu mesnevîler (mevlid, hilye, pent-nâme vs.)

2. Konusunu menkıbelerden alan mesnevîler (battal-nâmeler, İskender-nâmeler)

3. Sanat yönü ağır basan mesnevîler (Leylâ vü Mecnûn, Vamık u Azra)

4. Şairlerin toplumsal olaylar karşısındaki tutumunu yansıtan mesnevîler

3. Hatime (Bitiş) Bölümü:

Şair sıkıntılı bir işe giriştiğini söyler. Ciğerinden gelen kan kalemiyle kâğıda yansır. Her şair kendisini okuyucusunun karşısında aciz hisseder. Okuyucudan kendisine dua etmesini ister. Eseri sunduğu kişiye dua eder. Eserin ismini zikreder ve eseri yazdığı tarihi belirtir. Bazıları bu tarihi ebced hesabıyla verir. Eserin vezni söylenir.

Mesnevîlerin en kısa bölümüdür.

13. yüzyılda Mevlânâ yazıldığı nazım şeklinin adıyla anıla 25.618 beyitlik ‘Mesnevî-i Manevî’siyle kendinden sonra gelen Türk şairleri derinden etkilemiş, bu nazım şeklinin Anadolu coğrafyasında gelişmesine çok önemli katkı yapmıştır. Bu yüzyılın diğer önemli mesnevî şairi ‘Şeyyâd Hamza’dır. Onun ‘Yûsuf u Züleyhâ’sı edebiyatımızın bilinen ilk aşk mesnevîsidir. Yine bu yüzyılda ‘Sule Fakih’in 4800 beyitlik ‘Yûsuf u Züleyhâ’sı da önemli mesnevîlerimizdendir.

14. yüzyılda Altın Ordu sahasında Kutb’un ‘Hüsrev-i Şirin’i, Yûnus Emre’nin ‘Risâletü’n-Nushiyye’si, Gülşehrî’nin ‘Mantıku’t-tayr’ı, Âşık Paşa’nın ‘Garîb-nâme’si bu yüzyılın önemli mesnevîlerindendir. Ayrıca Hoca Musut’un ‘Süheyl ü Nev-bahâr’ı, Erzurumlu Kadı Darîr’in ‘Kıssas-u Yûsuf’u, Ahmedî’nin ‘İskender-nâme’si ve Yûsuf-ı Meddahî’nin ‘Varka vü Gülşah’ı da bu yüzyıla ait diğer önemli mesnevîlerdir.

15. yüzyılda Süleyman Çelebi’nin ‘Vesiletü’n-necât’ı, Alî Şîr Nevâyî’nin hamsesindeki mesnevîleri, Germiyanlı Şeyhî’nin ‘Hüsrev ü Şirin’i ve 126 beyitlik ‘Har-nâme’si, Ahmedî Daî’nin ‘Çeng-nâme’si, Yazıcıoğlu Mehmet Bican’ın ‘Muhammediyye’si ve Hamdullah Hamdi’nin hamsesinde yer alan mesnevîler dönemin önemli mesnevîleridir.

16. yüzyılda Lamî-i Çelebi’nin hamsesi, Hakirî’nin ‘Leylâ ile Mecnûn’u, Larendeli Hamdi’nin ‘Leylâ ile Mecnûn’u, Fuzûlî’nin Beng ü Bade, Sohbetü’l-esmar’ı Kara Fazlî’nin ‘Gül ü bülbül, Hümâ ve Hümâyun’u, Taşlıcalı Yahya’nın hamsesi, Hakanî Mehmet Bey’in ‘Hilye’si, Çelebizâde Salih’in ‘Leylâ ve Mecnûn’u, Azeri İbrahim Çelebi’nin ‘Nakş-ı Hayal’i önemli mesnevîlerdir.

17. yüzyılda Ganizâde Nadirî’nin ‘Şeh-nâme’si, Nevizâde Atâyi’nin hamsesi, Edirneli Gûfti’nin ‘Teşrîfâtü’ş-şuara’sı, Nâbî’nin ‘Hayriyye, Hayrabat, Sûr-nâme’si, Sâbit’in ‘Zafer-nâme, Ethem ü Hûma, Berber-nâme, Dere-nâme’si dönemin mesnevîleridir.

18. yüzyılda Nahifî’nin ‘Mesnevi Tercümesi’, Şeyh Gâlib’in 1783 yılında kaleme aldığı 2101 beyitlik ‘Hüsn ü Aşk’ı, Sümbülzâde Vehbi’nin ‘Tuhfe, Nuhbe, Şevk-engiz, Lutfiyye’si, Enderunlu Fazıl’ın ‘Defter-i Aşk, Huban-nâme, Zenan-nâme’si dönemin mesnevîleridir.

19. yüzyılda İzzet Molla’nın ‘Mihnet-i Keşan, Gülşen-i Aşk’ eserleri dönemin mesnevîleridir.

Divân Edebiyatında Kaside

Belli amaçla yazılmış şiir anlamına gelen kaside Divan edebiyatının nazım şekillerinden olup genellikle din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla kaleme alınmıştır. Kab bin Züheyr Peygamber efendimizin (s.a.v.) huzurunda bir kaside okuyunca Allah’ın resulü ona hırkasını vermiştir. Okuduğu 

kaside de buna bağlı olarak ‘Hırka Kasidesi’ ismini almıştır. Yıllar sonra kasidenin sunulduğu kişinin kaside sunana para, mal, mülk vermesi peygamber sünnetinden sayılmıştır. Kaside sunma geleneği bunun üzerine kurulmuştur.

Kaside Arap edebiyatından İran edebiyatına geçmiştir ve burada çok olgun örneklerini vermiştir. Daha sonra ise Türk edebiyatına geçen bu nazım şeklinin ilk örneklerini Sultan Veled ve Âşık Paşa gibi şairler verirken en güzel şekilde kaleme alan ise ilk Şeyhî’dir. Kasidenin üstadı ise Nef’î’dir.

Şekil olarak kaside gazelle benzerlik gösterir. Gazelden ayrıldığı tek nokta ondan daha uzun oluşudur. Genel itibariyle 9-99 beyit arasında olur. Bu sayılardan daha çok ya da daha az olarak meydana getirilmiş kasidelerimiz de vardır. Kasidenin en güzel beyitine ‘taç beyit’ adı verilmektedir.

Kaside bölümlere şunlardır:

1. Nesib-Teşbib: İlk bölümdür. Eğer aşk, sevgi tasviri yapılırsa nesib, tabiat tasviri yapılırsa teşbib adını alır. Zamanla iki kavramda birbirinin yerine kullanılmaya başlanmıştır.

2. Girizgâh: Genellikle tek beyi

   ttir. Şair methiyeye geçeceğini bildirir. Girizgâh konuya uygun, nükteli ve başarıyla söylenmiş olmalıdır.

3. Methiye: Ana bölümdür. Kasidenin sunulacağı kişi övülür. Kimi zaman bir padişah kimi zaman peygamber övülür. Övülen kişinin üstün özellikleri vurgulanır.

4. Tegazzül: Kaside içinde gazel söylemektir. Her kasidede bu bölüm bulunmak zorunda değildir. Şair kasidenin istediği bölümüne bunu yerleştirebilir.

5. Fahriye: Şairin kendini övdüğü bölümdür. Bazen acizliğinden bahseder. İhtiyaç duyduğu şeyleri anlatır ve talep edeceği şeyi talep eder.

6. Dua: Şair kendisi ve övdüğü kişi için dua eder. Naat yazdıysa Hz. Peygamber (s.a.v)den şefaat diler. Allah’ın varlığından ve birliğinden bahsettiyse(tevhid) bağışlanmayı ister ve şiiri neticelendirir.

Bir kaside revisi, redifiyle(su, sünbüliye) yahut nesib-teşbib(bahariye, şitaiye) bölümü düşünülerek adlandırılır.

Divânu Lugati’t-Türk:

Karahanlı devri Türk edebiyatının ilk örneklerindendir. Aynı zamanda Türk dilinin bilinen ilk numunesi ve ilk sözlüğü olma özelliğini taşır. Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072 yılında yazılmaya başlayıp 1077 tarihinde tamamlanmıştır. Eser Abbasi halifesinin oğlu Ebu’l Kasım Abdullah’a Bağdat’ta sunulmuştur.

Lügatin elimizdeki yegâne nüshası 1266 tarihinde istinsah edilmiştir. Ali Emiri tarafından bulunan eser Türk dilinin Arapçadan geri kalmadığını göstermek ve Araplara Türkçeyi öğretmek için kaleme alındığından kelimelere yapılan izahlar Arapçadır. Lakin bu kelimeler için verilen örnekler Türkçedir.

Eserde yer alan kelimelerin 7500’den fazla olduğu tespit edilmiştir. Kitapta yer alan örnek şiir parçaları 300 civarındadır. Şiirlerin haricinde sözlükte yer alan atasözleri de ayrıca kayda değerdir.

Yazar eserinde kendisinden ve kitabından şöyle bahsetmiştir: ‘Ben Türklerin en fasih konuşanlarından, en iyi anlatanlarından, en iyi anlayanlarından, soyca en ileri bulunanlarından ve en iyi kargı kullanan savaşçılarındanım. Hemen hemen bütün Türk beldelerini dolaştım. Çölleri boydan boya geçtim. Türkün, Türkmen’in, Oğuzun, Çiğil’in, Yağma’nın, Kırgız’ın dillerini ve kafiyelerini öğrenip faydalandım. O kadar ki bu dilleri en iyi şekilde öğrendim. Bu kitabımı da en beliğ bir şekilde yazdım. Muradım adımı dünyanın sonuna kadar yaşatmak ve ahirette türlü nimetlere sahip olmaktır. Allah(c.c.)tan yardım dileyerek yazdığım bu kitaba Divânu Lugati’t-Türk adını koymayı uygun buldum.’

Kaşgarlı Mahmut, bu eserinde Cevâhirü’n-nahv fi Lügati’t- Türk (Türk sözlüğündeki söz cevherleri) isimli Türkçenin gramerini ele aldığı bir kitap daha yazdığını söylemektedir. Ancak bu eser henüz bulunamamıştır.

Divânu Lugati’t-Türk’teki en ilginç hususiyetlerden biri Kaşgarlı Mahmut’un Türkçeyi Doğu ve Batı Türkçesi şeklinde ikiye ayırmasıdır. Kaşgarlı Mahmut Doğu Türkçesine Hakaniye lehçesi, Batı Türkçesine ise Oğuz lehçesi demektedir. Hakaniye lehçesi Kaşgar ve Balasagun gibi önemli kültür merkezlerinde konuşulan Türkçedir. Oğuz Türkçesi ise Uygur, Peçenek, Oğuz, Yağma, Çiğil ve Karluk Türklerinin konuştuğu Türkçedir. Oğuz Türkçesini Hakaniye Türkçesinden farklı kılan en önemli keyfiyet Farslarla temastan dolayı daha fazla Farsça ihtiva etmesidir.

• Kar buz kamug¹ erüşdi

Tağlar suvı akışdı

Kökşin² bulıt örüşdi³

Kayguk bolup egrişür

Kızıl sarıg⁴ arkaşıp

Yipkin⁵ yaşıl⁶ yüzkeşip⁷

Bir bir gerü yörkeşip⁸

Yalnguk⁹ anı¹⁰ tanglaşur¹¹

Divân Edebiyatında Kafiye ve Redif

Kafiye: Başın arka tarafı, en

se demektir. Edebiyatımızda ise; en az iki mısranın sonunda tekrarlanan, yazılışları aynı anlam ve görevleri farklı ses benzerlikleridir.

Redif: Arkadan gelen anlamındadır.

Revi: Bir beyitin son harfine denilmektedir.

• Mürde cismim iltifâtından bulur her dem hayât

Ölürem ger kılmasan her dem b

ana bir iltifât

• Revi: t

Asıl Kafiye Revisi: Bir beyitte kafiyeyi teşkil eden kelimelerin son harfidir.

• Gittin ammâ ki kodun hasret ile cânı bile

İstemem sensiz olan sohbet-i yârânı bile

• Revi: h (Sondaki e harfi güzel h harfi ile yazıldığı için)

• Asıl kafiye revisi: n

Divan Edebiyatında Revi Türleri:

1. Reviyy-i Mukayyed: Kafiye harfinin tek bir sessiz harften oluşmasıdır.

bahar
ezhâr

2. Reviyy-i Mutlak: Kafiye

    harfinin tek bir ünlüden oluşmasıdır.

hayâle
kemâle

3. İltizam (Lüzum mâlâ yelzem): Revinin birden fazla olmasıdır.

haseb
neseb

• Zerre-i nûrından iken muktebes(ﺱ)

Mihr ü mehe etmek işâret abes(ﺙ)

Böyle bir kullanımda eski alfabeye göre iki farklı ‘s’ kullanıldığı için kafiye kabul edilemez.

Divan Edebiyatında Kafiye Çeşitleri:

1. Mücerred Kafiye: Tek ses benzerliği olan kafiyedir.

____ser

____seher

2. Mürekkep Kafiye: Birden fazla ses benzerliği olan kafiyelerdir. Üçe ayrılır.

Müreddef kafiye, müesses kafiye, mukayyed kafiye

1. Müreddef Kafiye: Revi harfinden önce hurûf-u imlâdan ( ﺍ ﻮ ﻯ ) bir harf gelirse böyle kafiyelere müreddef(ridfli) kafiye denir.

• Dost bî-pervâ felek bî-rahm devrân bî-sükûn

Derd çoh dem yoh düşman kavî tâli’ zebûn

• Revi: n
• Asıl kafiye revisi: n
• Hurûf-ı imlâ: û
• Kafiye çeşidi: müreddef

2. Müesses Kafiye: Revi ile ridf arasına başka bir harfin girmesiyle (bu harfe dâhil ismi verilmektedir) meydana gelen kafiye çeşididir.

• Geldimse n’ola ben şuarâ bezmine âhir

Âdet budur âhir gelir bezme ekâbir

• Revi: r
• Asıl kafiye revisi: r
• Ridf veya te’sis: â

• Dâhil: h ve b
• Kafiye çeşidi: müesses

3. Mukayyed Kafiye: Asıl kafiye harfi olan revinin evvelinde ridflerden başka sessiz bir harf benzeşiyorsa o harfe ‘kayd’ böyle kafiyelere de mukayyed kafiye denir.

• Rûyını meydir meyi rûyun dil-ârâ gösteren

Gülşeni güldür gülü gülşen mutarrâ gösteren

• Revi: n
• Asıl kafiye revisi: â
• Kayd: r
• Kafiye çeşidi: mukayy

  ed

Aslî Kafiye: Asıl kafiye her zaman mısranın sonunda olmasına denir.

Zu Kafiyeteyn: İki kafiye demektir. Mısranın başında veya ortasında da kafiye olabilir.

Redif: Asıl kafiye revisinden sonra gelir. Sırasıyla redif harflerine ‘ vasl, hurûç, mezîd, naire’ isimleri verilir.

• Şaşmada hûş yârlar mestînize

Kendiniz düşmensiniz hestînize

• Revi: e (güzel h)

• Asıl kafiye revisi: t

• Kayd: s

• Kafiye çeşidi: mukayyed

• Vasl: î Huruç: n Mezîd: z Naire: e (güzel he)

Kafiyeler Çeşitleri:

Düz Kafiye:

Uyan yârim sesler geldi derinden   —-  a  derinden

Karanlık oynadı koptu yerinden     —-  a yerinden

İlk ışık kapının eşiklerinden       —–  a

Şimdi bir gölgeyi kovmak üzredir   —— üzredir

Necip Fazıl KISAKÜREK

Çapraz Kafiye:

Mona Roza siyah güller ak güller   —  a –güller

Geyve’nin gülleri ve beyaz yatak   — b — yatak

Kanadı kırık kuş merhamet ister   — a — ister

Ah senin yüzünden kana batacak — b — batacak

Mona Roza siyah güller ak güller  — a — güller
Sarma Kafiye:

Şafakta çöktü sapsarı karanlık  — a — karanlık

Gün bana verimli ten gibi ölgün  — b — ölgün

Muzdarip münzevi geçen günün — b — günün

Ardından ağarır muhayyel ışık — a —   ışık

Rıfat KÜTÜK

Tek ses benzerliğine(içtim-uçtum) yarım kafiye, iki ses benzerliğine(asker-değer) tam kafiye, ikiden fazla ses benzerliğine(Anadolu-yolu) zengin kafiye denir. Birinci mısradaki kelimenin ikinci mısrada başka bir kelimede aynen yer almasına (kara– Ankara) tunç kafiye ve yazılışı aynı anlamları farklı iki kelime(asma ‘meyve’ – asma ‘idam’)den oluşan kafiyeye ise cinaslı kafiye denilmektedir.

14. yy. da temelleri sağlamlaşan Divan edebiyatı hem mesnevî sahasında hem de diğer nazım şekillerinde kuvvetli eserler vermeye başlamıştır. 15. yüzyılın önemli bir şairi Fatih Sultan Mehmet’tir. Avnî mahlasıyla şiirler yazan Fatih’in ‘divançe’ hacminde bir eseri vardır. Hakeza oğlu II. Bâyezîd de Adlî mahlasıyla şiirler yazan bir şairdir.
Bu dönemin padişah sülalesine mensup en velud kalemi Fatih’in küçük oğlu Cem’dir. Türkçe ve Farsça divanları ile Cemşîd ü Hûrşid Cem Sultan’ın bilinen eserlerindendir. Dönemin bir diğer şairi Halimî mahlasıyla şiirler yazan Şehzâde Korkut’tur. Şeyhî’nin yeğeni Cemâlî de yüzyılın divan sahibi şairlerindendir. Hüma vü Hümayun, Miftahü’l- ferec Cemâlî’nin eserleri cümlesindendir.
Karamanlı Nizamî, Melihî, Mesihî bu yüzyılın şairleri arasında zikredilmektedir. Mesihî’nin Edirne Şehrengizi türün bildiğimiz ilk örneğidir.
Bu dönemde kadın divan şairlerimiz de ortaya çıkmıştır. Zeynep Hanım ve Amasyalı Mihrî Hatun bunlardandır.
Bu yüzyılın önemli mutasavvıf şairlerinden biri Eşrefoğlu Rûmî’dir. Hacı Bayramı Velî’nin müridi ve damadı olan şair Yunus Emre ve Âşık Paşa tarzında hece ve aruzla şiirler söylemiştir. Yüzyılın bir diğer mutasavvıf şairi Ümmî Kemâl’dir.

15. yy. mesnevî sahasında da velud bir yüzyıldır. Halilî’nin Firkat-nâme’si, Tacizade Cafer Çelebi’nin Heves-nâme’si, Yazıcıoğlu Mehmet Bîcân’ın Muhammediye’si, Abdulvasi Çelebi’nin Halil-nâme’si, Kemal Ümmî’nin 40 Armağan’ı dikkate değer mesnevîlerdir. Ümmî’nin 40 Armağan’ı 40 hadis geleneğinin edebiyatımızda bilinen ilk örneğidir.
Hatipoğlu’nun Ferah-nâme’si, Elvân-ı Şirâzî’nin (Âşık Paşa’nın oğlu) Gülşen-i Râz tercümesi, Abdurrahim Karahisari’nin Vahdet-nâme’si, Dede Ömer Ruşenî’nin Külliyat’ı İbrahim Tennûrî’nin Gülzâr-ı manevi’si dönemin önemli mesnevîleri arasında yer alır. Ayrıca Kaygusuz Abdal’ın Gevher-nâme’si, Müridi’nin Pend-nâme’si, Ahmed-i Rıdvan’ın Hüsrev ü Şirin’i, Bekâyî’nin Yusuf u Züleyhâ’sı, Edirneli Şahidi’nin Gülşen-i Uşşak (Leylâ ile Mecnûn)’ı yine dönemin önemli mesnevîleridir.
Şahidi’nin Leylâ ile Mecnûn’u Anadolu edebiyatında tespit edebildiğimiz ilk Leylâ ile Mecnûn’dur. Eser bütün Leylâ ile Mecnûn’lar arasında da en hacimli eser olarak tanınır. 4 nüshası vardır.
15. yy Divan edebiyatının en karakteristik tarafı padişahlar ve şehzâdeler etrafında toplanmış olmasıdır. Fatih’in etrafında 185 civarında şairin bulunduğu ve bunların bir kısmının maaşa bağlandığı bilinmektedir. İkinci halka II. Bâyezîd’in etrafında oluşmuştur. Cafer Çelebi, Sinoplu Seyfi, Mihrî Hatun gibi şairler bu halkada yer almışlardır. Şehzâde Cem’in etrafında kümelenen şairler ise (Kandî, Sadî, Lal’î, Türabî ve Şahidi) Cem Şairleri olarak tanınırlar. Dördüncü grup ise Sadrazam Mahmut Paşa etrafında teşekkül etmiştir. Adnî mahlasıyla şiirler söyleyen bu sadrazam Tursun Bey, Sarıca Kemâl ve lügatiyle tanınan Halimî’yi çevresinde toplamıştır.
15. yy. dil, estetik zevk, mazmunlar, nazım şekilleri bakımından 16. yüzyılı hazırlamış ve Türkçe bu yüzyılda Divan edebiyatına intibak sürecini tamamlamıştır.

İlköğretimde Türkçe dersine; ortaöğretimde Türk edebiyatı ile dil ve anlatım dersine; yükseköğretimde ise Türk dil bilgisi ve edebiyatı ile ilgili onlarca derse çalışmak, bazı kişiler için çekilmez ve anlaşılmazdır. Bunun tam tersi biçimde, edebiyat ve dil derslerini dört gözle bekleyen, dil bilgisi konularıyla uğraşmayı bir zevk olarak algılayan kitap kurtları da var. Bu durum, aslında kişilerin dil gelişimi ve edebiyata olan ilgisi ile doğrudan ilgili olmakla birlikte, geliştirilebilir bir beceriyi de dikkate almamız gerektiğini göstermektedir.

Devamı gelecek birkaç yazı ile sizlere, Türkçe ve edebiyat derslerinde başarınızı arttırmak ve bu derslere çalışırken artık mutlu olmanızı sağlamak için farklı çalışma yöntemleri sunacağız. Kuşkusuz bu yöntemler, size sihirli bir çubuk vadetmeyecek. Burada anlatılanlar, kendi çalışma yönteminizi daha iyi hâle getirmeniz için verimli çalışma önerilerinden oluşacaktır. Böylece edebiyat ve Türkçe derslerine farklı bir yön kazandırmış, onları bütüncül bakış açısıyla kavramış olacaksınız.

Bu yazı serisinin her birinde, önce genel hatırlatma yapılacak, sonra bir Türkçe konusu üzerinde örnekleme yapılacak, sonra ise edebiyat konularından biri üzerinde farklı çalışma yöntemi örneklendirilecektir.

Genel Hatırlatma

Tüm derslerde olduğu gibi, Türkçe ve edebiyat derslerinde de bazı konularda parçadan bütüne, bazılarında ise bütünden parçaya çalışmak gerekir. Bazen bu iki yöntemi de sırasıyla uygulamak yararlı olacaktır. Bunu belirlemek için, çalışacağınız konunun ne kadar çok terim, kavram veya kuramsal (teorik) bilgi içerdiğine bakmanız gerekir. Eğer konular çok fazla ezber bilgi içeriyorsa, önce bunlar yeterince kavranmalı, daha sonra bütün hakkında zihinsel bir algı oluşturulmalıdır. Daha genel bir konu üzerinde çalışılacaksa, parçanın tamamı içselleştirilmeli, daha sonra onun hakkında yorum becerisi geliştirme yolu seçilmelidir.

Başka birine öğretirmiş gibi yaparak öğrenme, tüm derslerde olduğu gibi Türkçe ve edebiyat konularında da oldukça işe yaramaktadır. Eğer çalışma ortamınız buna müsaitse, karşınızda biri varmış ve siz ona bu konuyu öğretiyormuş gibi yaparak eksikliklerinizi tamamlayabilir ve öğrenme düzeyinizi belirlemekle kalmaz çok yararlı bir tekrar ile konuyu özümsemiş olursunuz. Bunun için konulara ayrıntısıyla çalıştıktan sonra, içten veya dıştan sesli olarak, tıpkı bir öğretmen edasıyla konuşarak karşınızdaki hayalî kişiye konuyu öğretmeye ve bu sırada mümkün olduğunca ders notlarınızdan yararlanmamaya çalışmanızı tavsiye ediyorum.

Anlatım Bozuklukları Örneği

Anlatım bozuklukları konusuna çalışacak bir kişi, öncelikle bu konunun sözcüklerini parçalayarak “anlatım” ve “bozukluk” kavramları üzerinde birkaç dakika düşünmelidir. Bunu hepimizin günlük konuşma dilinde yaptığını düşünerek, bu örneklerin konu içinde daha sistemli biçimde işleneceğini kavramalıdır. Konu başlıklarına ve birkaç anlatım bozukluğu örneğine baktıktan sonra zihninde genel bir şema oluşturduktan sonra, konunun parçaları olan alt başlıklara geçmeli ve tek tek öğrenmelidir.

“Cümlede gereksiz sözcük kullanılması” ile oluşan anlatım bozuklukları konusunu, “Karşıdan yaşlı ihtiyar geliyordu.” cümlesindeki gibi bir örnekle eşleştirmeli ve hem “yaşlı” hem de “ihtiyar” sözcüğünü kullanmanın yanlış olduğunu bu başlık altında zihnine yazmalıdır. Sonrasında örnekleri çoğaltmalı, kendi örneklerini listelemelidir. Fakat en önemli adım, bu örneklerden birini konu başlığıyla birlikte “zihninize kazımak” olacaktır. Şöyle ki dil bilgisi konularında örnek üzerinden yorum yaparak öğrenme, öğretmenlerin bile kullandığı bir yöntemdir. Herhangi bir yerde “gereksiz sözcük kullanma” ifadesini görünce, hemen aklınıza “yaşlı ihtiyar” tamlaması gelmeli ve buradaki çarpık anlatım size anlatım bozukluğunun nasıl yapıldığı konusunda yönlendirmelidir.

Daha sonra alt başlıkların tamamı böyle bir önemli sözcükle eşleştirilmeli ve en sonda tüm başlıklar gözden geçirilerek, konu bütünlüğü sağlanmalıdır.

Halk Edebiyatı Temsilcileri Örneği

Halk edebiyatının önemli temsilcileri konusunu öğrenmeye çalışan bir kişi, öncelikle “halk edebiyatı” döneminin Türk edebiyatında hangi aralığa denk geldiğini düşünmelidir. Bu tarih aralığında hangi yazar ve şairlerin yaşadığına dair önbilgilerini, hazırbulunuşluğunu sorgulamalıdır. Konuya çalışmaya başlamadan önce sahip olduğu bilgileri gözden geçiren kişi, daha sonra bu konu boyunca neler öğreneceğine şöyle genel anlamda bir göz atmalı ve sonra ayrıntılara geçmelidir.

Yunus Emre ve Karacaoğlan gibi şairlerin hayatlarının birbirine paralel yönlerini, şiirlerindeki “ortaklıkları” bir yanda biriktirip, diğer yanda şairleri birbirinden ayıran “farklılıkları – özel yönleri” akılda tutmaya çalışmak en iyi yöntemdir. Örneğin; Yunus Emre de Karacaoğlan da hoşgörülü, ilahi aşk üzerine şiirler yazan, hece ölçüsünü kullanan ve sade bir dil kullanan kişilerdir. Fakat Yunus Emre 13. yüzyılda, Karacaoğlan 17. yüzyılda yaşamıştır. Ayrıca Yunus Emre aruz veznini de kullanmışken, Karacaoğlan yalnızca hece ölçüsünü kullanmıştır. Yunus Emre’nin şiirlerinin büyük çoğunluğu ilahi aşk iken, Karacaoğlan ilahi aşkın yanında beşeri (insani) aşkı da işlemiştir. Yunus Emre şiirlerini sazla söylememişken, Karacaoğlan şiirlerini (koşmalarını) sazla dile getirmiş, koşmalarını türkü gibi söylemiştir.

Yukarıdaki metni, bir öykünün herhangi bir bölümü gibi algıladığınız zaman, Yunus Emre ve Karacaoğlan, sanki hayatımızda bulunan gerçek kişilermiş gibi canlanırlar. Bu anlamda onları, yaşamınızdaki arkadaşlarınıza, akrabalarınıza veya hocalarınıza da benzetebilirsiniz. Mesela “Köroğlu, aynen benim amcama benziyor, ikisi de çok isyankar.” diye “gerçek hayattan bir benzetme” yaparak, onları zihninizde hâli hazırda var olan bir şemaya da yerleştirebilirsiniz.

Örnek konular üzerinde yeni teknikler sunacağımız bu yazının devamı gelecektir.

İyi çalışmalar…

TTK!

Orkun KUTLU