A. Toplu Dosya Nedir?

Kişiyi tanımak için devamlı ve sistemli bir emek sonucu olarak toplanan bilgiler eğer bir yere kaydedilmezse zamanla kaybolup gider veya yanlış şekillerde hatırda kalır. Dolayısıyla her problem ortaya çıkışında aynı emeklerin yeni baştan harcanması gerekir. Hatta bazı hallerde eğer bilgi, zamanında toplanıp kaydedilmezse ileriki yıllarda bunu elde etmeye imkan olmayabilir. Bu nedenle kişi hakkında bilgi toplamakla beraber, bu bilgilerin elde edilmesi, sınıflandırılması ve kişinin dikkate değer büyüme ve gelişmesinin bir silsile içinde kaydedilmesi gerekir. “Öğrenciye daha iyi yardım edebilmek için çeşitli tekniklerle öğrenciler hakkında toplanan bütün bilgilerin sistemli bir şekilde özetlenip kaydedildiği dosyaya TOPLU DOSYA denir.” Toplu dosya öğrenci ve onun gelişme seyri ve seviyesi hakkında somut bilgiye ihtiyaç gösteren rehberlik programı için temel şarttır.

Toplu dosya, öğrenci hakkında toplanan her türlü bilginin aynen toplandığı dosya anlamında değildir. Ancak değerli bilgilerin sistemli bir şekilde özetlenmiş şekli ile dosyada yer alması konusudur.

Bir veya iki çeşit değerlendirme tekniği ile toplanan bilgilerin yorumlanmalarında bir yanılma payı her zaman için mevcuttur. Bu nedenle, diğer değerlendirme ve bilgi toplama teknikleriyle elde edilen bilgilere göre bu bilgiler karşılaştırılıp doğruluk ve uygunluk dereceleri kontrol edilmelidir.

Aynı tekniği evvelki ve bugünkü ile ve gelecekteki sonuçlarının değerlendirmelerinde benzerlik ve aykırılık bakımından kontrol edilmeleri gerekir. Böylece değerlendirilecek ve yorumlanacak bilgiler bizi bir açıklığa kavuşturur. Zira kişi durmadan gelişmekte, kişiliğini, bilgi ve becerilerini geliştirmektedir. O halde kişi hakkında çeşitli teknik ve yöntemlerle toplanacak bilgiler de “devamlı” olmalıdır. Ancak böylece kişi hakkında güvenilebilecek bilgiler elde edilebilir ve bilgiler uzun süreli bir geçerlilik kazanabilir.

B. Toplu Dosyanın Yararları:

Sıhhatli ve sistemli bir şekilde toplanıp kaydedilmiş bilgiler bir çok yönlerden kullanılabilir. Toplu dosya hem rehberlik hem yönetim amaçları için yararlıdır. Öğrencinin her türlü kişisel gelişimine ait bilgileri içinde toplayan toplu dosya, öğrenciye yardım etme durumunda olan her kes tarafından türlü şekillerde kullanılabilir. İdarecilere, öğretmenlere, velilere, rehberlik personeline ve kişinin kendisine faydalar sağlamaktadır. İdareciler okul ve okul eğitim etkinliklerinde gerekli gelişmeleri yapabilmek için okuldaki öğrenci nüfusunun özelliklerini, gelişme durumlarını, değişen özelliklerini bu kayıtlardan saptayabilirler. Özel sınıfların oluşturulmasında bunlardan yararlanıla bilinir. Öğretmenler bu bilgilere dayanarak belli bir öğrencinin özellik ve güçlüklerini daha iyi tanıyabilir ve ona göre yardımda bulunabilir. Öğrencinin okul çalışmalarındaki gelişmesini daha iyi görebilir. Öğrencilerin gelişme şekli hakkında somut bir fikir edinebilir. Veliler ile konuşmada ferden ve grup olarak çocuklar hakkında daha somut bilgilere dayanılır. Öğretmen gerçekçi ölçülere göre ayarlanabilir. Veliler de eldeki somut bilgiler sayesinde çocuklarını daha iyi anlayabilir. Onların eğitsel, mesleki ve psiko-sosyal gelişimlerini de somut olarak görebilir ve dolayısıyla okula daha çok yardımcı olabilirler. Sistematik ve objektif bilgiler çocuğun kendini daha iyi tanımasına, gelişmesini daha somut olarak görebilmesine, yetenekleri ile çalışmaları arasındaki denge ve dengesizlikleri daha açık görebilmesine ve daha iyi planlar yapabilmesine yarayacaktır. Ayrıca üst derece okullar ve piyasadaki işyerleri de bu bilgilerden yararlanabilirler.

Bu bilgiler rehberlik hizmetleri için esas eksendir. Zira her hangi bir rehberlik etkinliği objektif ve sistemli bilgiler olmadan yürütülemez.

Toplu dosyası yöneticilere, öğretmenlere, velilere, öğrencilere ve danışmanlara sağladığı yararları şu şekilde sıralayabiliriz:

Okul yöneticilerine:

1. Okul-aile birliği, öğretmen ve öğrencilerle yapılan toplantılarda ihtiyaç duyulan verileri sağlar.
2. Öğrencilerin gelişimini incelemek için gerekli vereyi sağlar.
3. Öğrenci niteliklerini inceleme imkanı verir.
4. Araştırma verileri sağlar.
5. Okulun eğitim politikasını, öğretim tekniklerinin geliştirilmesi için gerekli veriyi sağlar.
6. Öğrencileri sınıflama veya gruplama işlemleri için gerekli bilgiyi sağlar.
7. Öğrencilerin kolaylıkla tanınmasına yardımcı olur.

Öğretmenlere:

1. Öğrencilerin gelişim örüntülerini belirlemede gerekli vereyi sağlar.
2. Belli bir öğrenci hakkında ayrıntılı bilgi verir.
3. Öğrencinin eğitimsel gelişimini görme imkanı verir.
4. Veli öğretmen toplantıları için gerekli veriyi sağlar.
5. Öğretim programlarının hazırlanması için gerekli veriyi sağlar.
6. Öğrenciler hakkında periyodik raporların hazırlanmasında kolaylık sağlar.
7. Danışmanla işbirliği yapmayı kolaylaştırır.
8. Öğretimi bireyselleştirme çalışmalarında gerekli bilgiyi sağlar.

Velilere:

1. Çocukların çeşitli özellikleri hakkında bilgi sahibi olmalarını kolaylaştırır.
2. Çocukların eğitimsel gelişmelerinde karşılaştıkları özgül sorunları görmelerine yardımcı olur.
3. Çocuğun gelişimi ile okulun ne kadar yakından ilgilendiğini görmelerine yardımcı olur.
4. Okul-aile birliğinin alacağı kararları belirlemede kolaylık sağlar.
5. Evde çocuğun daha iyi gelişimi için koşulları düzeltmelerine yardımcı olur.

Öğrencilere:

1. Gelişim örüntülerini daha açık olarak görmelerini kolaylaştırır.
2. Ders ve ders dışı faaliyetleri daha isabetle seçmeleri ve kariyerlerini planlayabilmeleri için gerekli veriyi sağlar.
3. Potansiyeli ile performansı arasındaki farkı görmesini kolaylaştırır.

Danışmanlara:

1. Öğrencileri tek tek tanıma imkanı verir.
2. Öğrenci ile gelişimi hakkında konuşurken gerekli veriyi sağlar.
3. Gelişsel rehberliğin gereğini ve yararını vurgulamada gerekli bilgiyi sağlar.
4. Rehberliğin değerlendirilmesi için gerekli verileri sağlar.
5. İzleme çalışmaları için temel oluşturur.

Öğrencilere eğitsel ve mesleki planlamalarına yardımcı olurken gerekli bilgiyi sağlar.

C- Toplu Dosyada Yer Alacak Bilgiler:

Toplu dosyada yer alacak bilgiler okuldaki öğrencilerin gelişim düzeylerine ve buna bağlı olarak ihtiyaçlarına göre değişir. Ayrıca okulun amacı ve olanakları da bireylerin kapsamlı bir şekilde incelenmesini etkileyen faktörlerdir. İlkokul ya da okul öncesi düzeydeki çocuklar için hazırlanan toplu dosyada bedensel gelişimin tarihçesi önemli bir yer tutarken, orta öğretim çağındaki çocuklarda geleceği ilişkin planlar daha ayrıntılı olarak işlenir. Literatürde iyi bir toplu dosyada aşağıdaki bilgilerin bulunması tavsiye edilmektedir:

1. Öğrencinin Kimliğine Ait Bilgiler Ve Fotoğraflar:

a. Öğrencinin Adı Ve Soyadı: Öğrencinin bütün adı tam olarak yazılmalıdır ki ilk veya soyadları benzeyen çocuklar birbirine karıştırılmasın.
b. Cinsiyeti: Bazı adlar her iki cins için de kullanılabilir.
c. Doğum Yeri ve Tarihi: Bu bilgi resmi kayıtlardan alınmalıdır. Resmi işlemlerde çok kullanılan bir bilgidir. Çocuğun doğduğu il, ilçe, bucak ve köy yazılmalıdır. Bunlar gerektiğinde öğrencinin gelişmesindeki etkileri açıklayabilir.

2. Ev ve Aile İle İlgili Bilgiler:

a. Anne-Baba Adları, İş ve Ev Adresleri: Çocuğun hem aile yönünden kimliğinin tespiti hem de haberleşme için gereklidir. Adres değişiklikleri belli sürelerde kontrol edilmelidir. Adresteki değişmelere ailede istikrar derecesine, çocuğun çevresine uyumuna ait ip uçları verebilir. Ailesi sık sık yer değiştiren bir çocuğun, durdukları semtte arkadaşlıklar kurması ve sosyal çocukluk etkinliklerine katılması engellenmiş olabilir. Türkçenin Tarihi, Orhun Abideleri, Anlatım Bozuklukları, Cümlenin Öğeleri, Yazım ve Noktalama, Türkoloji Makaleleri, Edebiyat Nedir?, Alfabelerimiz, Atasözleri, Bulmacalar, Edebi Sanatlar, Sınav Soruları, Kpss, Oks, Öss, Bunları Biliyor musunuz?, Özlü Sözler, Güzel Sözler, Türkçe, Edebiyat, Masallar, Destanlar, Astroloji, Roman Özetleri

b. Anne-Babanın Doğum Yerleri Ve Tarihleri: Ailenin hüviyetini tespite yaradığı gibi ailenin bağlı olduğu etkin özellikler hakkında da bilgi verebilir. Örneğin, yabancı bir memleket adı, ailenin göçmen olduğunu veya yabancı ülkelerde çok gezmiş bir aile olduğunu gösterebilir. Yaş durumu evde çocuk aile ilişkilerini anlamada aydınlatıcı faktör olabilir. Yaşı ilerlemiş bir anne babanın ilkokullardaki çocuğu ile kendileri arasındaki psiko-sosyal ilişkinin, genç anne babanınkinden farklı olabileceği beklenebilir.

c. Anne-Babanın Meslekleri Ve Ailenin Ekonomik Durumu: Çocuğun öğrenim ve meslek planlarında önemli bir faktördür.

ç. Anne-Babanın Öğrenim Durumu: Özellikle öğrencinin okula ait tavırlarını anlamakta ve öğrenim planlarının yapılmasında önemli bir bilgidir. Üniversite mezunu bir anne ve baba, çocuklarının üniversiteye devamını tabii olarak ister. Hatta öğrenimi yarım kalmış bir aile bazı hallerde çocuklarının, kendilerinin içlerinde kalan heveslerini doyurmak için, çocuğun yetenek ve ilgilerinin ötesinde bile zorlayabilir.

d. Ailede Çocuk sayısı: Özellikle danışmada ailedeki çocuk sayısı ve yaş sırası, çocuğun problemi ve kişiliği hakkında yararlı ip uçları verir. Bu bilginin babanın meslek durumu, ailenin oturduğu semtin özellikleri, aile sosyo-ekonomik durumu, çocuğun öğrenim ve meslek planları bu şartların altındadır. Kişinin ek göreve ihtiyacı olup olmadığı, dinlenme faaliyetleri, evde çalışma imkanları hakkında da destekleyici bilgi verebilir.

e. Dini: Bir çok alışkanlıklar ve tavırlar dini dogmalardan gelebilir. Özellikle değişik dinde çocukların bulunduğu okullarda çocuğun arkadaşlık kurması yönünde bu bilgi önem kazanabilir.

f. Ailenin Yapısı ve Anne-Baba Evlilik Durumları: Evde anne veya babanın yokluğu, özlük-üveylik çocuğun uyumuna ve duygusal gelişmesine etki yapar. Evde büyükanne, büyükbaba veya akrabalardan birinin yaşaması da evdeki durumu etkileyebilir.

g. Evde Konuşulan Dil: Çocuğun okuma-yazma ve konuşma güçlüklerinin kökü, bazen evde Türkçe’den başka bir dilin konuşulmasından olabilir.

3. Okul Başarısına Ait Bilgiler: Derslerde alınan notlar, en çok ve en az başarı sağlanan dersler, başarı testleri sonuçları kaydedilmelidir. Bu bilgiler, öğrencinin akademik yeteneği, okula uyumu ve eğitsel-mesleki planlarının gerçekçiliği hakkında önemli ip uçları verir.

4. Sağlık ve Fiziki Gelişimine Ait Bilgiler: Sağlık gelişme seyrinin önemli bir cephesidir. Okullarımızın çoğunda boyu, ağırlığı, çocukluk hastalıkları, geçirdiği önemli hastalık ve kazalar, sağlık alışkanlıkları ve anlayışı, görme, işitme durumu, yapılan aşılar, belli sürelerde yapılan muayene sonuçları öğrencinin dosyasına kaydedilmelidir. Öğrencinin ruh sağlığı da uyum, başarı ve gelişmesinde çok önemlidir. Bu sebeple okul, ruh sağlığı ile ilgili konularda ilgili kurumlardan yardım isteyebileceklerdir.

5. Devam Edilmiş Diğer Okullar: Sık sık okul değiştirmek, öğrencinin uyum yapabilmesin, arkadaşlıklar kurabilmesine engel olabileceği gibi derslerde bir şey öğrenip başarı sağlamasına da engel olur ve çocuğun okuldan soğumasına yol açabilir. Bu nedenle çocuğun devam ettiği okulların toplu dosyada bulunması onun uyumsuzluk nedenlerini anlamakta yardımcı olur.

6. Test Sonuçları: Çocuğun zekâsına ait bilgiler, artistik, mekanik, sosyal, matematik, dil gibi özel yeteneklerine, tutum-ilgi durumlarına ait test sonuçları kaydedilmelidir. Testler öğrencinin sorunu çözme işinde gerekli objektif bilgileri toplamakta kullanılan en önemli araçlardan biridir. Bir çok kurumlar test sonuçları için okula başvuracaklardır. Ancak untulmamalıdır ki testler, öğrencileri anlamakta biricik araç değildir. Sistematik ve planlı bir şekilde toplanmış test sonuçları fazla yarar sağlamaz. Testlerin akla gelen rastgele zamanlarda verilmesi de faydalı değildir. Bu nedenle okulun belli amaçlara göre planlanmış bir test programı olmalı ve bu programda hangi testlerin, ne zaman, kimler tarafından uygulanacağı sistemli ve planlı bir şekilde izlenmelidir.

7. Sınıf Dışı Etkinlikler: Çocuğun katıldığı sınıf dışı etkinlikler, onun ilgillerinin şekillenmesine ve yön bulmasına, etkinlikleri deneyip geliştirmesine, başkaları ile beraber çalışabilme ve liderlik, ustalık geliştirebilmesine yardım eder.

8. Öğrenci Plan ve Yetkileri: Çocuğun meslek, öğrenim ve diğer alanlar için sahip olduğu plan ve ilgiler gerek öğretmen, gerekse rehberlik servisi için önemlidir. Bu bilgiler anketler, mülakatlar ve gözlem yoları ile öğrencilerden elde edilebilir. Bu hususa ait öğretmen ve velilerden alınacak bilgiler de buraya eklenebilir.

9. İş Tecrübesi: Çocuğun çalıştığı işler, onun ilgi ve planlarını anlamakta ve ona eğitsel ve mesleki rehberlik yapmakta önemli bir bilgidir. İş başındaki tavrını, diğerleri ile olan ilişkisini, iyi ve eksik taraflarını bilmek, okul içi ve dış uyumuna yardımı kolaylaştırır.

10. Vaka Kayıtları: Öğretmenlerin vaka kayıt tekniğine uygun olarak tuttukları anlamlı davranışların kaydedilmesi, öğrencinin tavırlarını, heyecansal seviyesini, beklentilerini ve değerler sistemini anlamak için yararlı bilgiler sağlar. Vaka kayıtları toplu dosyada bir zarf içinde saklanır ve belli süreler içinde çocuğun gelişme seyrini işaret eden anlamlı vakalar özetlenerek dosyaya geçirilir.

11. Otobiyografi: Çocuğun kendi görüşü ile kendisi, ailesi, geleceğe ait planını anlatması onun kişilik yapısını, psikolojik dünyasını anlamakta büyük yarar sağlar.

12. Çevre Faaliyetlerine Katılması: Çocuğun okul dışında, oturduğu çevrede katıldığı etkinliklerde çocuğu bütün olarak tanımaya yardım eder.

13. Sonucun İzlenmesi: Çocuğa yapılan rehberlik etkinliklerinden alınan sonuçların da kaydedilmesi gerekir. Bu alandaki bilgi hem okulu hem de rehberlik etkinliklerinin değerlendirilmesine yardımcı olur. Bu bilgi alanlarının da işaret ettiği gibi toplu dosya tutma işi “Sürekliliği” gerekli kılan bir çalışmadır. Bu çeşit önemli bilgi kaynağı olan unsurların zamanla ve usanmaksızın toplanması, her yıl en az bir defa değerlendirilmeleri ve yorumlarının dikkatle yapılmış olması ile birlikte iyi bir yerde korunabilecek gerekmektedir.

Bu bilgilerin elde edilmesi, değişik bilgi toplama teknik ve yöntemleriyle mümkün olabilir. Bu çeşit önemli bilgi kaynağı olan unsurların zamanla ve usanmaksızın toplanması, her yıl en az bir defa değerlendirilmeleri ve yorumlarının dikkatle yapılmış olması ile birlikte iyi korunabilecek bir yere konulması gerekmektedir.

Bu bilgilerin elde edilmesi değişik bilgi toplama teknik ve yöntemleri ile mümkün olabilir. Bunların belli başlıları gözlem, testler, vaka kayıtları, sosyometri, mülakat, otobiyografi, problem tarama listesi, vak’a incelemesi vb. gibi yöntemlerdir. Öğrenci toplu dosyasında bu yöntemlere toplanmış bilgileri taşıyan dökümanlar toplu halde bir zarfın içinde bulundurulmalıdır. Çok iyi bir toplu dosya sistemi geliştirip kabul etmek yeterli değildir. Esas olan belirli kıstaslara göre dosyanın iyi bir şekilde tutulmasını ve ondan yararlanılmasını sağlamaktır. Öğrenci toplu dosyası, öğrencinin her okul değişikliğinde ilgili okula gönderilir. Yıllarca tutulan bilgiler kişi hakkında bir hazine teşkil eder.

D- TOPLU DOSYANIN TUTULMASI

Toplu dosya bilgilerinin hangisinin kimler tarafından tutulacağı bir plana bağlanmalıdır. Sağlıkla ilgili bilgiler okul doktoru tarafından; çocuğun adı, yaşı, ilgilendiği şeyler, eğitsel ve mesleki planlar, iş tecrübesi, katıldığı sınıf dışı etkinlikler vs. öğrenci tarafından psikolojik test sonuçları ve mülakat bulguları danışman tarafından tutulmalıdır. Öğrenci toplu dosyasında bulunacak bilgiler okulda rehberlik örgütünün kuvvetli derecesi ile orantılı olarak dar fakat öz anlamda toplanır ve dosyadaki yerlerine işlenir. Yılda en az bir defa bütün bu toplanan bilgiler, anlamlı bir şekilde özetlenerek toplu dosyaya kaydedilir.

E- TOPLU DOSYADA ARANACAK ÖZELLİKLER

1. Dosya çocuğun devamlı gelişmesini yansıtabilecek şekilde kronolojik olarak düzenlenmelidir.
2. Dosya bütün okul seviyelerini kapsayabilecek şekilde olmalı ve çocuğu takip etmelidir.
3. Dosya inceleyen, çocuk hakkında en kısa zamanda bilgi verebilecek şekilde şematik olmalıdır.
4. Ölçme sonuçları, karşılaştırma imkanı verebilecek şekilde kaydedilmelidir. Örneğin test puanlarının karşılaştırma formları veya puan cinsi bilinmelidir.
5. Test puanları gibi sayısal bilgiler incelemeyi süratlendirmek ve somutlaştırmak için mümkün olan yerlerde grafiksel olarak ifade edilmelidir.
6. Dosyaya giren bilgiler sıhhatli olarak toplanmış ve aynı zamanda kullanılacak, ihtiyaç duyulan bilgiler olmalıdır. Sadece tavsiyelere göre dosya geliştirmek yanlış olur.
7. Dosya okulun özel gayelerini aksettirecek şekilde olmalıdır. Örneğin bir meslek okulunda mesleğe yönelme ve gelişmeyi belirtmelidir.
8. Dosyanın nasıl tutulacağı ve kullanılabileceğini belirten bir açıklama olmalıdır.

F- TOPLU DOSYANIN GELİŞTİRİLMESİ

1. Toplu dosya geliştirilmesine ilişkin politikalar, amaçlar vb. okul yöneticilerinin, danışmanın, öğretmenlerin ortak bir projesi halinde ele alınmalıdır.

2. Toplu dosya geliştirilirken şu hususlar dikkate alınmalıdır:
a. Okulun amaçları
b. Okulun ihtiyaçları
c. Benzeri ve başka okullarda neler yapıldığı

3. Okulda kullanılmakta olan dosyanın iyi ve eksik tarafları gözden geçirilerek kullanılacak olan dosya sistemi geliştirilebilir.
4. Toplu dosya geliştirme konusunda bazı temel bilgiler bu konuya girmeden daha önce ilgililere verilmelidir. Dosyanın geniş bilgileri veya en önemli olanlarının üzerinde toplanmış olmasından başka okulun cinsine göre de özellik kazanır. Örneğin genel kültür veren bir okulun dosyasının özelliği ile bir meslek okulunun dosyasının özelliği çok ayrıdır.

G- TOPLU DOSYANIN KORUNMASI VE KULLANILMASINA İLİŞKİN BAZI İLKELER

1. Toplu dosyasının esasları ve kullanılışı hakkında bir bülten hazırlanmalıdır.
2. Toplu dosyada yer alacak bilgilerin toplanması, rapor edilmesi, kayıt gibi şeyler belirli bir plana bağlanmalıdır.
3. Bilgi toplamaya bütün öğretmenlerin katılması sağlanmalı, ancak bilgilerin toplu dosyaya işlenmesi herkese değil, rehberlik servisince belirli kişilere verilmelidir.
4. Toplu dosyadaki bazı maddelerle ilgili bilgilerin değiştirilebilmesi sağlanmalıdır. Adres değişikliği gibi.
5. Gizli ve yüz kızartıcı konularda, sonradan ele geçtiğinde bireyin yaşantısına olumsuz etki yapabilecek bilgiler toplu dosyada yer almamalıdır. Bunun için de ayrı bir dosya tutulması, ya da toplu dosyanın kimlere serbestçe verilip verilmeyeceği tespit edilmelidir. Genellikle bu bilgiler danışmanın eli altında bulunmalıdır. Bir süre sonra da imha edilebilir. Aslında gizli bilgilerin bireyin izni olmadan bir başkasına verilemez ve açıklanamaz. Aksi halde rehberliğin en nazik tarafı zedelenmiş ve güvensizlik oluşturulmuş olur.
6. Toplu dosya hakkında ve özellikle yorumla ilgili bilgilerin velilere verilmesi arzu edilir. Velinin dosyayı kontrol edilmesi yoluna gidilmelidir.
7. 5. Maddede belirtilen şeyler sağlandıktan sonra toplu dosyalar öğretmenlerden rehberlik servisi aracılığıyla toplanmalıdır.
8. Toplu dosyaların öğrenciyle birlikte gittiği okullara transfer edilmesi bir ilke olarak benimsenmelidir.

Toplu dosyadaki bilgilerin gizlilik düzeyleri şöyle açıklanabilir:

Birinci düzey: Bu düzeydeki bilgiler herkese açık olgusal bilgilerdir. Bunlar öğrencinin adı, yaşı, cinsiyeti, boyu, kilosu, açık beden kusurları vb. dir. Bu bilgileri isteyen her hangi bir kimseye (öğretmen, araştırıcı, vb.) verilmesi tamamen okul yöneticisinin takdirine bırakılmıştır.

İkinci düzey: Burada ancak sorumlu kişilere verilecek bilgiler yer alır. Bunlar öğrencinin ana-babasının eğitim ve gelir düzeyi, öğrencinin akademik özgeçmişi, merak ve hobileri, geleceği yönelik planları gibi bilgilerdir. Ancak bu kategoride bulunan bazı bilgilerin ileri gizlilik düzeyinde yer alması gereken bilgiler olması da söz konusu olabilir. Örneğin; gelirinin veya çocuğunun üvey olduğunun bilinmesini istemeyen bir veli, bu bilgileri gizlilik kaydı koyarsa, bunlar bu düzeydeki diğer başka bilgiler arasında, başkalarına açıklanamaz. Bu düzeydeki bilgiler sosyal hizmet uzmanlarına, araştırıcılara vb. profesyonel elemanlara açıklanabilir. Ancak kişinin bunları tamamen öğrencinin iyiliği için kullanacağına yöneticiyi ikna etmesi gerekir.

Üçüncü düzey: Bu düzeydeki bilgiler öğrencinin sınıf içindeki başarı sırası, öğretmen ve uzmanlar kurulunun öğrenciye tavsiyeleri ve standart test sonuçları gibi bilgilerdir. Bu tür bilgilerin başkalarına verilebilmesi için öğrencinin veya velinin onayının alınması şarttır.

Dördüncü düzey: Bu düzeydeki bilgiler psikolojik inceleme veya psikiyatrik muayene sonuçları, sosyal hizmet raporları, tıbbi veya yasal inceleme sonuçları vb. bilgilerdir. Böyle bilgilerin toplu dosyada yer almaması, bunların daha başka yerlerde saklanması yerinde olur.

H- TOPLU DOSYA ŞEKİLLERİ

Belli Başlı 4 Tip Dosya Şekli Vardır:

1. Normal dosya büyüklüğünde bir karton yapraktır. Bütün bilgi bu kartonun ön ve arka yüzünde açıklanmalıdır.

2. İki kapaklı dosya büyüklüğünde karton toplu dosya. Toplanan bilgiler dosyanın 4 yüzüne kaydedildiği gibi soru listeleri (anketler), mülakat özel kayıtları, otobiyografi gibi ayrı kâğıtlardaki bilgiler de bu dosyada tutulabilir.

3. Defter tipi dosya: Gerekli evrak için defterin sonuna bir zarf yapıştırılabilir. Mülakat özel fişleri, vak’a kayıtları, testler, envanterler bu zarf içinde saklanabilir. Bugün okullarımızda kullanılan ruhsal kayıtlar ve gelişim dosyaları gibi.

4. Karteks tipi dosya: Bir klasör içinde çeşitli kartlar ve her kartta belli alanlara ait bilgi vardır. Örneğin okul başarısı, test sonuçları vs. bir kartta, sağlık durumu ayrı bir karttadır. Öğrenciye ait bütün dosyayı kullanmak yerine istenilen bilgi kartını çekip alma pratiği olduğu gibi bir arada bulundurma gibi güçlükler vardır.

Dört tip toplu dosyadan her hangi biri tutulabilir. Okullarımızda Milli Eğitim Vakfı tarafından bastırılan ve Defter Tipi dosya kullanılmaktadır.

Çağdaş Kıbrıs Türk Şiirinde Akdeniz Kültürü Yansımaları

Metin KARADAĞ
(UKÜ Fen Edebiyat Fakültesi Dekanı)

ÖZET

Edebiyat ile coğrafya arasında biçimlendirici bir ilişki vardır. Kültür oluşturucusu toprak, üretim-tüketim biçimleri ile gelenekler oluşturur. Bu gelenekler de günlük yaşam biçimlerini aşarak sanatsal yaratmalara uzanır. Coğrafî etkenlerin şiir için de esin ve izlek kaynağı olduğu söylenebilir.

Kıbrıs adası tarihin ilk çağlarından beri çok farklı din, dil, ırk ve uygarlıkların yaşam alanı olmuştur. Mitolojik/epik kalıntıların başat işlevi yanı sıra denizcilik etkinliklerinin her bir boyutu, Akdeniz ikliminin doğal özelliklerinden kaynaklanan bitki kültürü ve ada insanı olmanın yarattığı psikoloji, çağdaş Türk Kıbrıs şiirini de belirli ölçüde etkilemiştir.
Bu çalışmada sözkonusu etkiler: a. Akdeniz coğrafyasının etkileri, b. Mitik/ antik kalıntıların yansımaları, c. Akdeniz’in renk, esin, nostalji vb. soyut işlevleri başlıklarında ele alınıp örneklendirilmiştir.

ABSTRACT

There is a formative relationship between literature and geography. The forms of production – consumption in the land shaping the culture make up the traditions. These traditions extend to the artistic creations going beyond the daily life styles. It can be maintained that the geographical factors are sources of inspiration and themes in poetry. Cyprus Island has always been the land of different religions, languages, races and civilizations since the first ages of history. Along with the dominant function of the mythological-epic remnants, every single dimension of maritime activities, the vegetation culture resulting from the natural characteristics of the Mediterranean climate, and the psychology of being an islander have, to some extent, influenced the contemporary Cypriot poetry.

In this study, the aforementioned factors have been dealt with as the forms of: a. the effects of the Mediterranean physical geography, b. the reflections of mythological-epic remnants and c. the abstract functions of Mediterranean such as color, inspiration, and nostalgia, etc., and they have been exemplified.

Anahtar Sözcükler: Kıbrıs Türk Şiiri, Çağdaş Kıbrıs Türk Şiiri, Akdeniz kültürü, Akdeniz ve Kıbrıs Türk Şiiri.
Keywords: Cyprus Turkish poems, Contemprarly Cyprus Turkish poems, Meditreannian Culture, Mediterannien and Cyprus Turkish poems.

Giriş: Coğrafyanın önemli kültür oluşturma araçlarından biri olduğu bilinmektedir. İlk insan topluluklarındaki doğaya bağlı yaşam biçimi, salt yaşamayı sürdüren üretkenliğin değil sanatsal/estetik değerlerin ortaya konulmasını da sağlamıştır. Coğrafya – kültür ilişkileri konusunda çeşitli bilimsel çalışmalar bulunmaktadır (Kefeli 2006: 11-13). Kendi kültür evrenimizde şaman şarkılarında biçimlenen doğa, epik edebiyatın başat malzemesi olur; kopuzla ezgilenir, anlatıda insancıllaşır, efsanelerle kutsanır, kısaca sonsuz bir bestenin ana kaynağı niteliğini kazanır. Doğanın her oluşumu, yaşattığı insanlara ve onların yarattıklarına da kimlik verir. Braudel’in deyişiyle “And tepeleri insana sert davranır ama bu sertlikle savaşan insan İnka uygarlığını kurar” (Braudel 1990: 39). Dağlık alanların, düzlüklerin; soğuk ya da sıcak iklimlerin; farklı üretim-tüketim biçimlerinin kimlik belirlenmesi ve sanatsal üretimin biçimlenmesinde oldukça işlevsel olduğunu görüyoruz.

Bu farklı yapılanmaların bir başka yansıması olan deniz genellemesinden konumuz olan Akdeniz özeline geçerken bu uzamın; ”… sfenkslerin anayurdu, nice sanatçının esin kaynağı, tutkulu aşkların mekânı” (Kefeli 2006: 21) olarak nitelendirildiğini; bir “Akdeniz ustası” olan Braudel tarafından da; ”… Akdeniz’de gezen, Lübnan’da Roma dünyasını, Sardinya adasında tarih öncesini, Sicilya’da Yunan kentlerini, İspanya’da Arap varlığını, Yugoslavya’da Türk İslâmını bulur” (Braudel 1990: 7-8) biçiminde tanımlanmıştır.
Bu çevre, iklim özelliklerine dayanan karakter ortaklığının yarattığı üretim-tüketim araçlarında buluşan renkli, dinamik, değişken bir kültür oluşturmuştur.

“Güneş ve deniz, kokular ve renkler, rüzgârlar ve dalgalar, kumsallar ve mutluluğun egemen olduğu adalar, erken olgunlaşan genç kızlar, karalar giyen dullar, limanlar, gemiler ve bilinmedik kıyıların çağrısı, deniz seferleri, batan gemiler ve bunların öyküleri, portakal, mersin ve zeytin ağaçları, palmiyeler, çam ve serviler, şatafat ve sefalet, gerçek ve yanılsama, yaşam ve düş… Edebiyatın basma kalıp düşünceleri, bu konuları yığınla betimleme ve usandırıcı tekrarla iliklerine kadar sömürmüştür.(…) Akdeniz ve Akdeniz söylemi birbirinden ayrılamaz.” (Matvejeviç: 28).

Bildiri çerçevemizin merkezi olan Doğu Akdeniz, kültür yapısı bakımından genelin içinde kendine özgü kimi özellikleriyle ortaya çıkar. Akdeniz edebiyatlarında usu inkâr etmeyen ama duyguya ağırlıklı olarak değer veren bir davranışlar bütünlüğü dikkat çeker. “Daha önemlisi, Doğu Akdeniz kültürünün sentezci değil senkristik olmasıdır. Yani farklı kültürler bir arada bir senkron içinde varola gelmişlerdir. Bu kültürlerin hepsi büyük, kadim kültürler olduğundan biri diğerini bütünüyle asimile edememiştir. Birbirlerini etkileyerek, birbirlerinden etkilenerek yan yana yaşayabilmişlerdir. Bir arkeolojik kazıda ortaya çıkan tarihi katmanlar gibi. Ortaya çıkan şey iki madenin eriyerek bir eriyik oluşturması değil bir karışım oluşturmasıdır” (Ortega y Gasset: 125-128).

“Doğa, insana ilişkin kültür değerlerinin yaratılmasında öncül etkenlerdendir. Coğrafî yapı, iklim, üretim-tüketim biçimleri, bitki örtüsü… davranışların ve yaşam biçimlerinin ortaya çıkmasında güçlü yönlendiricilerdir. Yaz- kış, deniz-dağ, avcılık-tarım, ada-anakara gibi ikilemler de genel kültürün ana çizgilerini belirleyen öğeler arasında kabul edilir. Haritaya bakıldığında bir iç deniz görüntüsü veren Akdeniz’e kıyısı olan ya da onun içindeki topraklarda yaşayanların ortak kimi kültür değerlerine sahip olduklarından söz edilebilir mi? Salt denizin değil, bu deniz çevresindeki iklim, beslenme, üretim-tüketim alışkanlıkları, mevsim, bitki ve hatta hayvan varlıklarındaki benzerlikler kısaca eş fauna, en azından benzer bir kültür varlığından söz edebileceğimizi göstermektedir. Braudel’in vurgulamaya çalıştığı ‘Akdenizlilik”in ortaya çıkışındaki göstergeler bunlar olsa gerek. Yazlık ve kışlık yaşam koşulları çevresinde hep güneşe göre ölçümlenmiş barınma yerleri (stoa bazilika, stadyum, amfi tiyatro) ya da gölgeleri hedeflemiş avlulu evlerde şarap, zeytin ve peynir üçlemesinde denizin tadında ezgilerle yıldızı bol gecelerde sonsuzluğa miras bırakılmış bir davranışlar bütünüdür Akdenizlilik…” (Karadağ: 2006, 1).

İklimin yaratıcı gücünü çevresel ilişkiler bütünlüğü içinde ele alan bir başka yazar da, coğrafya – şiir ilişkisine ilginç yorumlar getirmiştir:

“Akdeniz havzasındaki ılıman iklimin yaratıcı gücünü ve bu çevrede yer alan ülke ve uygarlıklar arasında, ilkçağdan bu yana var olan iletişim ve ilişkilerin yoğunluğu göz önüne alınırsa, bu etkileşimin boyutları daha bir belirginleşir. Bu yoğunluk, Akdenizlilik denilen kavramı, her alana yayılan yaşam ve üretim biçim ve biçemini de yaratmıştır. Bu havza tarih boyunca yaratıcı aklın ve el hünerinin yurdu olmuştur. Akdeniz, kendine özgü bir yaşam felsefesini, sanatın ve yaratıcılığın dinamiklerini üretmiş, bu malzemeleri yoğurarak şiirin doğal mekânını kurmuş bir coğrafyadır. Bu coğrafyada, ilk çağlardan bu yana, uygarlığın organik biçimlerinin, doğanın kendi geometrisiyle örtüşen gizemli özdeşliği, insanın varoluş serüvenindeki kilometre taşlarına damgasını vurmuştur “ (Mutlu 1).

Mitoloji’deki Aphrodite çevresinde yoğunlaşan bir anlatılar evrenine sahip Kıbrıs’ın antik çağlarda Fenike-Elen kaynaklarından eski Mısır, Ortadoğu uygarlıklarına kadar inen gösterişli bir mazisi bulunmaktadır.

Ada kimliğinin evrenselliği bakımından Osmanlı-Türk kültürünün İslamî temellerinin yanında Doğu Akdeniz’in “senkristik” yapısı da önemli bir etkendir. Bu kimlikte Orta Asyalı, Müslüman, Akdenizli, Balkanlı, Doğu Roma’nın varisi ve Avrupa ruhunu özümlemiş bir sentez sözkonusudur.

Kanımızca, Kıbrıs Türk şiirinin temellerinde de bu ruhsal bileşim bulunmaktadır. Doğu Akdeniz ve özellikle Türkiyeli şairlerin Kıbrıs eksenli ürünlerine baktığımızda bu bileşimin ilk izlerini ve Kıbrıs Türk şiirinin de esin kaynaklarını görmek mümkün olacaktır.

Nev-Yunanîlik akımı, Salih Zeki Aktay, Yahya Kemal Beyatlı, Sabahattin Eyüboğlu gibi öncül şairlerden sonra Kıbrıs’ta da bir süre yaşamış olan Arif Nihat Asya’nın Kıbrıs Rubaileri, adanın mazideki kültür izlerini taşıyan, etkileyici coğrafyanın ağırlıklı olduğu örnekler olarak dikkat çekmektedir:

Bahsetse de Sent Hilarion insanlardan
Yok söylenecek nesnesi destanlardan;
Aşk uğruna yardan atılan kadının
Son çığlığıdır kalan, Lüzinyan’lardan.
(Kefeli 2006: 94)

Şair, Gemiler başlıklı bir rubaide de:
Ey Kantara’lar, Bellapaisler, Vuni’ler;
Bin yıl ötelerden yola çıkmış gemiler…
Kaptansız, yolcusuz ve yüksüz nereye
Ey kalyonlar, kadırgalar, çekdiriler?
(Kıbrıs Rubaileri’nden Kefeli 2006: 95)

Adanın mitolojik anlatılarına, mazideki anılarına göndermeler yapmaktadır.
Kıbrıs Türk eğitimine de önemli hizmetler vermiş olan İbrahim Zeki Burdurlu (1922- 1984) adayı “mavi” ile kurgulamış, yıldızı bol Akdeniz geceleri ile betimleyen dizeleriyle yoğun etkiler yaratmıştır:

Gece
Gözlerim pencere pencere
Yıldız sayıyorum.
Öyle dalmışım
Öyle dalmışım ki
Yıldız yıldız kayıyorum.
Akdeniz uzanıvermiş
Yatağından,
Baktım, baş ucumda (…)

Odam maviyle dolmuş
İçim şıkır şıkır mavi,
Akdeniz bende içeri.
“Kalk” diyor, durma böyle
“Gel arkamdan gel” diyor
“Gel mavimden içeri” (Kefeli 2006: 105).
“Yeni bir dil öğrendim Akdeniz’de/ Mavice” diyen Burdurlu, adanın gizemli yapısı, binlerce yılın anılarını çağrıştıran kalıntıları karşısında
Var Akdeniz var bir sır
İşin içinde bir iş var
Nedendir sırrına eremeyeşim?” diye Akdenizin etkisini çözümlemeye çalışmaktadır.

Akdeniz kültürünün şiir üzerindeki türlü öğelerini inceleyen Prof.Dr. Emel Kefeli; Behçet Kemal Çağlar, Mustafa Seyit Sutüven, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Can Yücel ve Beşir Ayvazoğlu’nun şiirlerinden örnekler vererek konuyu ayrıntılandırmıştır (Kefeli 2006: 94-114). Akdeniz etki ve kültürünün Kıbrıs Türk şiirine yansımaları konusundaki çalışmaları da göz önünde bulundurarak çalışmamızı;

a. Akdeniz coğrafyasının etkileri, b. Mitik/antik kalıntıların yansımaları, c. Akdeniz’in renk, esin, nostalji vb. soyut işlevleri biçiminde sınırlandıracağız.

a. Akdeniz coğrafyasının etkileri:
Kıbrıs Türk Edebiyatın’nın -özellikle de şiirinin- önemli isimlerinden olan Osman Türkay’ın ürünlerinde Akdeniz kültürü izlerini daha önceki bir çalışmamızda ele aldığımız için (Karadağ 2005) şairin yorumlarını özetleyerek aktaracağız. Yıllarca ayrı kaldığı adasının kokuları, tadları Osman Türkay’ın yaşantısını renklendirmiş; klasik/otantik gurbet-sıla motifleri Akdeniz temelinde çağdaş örnekler olarak şairin dizelerinde yeniden karşımıza çıkmıştır. Türkay’ın 7 Telli adlı şiir kitabının Akdeniz Türküsü başlıklı bölümünde coğrafya ile duyguların başarılı valsini izleriz:

Ya hele yüce dağlar, engin sular/ Göller, içdenizler, okyanuslar/ Körfezler, berzahlar, boğazlar/ Kaç gece dünyayı bir düş içinde gezdim/ Ve ötekilerden kıskandığım sevgimle/ Denizler içinde en fazla Akdenizi/ Ülkeler içinde/ Anadolu’yu sevdim

Türkay 7 Telli adlı kitabındaki Beşparmak Melodileri adlı şiirinde de coğrafî yapıyı estetik dokunuşlarla betimlemekte:
Bir yaz gününün bu eşref saatinde
Yeşil çamlar
Yalçın kayalar
Başdöndürücü uçurumlar
Kaleler
Şatolar
Saraylar
Kıvrımlı asfalt yollar
Ağaçlar
Pınarlar
Serin sular
Akıp girmede rüyalarımdan…
Bir doruğunda bir eski yapı görünür:
St. Hilarion’dur!
Bir başka doruğunda bir başka yapı:
Bufavento’dur!
Girne kalesi, Balabayıs, Yüzbirevler…
(7 Telli, Beşparmak Melodileri, 29-31)

Cevdet Çağdaş, bir dizesinde “Aşk, efsane, şiir dolu bu yerin” diye nitelediği ada coğrafyasının dörtlüklere yerleştirilmiş görüntüsünü, Bir Adadayım adlı şiiri ile yansıtmıştır:
Kıyıları köpük köpük dokunmuş/ Poyraz rüzgârıyla sarhoş olduğum
Öz yurdun ufkuna hasretle konmuş/ Toprağım canım kadar sevdiğim.

Kaleler var, burçlar var bu adada/ Gölgesinde şehit insanlar yatan/ Mezar gibi toprak kokan adada/ Hürriyeti mısra mısra anlatan…
Aşk efsane şiir dolu bu yerin/ Her zevkıme ömrüm olsa tadayım/ Cilvesine boyun eğmiş kaderin/ Sanki yapayalnız bir adadayım (MEB 90).
Urkiye Mine Balman’ın “Torosları Gördüm” adlı şiirinde anavatanla yakınlığın yarattığı duyguların seslenişine tanık oluruz. Beşparmakla Torosların göz süzüp hüzün bestesi yapması, aradaki denizin kıyılarda nakış örmesi ve denizin mavi bir mermer gibi uzanışı dizelere şöyle yansır:

Mermer gibi dümdüz /Işıl ışıl Akdeniz’in ötesinde / Torosları Gördüm/ Henüz başlamamış /Dalgaların hazin senfonisi/ Düşmüş sabahın heyecanına/ Nakış nakıştı kıyılar/ Kormacit burnuyla koyun koyuna/ Anadolu’nun dağlarını gördüm.

Ürperdim suların sessizliğinden/ Ruhum dalgalar gibi coşuyordu/Rüya değil söylediğim/ Gerçek bu/ Mavi mermer Akdeniz’in ötesinde/ Toroslar’ı gördüm (Burağan 65).
Coğrafya ve kültür yakınlaşmasının bir diğer yansıması da Orbay Deliceırmak’ta görülür. “Akdenizde çakan şimşekler” metaforu ile Türkiye-Kıbrıs tarihsel birlikteliğine gönderme yapan şair, mavi ile dokuduğu bir ortak mekân oluşturur:

Oysa ben/ “Ta ezelden hür yaşamış” bir ulusun dalıydım/ Asırlarca Akdeniz’de çakan her şimşeğin/ Ki bir mavisi Toroslar’a,/ Bir mavisi Beşparmak’a vururdu,/ Şavkı ile doluydum… (Burağan 68).
Şairler, adanın gizemli, anılarla dolu; naif, romantik yanlarını aktarmanın yanı sıra, doğal olumsuzluklara da dizelerinde yer vermişlerdir:
Uçaraktan gelir mektup
Zarfın üstünde postacının selâmı
Akdenizin üstünden
Akdeniz aktır ak
Dalga dalga
Akdeniz gönül bayrak
Akdeniz kasırgadır
Akdeniz tanrıya sigortadadır (Kefeli 2005).
Diyen Süleyman Uluçamgil, Akdeniz’in öfkeli, hırçın yapısına dikkat çekerken Havva Tekin de Akdeniz’in kısrak huysuzluğunu anımsatıyordu:
Ben Akdeniz…
Kısrak huysuzluğunda uyurum geceleri
Ve yedi dalgama yedi gülüşün düştükçe
Eğri bir kılıç gibi duran burnunu
Öpüp uyandırmak düşer aşıklığıma. …
(Kefeli 2005: 3).

Fikret Demirağ Akdeniz’i zamanın hırpaladığı canlı bir kişiliğe dönüştürerek ana/sevgili ve oğul/âşık içtenliği ve yürek diliyle bir Akdeniz çocuğu olmanın sorumluluğunu dile getirir:
Durduk Akdeniz’le, o bilge denizle karşılıklı/ Birbirini aldatmış iki sevgili gibi/ Zamanın hırpaladığı/ Yaşamın yaraladığı iki sevgili/ Bakışlarımız konuştu ve/ Anlaşmak için sözcükler gerekmedi.

Yurdumun yaralı toprağıyla durduk karşılıklı/ Anayla oğul gibi/ Yüreğimle konuştum, yüreğiyle dinledi/ Yüreğimle konuştum, o beni anladı.
Sen de onu anladın mı ey cahil gönlüm/ Verebildin mi zorlu sınavını/ Onun oğlu olmanın/ Yazabildin mi en doğru şiirini (Burağan 69).

b. Mitik/antik kalıntıların yansımaları
Kıbrıs Türk şiiri üzerindeki araştırmaların çoğunda adanın mitolojik, epik, tarihsel mirasına göndermeler yapılır. Adanın, Akdeniz uygarlıklarının, tarihsel çatışmalarının orta yerinde olması, bu bağlantıları haklı kılmaktadır. Aphrodite’ten başlayıp şövalyelerin, kral/kraliçelerin, çeşitli saltanatların, kuşatma, direnme, savaş ve barışların bitmeyen izlerini taşır tarih yorgunu Kıbrıs adası…

Mehmet Kansu’nun Kaç Soytarı Güldü Kırallara adlı şiirinde adadaki gotik, greko-latin kalıntıların dekor olduğu duygulanmaları görürüz:
Bir şiir büyütüyorum şimdi/ gotik kiliselerin kemerlerinde/ bir greko çizdi anlamını karanlığa/ toledo sokaklarındaki sessizlik gibi
Kaç soytarı güldü kırallara biliyorsunuz/ gözyaşına sardık neyimiz varsa/ büyük denizlere karıştırdık içtenliğimizi/ belki daha güzel okyanuslarda güzel olmak
Kaç soytarı güldü kırallara biliyorsunuz
Bir şiir büyütüyorum şimdi/ Gotik kiliselerin kemerlerinde (MEB 122).

Osman Türkay’ın, 7 Telli adlı şiir kitabının Akdeniz Türküsü başlıklı bölümünde coğrafya ile duyguların başarılı valsini izleriz:
Ya hele yüce dağlar, engin sular/ Göller, içdenizler, okyanuslar/ Körfezler, berzahlar, boğazlar/ Kaç gece dünyayı bir düş içinde gezdim/ Ve ötekilerden kıskandığım sevgimle/ Denizler içinde en fazla Akdenizi/ Ülkeler içinde/ Anadolu’yu sevdim.

O. Türkay, doğum yeri Ozanköy’ün büyüleyici atmosferinin doğa ve tarih bileşkesini yansıtan 1947 tarihli ilk dönem şiirlerinden Balabayıs’ta tarihle mekânı birleştirir:
Bir bahar aleminin hazla çarpan kalbinde/ Bir füsûn diyarının mabedi var muazzam…/ Efsaneler söylenir yüzyılların lebinde/ Gotik mimarisinin yarattığı ihtişam… (…)/ Bir Luzinyan sarayı Beşparmak kucağına/ Bir sonsuzluk anıtı yükseliyor göklere…/ Bir sanatın timsali her köşe bucağında/ Gösteriyor kendini işlenerek mermere.(…)/ Kimbilir kaç fâninin aşkına şahit bu yer/ Belki yine o Tanrı eşsiz Venüs’ü özler/ Belki candan âşıktır köpüklü Akdenize/ Belki sevmiş o dağı oturduğu diz dize/ O asude diyar ki okşıyor gönülleri.. (Öznur 41-42).
Bir Akdeniz sevdalısı olan Neriman Cahit, Ay Seferi adlı eserinde Akdeniz’in doğal simgeleri olan balık ve martı motifleriyle, denizin yürek dinginliği için umar olduğunu söylemektedir:
Yüreğim bir başka açılır Akdeniz’e
dellenir balıklar martılar peşinden gelir…
-daha bir severim seni
Duyarım içimde, bir sarmaşık gibi büyüdüğünü…
sen çocuktun sevdamla ben büyüttüm seni…
Sen Akdeniz’e yatır yüreğini
Ne derse odur bir sevdaya soyunursa iyi belle aşk odur.
İvecen, alıngan yüzüne yakışmasa da kimliğin odur… (Ayseferi 10).
Faize Özdemirciler, karanlık tünelde adlı şiirinde;

…Lüzinyanlar hiç mi uğraşmamışlardı müzikle/ üçüncü selim ada’da keşfetmiş olamaz mıydı/ suzidilarayı…(Yaşın 496).
Diyerek tarihle bağlantılar kuruyor; Lâtin varlığından Osmanlılara uzanan görkemli kültür geçmişine gönderme yapıyordu.
Fikret Demirağ’ın “Mersin, Zeytin Dalı ve Hüzünden Bir Taç Yaraşır İlkaşkımın Başına” adlı şiiri, Akdeniz bağlantılı mitik/epik öğelerden yararlanılarak oluşturulmuş; antik Dor yapılardan Kybele’ye, Demeter’e, Pygmalion’a uzanan bir Akdeniz tarihçesi görüntüsündedir:

Batık bir gemide hüzünle dolu
bir amforadır şimdi ilkgençlik aşkım,
batık gemi benim gençlik yüreğim;
kim ne zaman bulup çıkarır onu,
hangi sulardadır yüreğimin batığı?
Antik Dor taşları gibi yaralı
orda burada saçılıdır şimdi ilk şarkım;
notaları doğaçtandı, dalgaları umuttan:
Sevdam, kanımın içinden yükselen ince bir ay,
öfkem hışırtıyla sulardan doğan güneş
ya da tam donanımlı bir destroyer gibiydi.
Nerde olduğunun sesini duyur bana
ey, gençlik yüreğimin batığında şimdi
yosunlar ve kabuklar bağlayan amfora!
Rüzgârda zeytinlere mi sormalı bunu,
Haruplara ve başaklara mı yoksa?
Kybele! Anaç ve doğurgan tanrıça!
Demeter! Hasat tanrıçası! Sevgili Kore!
Ey Arkadyalı çoban! Hünerli Pygmalion!
Tecimin talanın yağmaladığı toprak,
anne toprak, bilge toprak, toprağım!
Siz bulup çıkarın batık aşkımı benim
bir eski zamanın battığı yerden! (Kefeli 2005).

c. Akdeniz’in renk, esin, nostalji vb. soyut işlevleri

Akdeniz denilince akla ilk gelen mavi ile ilgili çeşitli çağrışımlar ve iğretilemelerdir. Mustafa İzzet Adiloğlu’nun Mavi Mavi başlıklı şiirinde mavi tutkusu, “kan rengiyle” özdeşleştirilecek kadar ön plana çıkarılmıştır:

(…)Unutmak istediklerimizi unutmuşuz da/ Niye karpuz yüklü gemiler
Ve portakal dilim-dilim Akdeniz/ Bir düziye düşlerimize girer?
Yeşil yeşil bir kuzey ülkesinde/ Sarmaş dolaş olsak da sevdiklerimizle
Benim kanım mavi mavi Akdeniz (MEB 69).
Özdemir (Mustafa) Sennaroğlu, Kıbrıs’ım şiirinde mavi motifini işlerken:
Akdeniz’in incisisin: Mavili/ Dalgalarda aygın baygın serpili
İzmir’in bir eşisin: Sevgili / Hülya tenli, yeşil benli Kıbrıs’ım (MEB 159).
Ahmet Okan’ın mavi motifini işlediği şiirinin başlığı Adalıyız Maviye’dir:
Adalıyız/ kanımız sıcak/ adalıyız dört bir çevremiz maviye… /adamız küçük/ sevdamız büyük..(MEB 142).

Adanın Akdeniz kültürünü yansıtan bitki örtüsü, beslenme gelenekleriyle ilgili öğeler de dizelere taşınmıştır. Mehmet Levent’in Doğduğum Şehir şiirinde geçen “sıcak yaz gecelerinde/ kapı önlerinde / molohiya ayıklayan kadınlar…Bu şehirdedir/ Hurma dallarına dizilir/ tomurcuk tomurcuk yaseminler/ ve satarlar tepsiler içinde/serin yaz gecelerinde kolundaki sepette Baf sakızı/ tepsideki yaseminler dizi dizi…” (MEB 135) gibi betimlemeler, bu izlerin yansımalarıdır.

Havva Tekin Akdeniz Sevdası başlıklı şiirinde Akdeniz faunasının belirgin öğelerini ele alırken yaz sıcaklarının sarı akşamlarını serinleten avlulardaki limon çiçeği renklerle yasemin kokuşlarla adanın tipik yaşam alanlarını çizer:
Akıntısında yüzyıllık bir yalnızlık sürüklenir
Eğilir bakar kısacık düşlerin gözbebekleri
Sarı akşam sefalarının motiflediği gövdelerini
Avlularda serinletir firuze kadınlar
Cam gülümdanlıklardan akar avuçlarıma
Çağrılısı olduğum Akdeniz sevdası
Bebekmiş gibi özenir şafak
Oysa dolgun bir kadın gövdesidir ülkem
Hırpalanmış ve hor görülmüş
Limon çiçeği renginde
Yasemin kokuşlu bir buhurdanlık gibi
İçin için yanar biteviye (Kefeli 2005).

Akdeniz denildiğinde gözümüzde canlanan bir başka güzellik turunç/narenciye zenginliğidir. Mehmet Levent’in Portakal Toplayan Sarı Saçlı Kız başlıklı şiirinde kullandığı “portakal çiçeği gibi bir sevda”, “kopardığın portakallar kadar gürbüz”, “portakal kokulu ellerin” deyişleri bitki örtüsünün duygusallığı yansıtmadaki kullanılışını göstermektedir (Yaşın 432/433).
Filiz Naldöken’in Kimlik Çiçeği adlı şiiri ise, Kıbrıslı kimliğinin “çiçekçe” bir anlatımı ya da Akdeniz ruhununun portresi gibidir:

önce hüznü damıtıp turunçlardan
serptik ölümlerin ardından günlere
sonra hüznü damıtıp çayından adanın
verdik bir dingin sıcaklığa kanımızı
sonra hüznü damıtıp mersinlerden
akıttık buruk sevdalar gözlerimizden
sonra hüznü damıtıp zeytinlerden
karayağ değirmenlerinde döndürdük
sonra hüznü damıtıp üzümlerden
al kana sarhoş uyandık geceleri
sonra hüzün damıtıp kendini
takıldı yakamıza kimlik çiçeği (Yaşın 488).

İlkay Adalı’nın Miras adlı şiirinde yasemin kokulu Akdeniz akşamlarının meltem esintileriyle Afrodit’ten şarkılar çığırdığı yansıtılır; İskender’in açamadığı kapılar dile getirilir:
Yasemin kokar yaz akşamları Akdeniz’in/ Elleri uzanır yıldızlara/ Kıyı esintisinde meltemin/ Söyler yüzyıllardır türküsünü Afrodit’in..
Prangalı bir umuttur barış/ Kılıcının ucunda İskender’in/ Açılmamış kapılardaki zil sesinin/ Yankısıydı o mavi Akdeniz’in… (Burağan 2005).

Akdeniz’in tarih boyunca zeytin dalıyla evrenselleşen barış imgesi, genç kuşak şairlerinden Hakkı Yücel’in Acı Sürgün (1980) adlı kitabında şöyle dile getiriliyordu:

İnce bir nakıştır sevdalar senle dokunur
akdeniz ve mavinin eteklerinde silahlar
gerilir gölgenizde barıştır şarkınız mutlak
okunur.

Sonuç: A.H.Tanpınar’ın “Coğrafya kaderdir” sözü Kıbrıs’ın sosyal, tarihî, kültürel, edebî yapısını anlamamızda bir ipucu gibi görünmektedir. Adanın ilkçağlardan beri uygarlıklar yaratmış geniş bir coğrafî alanın neredeyse ortasında olması, deniz ulaşım yollarının kavşağında bulunması; Akdeniz ikliminin yaratıcı, doğurgan iklim ve bitki örtüsünün yakın zamanlara kadar cömertçe görülmesi, soyut ya da somut estetik oluşumların zenginleşmesine yol açmıştır. Farklı dinler, onlarca değişik uygarlıklar savaş ve barışlarla yüzyıllar boyunca adayı mekân tutup özlerinden kimi yanları, zamana inat adada kalıcı kılmışlardır.

Türkiye etkisini sürekli yaşamış olan Kıbrıs Türk şiiri, gene de azımsanmayacak bir oranda tarihî-coğrafî özelliklerin ortaya koyduğu motifleri, temaları yansıtabilmiştir. Bu şiirin yöresel kültür özelliklerini en çok tarihsel zenginlikler, mitik/epik anılarla dile getirdiğini; zaman zaman da Akdeniz’in evrenselleşen kimi özelliklerini işlemeye çalıştığını görüyoruz.
Kıbrıs Türk şiiri, Türkçe’nin engin kılavuzluğunda, “anayurda en yakın taşra” konumunu da alabildiğine yanına çekerek değişik kulvarlarda Akdeniz mayalı bir şiir yapılanmasına ulaşmıştır, diyebiliriz.

Kaynakça:

Braudel, Fernand (vd) (1990), Akdeniz Mekân ve Tarih, (çev. Necati Erkut) İstanbul: Metis Yayınları.
( 1994- 2. baskı), Akdeniz ve Akdeniz Dünyası 2, (çev. M.A.Kılıçbay) İstanbul: İmge Kitabevi.
Burağan, Altay (2005), “Akdeniz” Temasının Kıbrıs Türk Şiiri’ndeki Yeri, KIBATEK XI. Uluslararası Edebiyat Şöleni, 23-28 Ekim 2005, Bildiriler sayfa: 65-70.
Cahit, Neriman (1995), Ayseferi, Lefkoşa.
Karadağ, Metin (2005), Çağdaş Kıbrıs Türk Edebiyatı İçinde Osman Türkay Şiirinin Evrensel Boyutları, 11-13 Kasım 2005, II. Uluslararası Türk Tarihi ve Edebiyatı Kongresi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi.
(2006), Akdeniz Kültürü Bağlamında Osman Türkay Şiiri, Lefke Avrupa Üniversitesi Edebiyat Buluşması, 20/21 Nisan 2006 .
Kefeli, Emel (2005), Kıbrıs Türk Şiirine ‘Géo-littéraire’ Bir Yaklaşım, Kıbrıs Araştırmaları Merkezi’nin düzenlediği 5. Kıbrıs Araştırmaları Kongresi 14 – 15 Nisan 2005 (Bildiriler basım aşamasındadır).
(2006), Edebiyat Coğrafyasında Akdeniz, İstanbul: 3F yayınevi.
Kıbrıs Türk Edebiyatı – Başlangıçtan Bugüne-(1989), Lefkoşa: KKTC Milli Eğitim ve Kültür Bakanlığı Yayını (Hazırlayan-lar- belli değil. Çalışmamızda MEB olarak kısaltılmıştır).
Matvejeviç, Predrag (2004), Akdeniz’in Kitabı, (çev. Tolga Esmer) İstanbul: YKY.
Mutlu, Ayten (2006), Akdeniz, Şiirin Tanrıçası, Ayrıntı Edebiyat (sanal dergi) sayı 45. Nisan/Mayıs 2006, www.ayrinti.net.
Ortega y Gasset (1992), Tarihsel Bunalım ve İnsan, (çev. Gül Işık) İstanbul: Metis Seçkileri, s.125-128.
Öznur, Şevket (2002), Osman Türkay- İlk Şiirleri Üzerine Bir Araştırma (1946-1961), Lefkoşa.
Türkay, Osman (1995), 7 Telli, Lefkoşa: Beşparmak Yayınları.
Yaşın, Mehmet (2005), Kıbrıs Şiiri Antolojisi, İstanbul: Adam Yayınevi.

Akdeniz Kültürü Bağlamında Osman Türkay Şiiri

Metin KARADAĞ
(UKÜ Fen Edebiyat Fakültesi Dekanı)

“Akdeniz’in mavi incisi Kıbrıs
Doğduğum, ilk güneş ışıklarını gördüğüm
Şiiri, barışı ve erinci ilk soluduğum ülke”
(Osman Türkay)

Doğa, insana ilişkin kültür değerlerinin yaratılmasında öncül etkenlerdendir. Coğrafî yapı, iklim, üretim-tüketim biçimleri, bitki örtüsü… davranışların ve yaşam biçimlerinin ortaya çıkmasında güçlü yönlendiricilerdir. Yaz- kış, deniz-dağ, avcılık-tarım, ada-anakara gibi ikilemler de genel kültürün ana çizgilerini belirleyen öğeler arasında kabul edilir. Haritaya bakıldığında bir iç deniz görüntüsü veren Akdeniz’e kıyısı olan ya da onun içinde olan topraklarda yaşayanların ortak kimi kültür değerlerine sahip olduklarından söz edilebilir mi?

Salt denizin değil, bu deniz çevresindeki iklim, beslenme, üretim-tüketim alışkanlıkları, mevsim eşliği, bitki ve hatta hayvan varlıklarındaki benzerlikler kısaca eş fauna, en azından benzer bir kültür varlığından söz edebileceğimizi göstermektedir. Braudel’in ömrü boyunca gerçek bir bilimadamı titizliği ve sanatçı duyarlılığı ile vurgulamaya çalıştığı “Akdenizlilik”in ortaya çıkışındaki göstergeler bunlar olsa gerek. Yazlık ve kışlık yaşam koşulları çevresinde hep güneşe göre ölçümlenmiş barınma yerleri (stoa bazilika, stadyum, amfi tiyatro) ya da gölgeleri hedeflemiş avlulu evlerde şarap, zeytin ve peynir üçlemesinde denizin tadında ezgilerle yıldızı bol gecelerde sonsuzluğa miras bırakılmış bir davranışlar bütünüdür Akdenizlilik…

“Akdenizli kişi daha çok doğayla birlikte olduğundan daha çok doğa insanıdır. Doğa gibi değişkendir. Yağmurdan sonra göğün bir yerinden yırtılıp maviyi göstermesi gibi, o da çabuk geçer kızgınlıklarından… Ver Akdenizin Yeline diyerek barışmayı bilir. Küskünlüğü bile bir tülbentin kuruma süresince olmalıdır anama göre… Kendini değişmeye bırakır. Değişmeyi sever… Hatti Hitit olur. Yahudi hıristiyan olur…Hıristiyan müslüman olur. Başkalarına, toplu yaşama daha çok zaman ayırır. Empatiyi bilir. Yollara su kapları yerleştirir yolcular için… Akılla coşku arasında gider gelir… Apollon ile Dionisos arasında… Akılla düşünür yürekle karar verir. Macerayı sever… Uzakları…
Âşık olmayı, şarkı söylemeyi, yağmurda yürümeyi, çiçeği böceği sever. Ağlamaktan utanmaz… Hüznü sever… Sıcak kanlıdır. Çabuk kaynaşır, çabuk arkadaş olur… İyi arkadaştır. İnsanı sever ama en çok kendini sever… Kendini sevmeyen başkasını sevemez ki!

Sevgilisinde bile anasını arar. Anasının dizine başını koymayı ister yetmiş yaşında bile… Gelip geçmiş Tanrıları bile kadındır. Yemeği, sofrayı sever… Şöleni (sympozumu) sever. Yemek şölendir onun için… Ayaküstü geçirmeyi sevmez… Geçiştirmez de zorunlu kalmadıkça…

İnanmayı sever, inanılmaktan hoşlanır… Bütün dinlerin burda doğması raslantı değil elbette… Konuşmayı sever… Giderek gevezeleşir de…” (Bektaş)
Duygularla örülü bu izlenim ve yorumların egzotik etkisinden sıyrılarak coğrafyamızın şiirsellikle bağlantılarına daha somutça yaklaşımı denemeye geçebiliriz:
Akdeniz ve Akdenizlilik, coğrafi bir terim olarak somut bir kavram. Peki sanatta, öznel olarak da şiir gibi soyut bir düzlemde böyle bir kavramdan söz edilebilir mi? Konu, bu özgün coğrafyada, tarihsel süreç boyunca üretilmiş şiirin, kendi içindeki değme, zaman zaman da bitişme noktaları içeren belli karakteristikleri, özgün tını, aroma, renk vb. gibi öznellikleri içeren ortak ruhu saptamaya gelince, somut bazı göstergelerle karşılaşmamız kaçınılmaz.

Uygarlıklar ve kültürler, tarihin eleğinden süzülürken, birbirleriyle karışır, süreğen bir devinimle birbirlerini etkileyerek, üreterek rafineleşirler. Akdeniz havzasındaki ılıman iklimin yaratıcı gücünü ve bu çevrede yer alan ülke ve uygarlıklar arasında, ilkçağdan bu yana var olan iletişim ve ilişkilerin yoğunluğu göz önüne alınırsa, bu etkileşimin boyutları daha bir belirginleşir. Bu yoğunluk, Akdenizlilik denilen kavramı, her alana yayılan yaşam ve üretim biçim ve biçemini de yaratmıştır. Bu havza tarih boyunca yaratıcı aklın ve el hünerinin yurdu olmuştur. Akdeniz, kendine özgü bir yaşam felsefesini, sanatın ve yaratıcılığın dinamiklerini üretmiş, bu malzemeleri yoğurarak şiirin doğal mekânını kurmuş bir coğrafyadır. Bu coğrafyada, ilk çağlardan bu yana, uygarlığın organik biçimlerinin, doğanın kendi geometrisiyle örtüşen gizemli özdeşliği, insanın varoluş serüvenindeki kilometre taşlarına damgasını vurmuştur. “ (Mutlu)

Dalgalarının köpüğünde Afrodit’i yaratan Kıbrıs adası da Akdenizliliğin tipik temsilcisi olmuştur tarih boyunca. Eski kültürlerin yüzlerce mitik anlatılarının, söylencelerinin, Akdenizli kadın şairlerden Sapho, Enheduanna, Korinna’nın gizemli anılarından bu zengin kültürler sofrasından Türkçe ile yola çıkıp İngilizce’yi de kullanarak adalılığı, Akdenizliliği dünyanın dört bir yanına ulaştıran şairimiz Osman Türkay’a ve şiirine geçelim.

Uzun yıllar Türkiye’deki şiir akımlarının etkisinde kalmış olan adadaki Türkçe şiirin köken ve gelişimleri üzerinde çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Bildirimizin sınırlı çerçevesinde bu çalışmalardan Tamer Öncül’ün özet niteliğindeki değerlendirmesiyle yetineceğiz:

Denilebilir ki, Çağdaş Kıbrıs Türk Şiiri, “Türk dilini kullanan, Akdenizli bir şiirdir.” Ona kişilik-kimlik kazandıran temel unsur da, O’nun Türkçe şiir coğrafyasındaki özgün yerini sağlayan da bu özelliği ve yapısıdır kuşkusuz. Yüzü karaya bakan, asık suratlı bir şiir değildir. Yüksek sesle bağırmak yerine, lirik masallar anlatmayı yeğler. Mitolojik öykülemenin çağdaş bir versiyonudur da diyebiliriz buna.” (Öncül)

Osman Türkay, Öncül’ün değerlendirmesindeki gibi lirik masallar anlatan, mitolojik öykülemeleri çağdaş izlek ve iğretilemelerle dile getiren bir şair. İngilizce şiirleriyle dünyanın her yerinde geniş bir okuyucu kitlesi yakalamış olan Türkay, evrensel şiir çevrelerinde şiirlerinde çokça kullandığı evren-gökyüzü motifleri nedeniyle uzay şairi- kozmik mistik olarak da tanınmıştır.

Ulaşabildiğimiz şiirlerine baktığımızda Osman Türkay için tipik ve bütüncül bir Akdenizliliği görmek mümkün değil. Ancak yetiştiği toprağın kimi yerel ve evrensel değerleri O’nun şiirinin oluşmasında etken olmuştur. Yıllarca ayrı kaldığı adasının kokuları, tadları sözcüklerde yeniden şairin yaşantısını renklendirmiş; klasik/otantik gurbet-sıla motiflerinin çağdaş örnekleri olarak karşımıza çıkmıştır. Yedi Telli adlı şiir kitabının Akdeniz Türküsü başlıklı bölümünde coğrafya ile duyguların başarılı valsini izleriz:
Ya hele yüce dağlar, engin sular/ Göller, içdenizler, okyanuslar/ Körfezler, berzahlar, boğazlar/ Kaç gece dünyayı bir düş içinde gezdim/ Ve ötekilerden kıskandığım sevgimle/ Denizler içinde en fazla Akdenizi/ Ülkeler içinde/ Anadolu’yu sevdim.

“diyen şair, Akdeniz’i dile getiriyor ve bir renk cümbüşü içinde Akdeniz’i taşıyle, toprağıyle, kumlarıyle bize anlatıyor. Biz de yudum yudum içiyoruz bu mısralarda Akdeniz’i. Fakat öyle bir dile getirmiş ki, nabızlarda deniz vuruyor, yüreklerde deniz çalkalanıyor. Bir çok sanatçı denizi anlatmış veya anlatmak istemiştir. Fakat diyebiliriz ki, denize Osman Türkay kadar iğilen az sanatçı vardır. Nesir yazılarında hikâyeci Sait Faik pul pul bize denizi getiriyor, Osman Türkay ise deniz şiirlerinde renk renk denizi önümüze seriyor.” (Öznur- Özdoğanoğlu/Mopalar 76)

Mit ve eski kültürel değerlerin işlevlerine duyarlı bir biçimde eğilen Türkay, çağdaş yorumlamalardaki “yararlanma” ölçütlerine de titiz bir seçiciliği öngörürür: “Prometheus ve Orpheus bugün bizim için iki mitolojik varlık, iki masal kahramanı değildir, yalnız iki simgedir, insanlığın saf çocukluk günlerinden kalan: Bir bilimdir, öteki sanat. (…) Geldik dayandık atom ve uzay çağına. Çağımız Orpheusların çağı değil. Prometheus’ların yanında Orpheus’lar cüce kalmakta. Gökyüzünden ateşi çalıp insanlığa veren bilim tanrısı Prometheus’u Kafkas dağlarının yalçın kayalarında çivileyen Zevs, şimdi, insanlar arasında yetişen Prometheus’ları nasıl başlarımız üstünde taşıdığımızı kalkıp bir görsün. Demek ki yırtıcılığına, vuruculuğuna, kırıcılığına karşı insanoğlu, insan olabilmenin yolunu öğrenmiş.” (Türkay 1993, 156-157)

Mit’in çağdaş şiir içindeki yeri konusunda çağdaş sanatçı özgürlüğünden ödün verilmemesi inancında olan Türkay, mit-şiir ilişkileri konusunda şöyle diyor: Myth, kuramsal öğe ile sanatsal yaratış ögesini birleştirir. Myth’in ilk bakışta en çarpıcı yönü şiirle sarmaş-dolaş, akraba oluşudur. Eski çağların mythi biçimsiz bir kütle idi, ama aydınlanma çağından başlayarak yüzyılımıza dek yeni ozanların çabasıyla yeni şiir oluşturuldu. Dünün biçimsiz bilinç kütlesi artık bugünün biçimli şiiridir.” (Türkay 1993, 271)
Ünlü Türkolog Ana Masala, Türkay’ın şairliğini değerlendirdiği ve Türkay’a açık bir mektup niteliğindeki bir yazısında konumuzu ilgilendiren ilginç değerlendirmelerde bulunmuştur: “Venüs ile Adonis, Leyla ile Mecnun, Aslı ile Kerem: Sevgin işte bunlardan oluşan bir sevgidir; ama şimdi inanmaya başladım ki senin gerçek sevgilin Leyla’n, Anadolu’dur. Senin şiirin, Osman Türkay, yalnız seslerden, anılardan örülmüş değildir. Senin şiirin, geniş ölçüde Türk kalmamakla birlikte, arı Türkçe’den yeryüzündeki tüm dillere çevrilebilen ozanca bir bildirge, bir göstergedir. Hepimizin “Türk” olan yanıdır, geçmişten miras kalan mutluluk ve üzgüdür. Orta Asya dağlarından ve ovalarından kopup gelen Şaman niteliğimizdir, belki de bizi birleştiren, aynı kılan…” (Öznur- Özdoğanoğlu-Masala 54-55)

Bir başka yabancı eleştirmen Staffan Stolpe de Türkay’ın bu yönü ile ilgili olarak şunları yazmakta: “Damarlarında Akdeniz ve tüm kültür mirasıyla bir tarih olan Türkay kozmik varlığın bilinci içindedir. Kıbrıs’ın koruları, İstanbul’un silüeti ve Nil kıyıları onun şiirlerinde zaman-ötesi aynalarmış gibi yansımakta. (…) Mermer tapınakları, dağ dorukları ve kutsal pınarları, onun evreni dolaşan ruhunun aradığı kozmik ziyaretgâhlara doğru füzesini fırlatacak rampalara dönüşür. Böylece zaman kaybolur. Şair, düşlerinin Akdeniz’ine dalar ve zamanı yok bir çalkantıda deniz yosunları arasında bir boyuttan öteki boyuta gidip gelir..” (Öznur- Özdoğanoğlu- Stolpe 99)

Osman Türkay’ın doğup büyüdüğü topraklar, büyüleyici bir coğrafyanın, tarihle kucaklaştığı mekânlardır. Şairin kendi ağzından dinleyelim: “Kuzey Kıbrıs’ta Girne ilçesine bağlı Ozanköy’de doğdum. Burası dünyanın en güzel yerlerinden biridir. İlkbaharda badem, erik, zerdali ve nar çiçekleri arasında kendimi anadan doğma ozan hissettim. Burada, yazları, deniz köpükleri ile mermer taşları, gün ışığıyla bütünleşerek sütbeyaz dünyamın saltık aklığını tümlerdi. Dökülen kuru yapraklar ve solan çimenlerle sonbaharlarım altın sarısına bürünürdü. Firuze rengindeydi kışlarım Akdeniz mavisiyle.” (Öznur- Özdoğanoğlu 111)

İşte o büyüleyici atmosferin doğa ve tarih bileşkesinde ortaya çıkan 1947 tarihli ilk dönem şiirlerinden biri: Balabayıs’tan dizeler:
Bir bahar aleminin hazla çarpan kalbinde/ Bir füsûn diyarının mabedi var muazzam…/ Efsaneler söylenir yüzyılların lebinde/ Gotik mimarisinin yarattığı ihtişam… (…)/ Bir Luzinyan sarayı Beşparmak kucağına/ Bir sonsuzluk anıtı yükseliyor göklere…/ Bir sanatın timsali her köşe bucağında/ Gösteriyor kendini işlenerek mermere.(…)/ Kimbilir kaç fâninin aşkına şahit bu yer/ Belki yine o Tanrı eşsiz Venüs’ü özler/ Belki candan âşıktır köpüklü Akdenize/ Belki sevmiş o dağı oturduğu diz dize/ O asude diyar ki okşıyor gönülleri.. (Öznur 41-42)

Şairimizin 1958 tarihli bir şiirinde Kıbrıs Türk’ünün folklorik bir görüntüsünü yansıtırken iş mânilerinin ya da tekerlemelerin havasını buluruz:
Bu yaz hava çok sıcak/ Harnıplar tez kararacak/ Şekerlene şekerlene ballanacak/ İşte Ağustos ayındayız/ Dağ yolunda kadın,erkek, kız/ Babalarınız, amcalarınız, dayılarınız/ Dediler “Başladı harup toplama panayırınız!”/ Boş eşek eyri bacak dik ulak/ Anıra anıra koşacak/ Bir bu geçitten bir o geçitten/ Ve yollar uzayacak da uzayacak/ Beşparmak Beşparmak!/

Boş eşek, eyri bacak, dik kulak/ Nallar tırnakta, semer arkada, çuvak omuzda,/ Bir bu/ geçitten bir o geçitten/ Taka-tuka koşacak da koşacak/ Beşparmak Beşparmak!
Dağlar düz, günler yüz, gençler kız, arı vız, kollar hız/ Vurun uzun değneklerinizi yüklü dallara be gençler!/ Dükülü dükülüversin semiz ballı harnıplarınız/ Toplasın analarınız, bacılarınız, yavuklarınız!/ Bu sene harnıplar çok ballı/ Silkele şu zorlu dalı / Pekmez kıralı/ Bal Kazafanalı! (Öznur 96-97)

Osman Türkay’ın uzun yıllar yurdundan ayrı kalmasının yarattığı melankolik, kırılgan, hüzünlü hava, dizelerine olabildiğince içten bir biçimde yer almıştır:
(…) Yıllarca düşüme girdi cüce Beşparmak/ Yıllarca gönlümde yattı Trodos/ Dağ dağ, ova ova çatladı tohum/ Umutlar boyunca yeşerdi toprak/ Dedim ki nasıldır şimdi Limasol/ Nasıldır Girne, Larnaka, Baf/ Yoksa uzun bir uykuda mı/ Hisarlar koynunda yiğit Lefkoşa/ Tarih Mağusa (…)/ Hani doğduğum o şirin köy/ Nerde ömrümün Beşparmak dağları/ Nerde benim Girne’m, Lefkoşa’m, Mağusa’m/ Tüm vatan öksüzlüğünde yorgun argın/ Kaç gece buhranlı düşler içinde belirdi Mersin../ Beş yıl gurbette geçen ömrüm zalim saatlarında/ Uzun saniyeleri saydım/ Sandım ki her bahar- her yaz/ Bir köy düğününde/ Ya Mesarya’da, ya Çukurovada’ydım./ Yürüdüm yıllar boyu düşlerimin ülkesinde, yaya/ İklimle, mevsimle değişti alınyazım/ Çorak bozkırlarda başıboş, özgür/ Dudaklarım çatladı susuzluktan. (…)/ Ayaklarım kök saldı Kıbrıs’ta ana toprağa… ! (Öznur 113-117)

Osman Türkay, doğduğu toprağı, çocukluk yıllarının ölümlerden kaynaklanan türlü hüzünlerini Ömrümün Dağlarında adlı uzun şiirinde dile getirmiştir. Şiirin giriş kısmında çizilen otantik Kıbrıs kırsalının tablosu, geçmişin söylencelerle de bezenmiş bir resmidir:

“Evimiz sekiz odalı bir evdi, Önünde büyük bir portakal bahçesi/ Erik, incir, dut ağaçları/ Bir de yasemin çardağı vardı/ Ardından yol geçerdi/Yolun sol kenarından sular akardı/ Kayısı çiçekleri tospembe/ Muzlar hışır hışır/ Badem dalları dama değerdi/.. Bunlar ilk anılarımdır/ Daha sonra neler olmadı neler/ Bir gün deniz taşacak/ Dünya da batmadı ama/ Bir başka gün Dilli Razge’nin/ Hilkat garibesi doğurduğunu söylediler/ Deccaldır diye konu komşu üzüldüler..Deniz olduğu yerde kıpırdamadı/ Dünya da batmadı ama/ Dilli Razge’yi bir akşam gençler/ Kaçırdılar dağa götürdüler….

Tüm şiirlerinin genel bir değerlendirilmesi sonucunda Osman Türkay’ın tüm renkleri ve izlekleriyle tipik bir Akdeniz şairi olduğunu söylemek mümkün değil. O daha çok evrensel temalar çerçevesinde evrenin çağdaş yansımalarını dizelerine temel almış bir şairdir. Bireyin mutluluğunda somut gösterimlerden çok duygu bağlamında kimi zaman doğaüstü objelerle konuşmayı yeğlemiştir. Ama bu şiir sevecenliğini, sıcaklığını korumayı bilmiştir. Bu da Akdenizliliğin bir başka temel yansıması sayılabilir.

Bildirimizi şairin Hindistan’dan İngiltere’ye uçarken, uşağın penceresinden gördüğü “can ada”sına adadığı şiirin dizeleri ile noktalamak istiyoruz.
Akdeniz’in mavi incisi Kıbrıs/ Doğduğum, ilk güneş ışıklarını gördüğüm/ Şiiri, barışı ve erinci ilk soluduğum ülke/ Şimdi seni otuzbeş bin ayak yükseklikte/ Hindistan’dan Londra’ya uçtuğum/ Uçağın penceresinden seyretmekteyim/ Tapınırcasına güzelliğini akıtıyorum yüreğime/ Özlemimi acılarına katarak yudum yudum içiyorum/ Göklerin möavi renginde/ Tutuşuyor alev alev düşüncelerim/ Kucaklayıp düşümde seni, öperken toprağını/ Sevgi ve saygı dolu duygularla (…)

Ruhumun derininde konuşarak diyorum/ Söz ver böyle sakin ve rahat kalacağına/ Ve sonsuz barışın, erincin vatanı olacağına…(Öznur-Özdoğanoğlu 247-248)

Kaynaklar:

Bektaş, Cengiz: Akdenizlilik II, Yaşam Kültürü (internetten)
Mapol, Hikmet Afif: Şairler Sultanı Türkay (Öznur-Özdoğanoğlu 2002, s. 48-49)
Masala, Anna: Osman Türkay’a Açık Mektup, (Öznur-Özdoğanoğlu 2002)
Mutlu, Ayten: Akdeniz Şiirin Tanrıçası, www.okyanus.com’dan.
Öncül, Tamer: Çağdaş Kıbrıs Türk Şiiri, (internetten)
Öznur, Şevket: Osman Türkay- İlk Şiirleri Üzerine Bir Araştırma (1946-1961) Lefkoşa 2002
Öznur, Şevket- Tuncay Özdoğanoğlu: Uzay Çağı Ozanı Osman Türkay, Lefkoşa 2003.
Stolpe, Staffan: Coşku ve Mutluluk, (Öznur-Özdoğanoğlu 2002, s. 99)
Türkay, Osman: Edebiyat, Eleştiri ve Dil Üstüne Düşünceler, Lefkoşa 1993.
Yaşın, Mehmet, Kıbrıslıtürk Şiiri Antolojisi, İstanbul, 1994.

İnsanlık

İnsanlık başkalarının yüzüne dost görünüp arkasından kuyusunu kazmak mı ?? Yoksa insanların başarısını kıskanıp ona bazı yollarla daha çok başarılı olmasına engel olmak mı… İnsanlık huzurun olduğu yerde huzursuzluk yaratmak mı ? Haksız yere insanlara iftira atmak ve onları dostlarına küçük düşürmek mi ? İnsanlık düşene birde ben vurayım mı demek yoksa elini uzatım düşeni kaldırmak mıdır ?

İnsanlığımızı, dostluklarımızı ve en önemlisi dostlarımız kaybetmeyelim…

İnsan olmak o kadar kolay değil insanlık başka bişey… aramızdaki insan kılığına girmiş yaratıkları kendimizden ve çevremizden uzaklaştıralım…

İnsan sevilince ve sevince güzeldir…